متانول چیست؟ – به زبان ساده
- میآموزید متانول چیست و ساختار شیمیایی آن چگونه است.
- با خواص شیمیایی و فیزیکی متانول و کاربردهای آن آشنا میشوید.
- میتوانید فرآیندهای تولید متانول و روشهای مختلف آن را تشخیص دهید.
- یاد میگیرید واکنشهای شیمیایی متانول و نقش آنها چیست.
- میآموزید خطرات استفاده از متانول و تاثیرات آن بر انسان کدامند.
- با تاریخچه متانول و کاربردهای صنعتی مهم آن آشنا میشوید.

مطالب مجله فرادرس را در جستجوی گوگل سریعتر ببینید
متانول چیست ؟
متانول از یک گروه «متیل» (Methyl) متصل به یک گروه هیدروکسیل تشکیل شده است. از متانول با نامهایی مانند «الکل چوب» (Wood Alcohol) و «متیل الکل» (Methyl Alcohol) نیز یاد میشود. بوی این الکل ملایمتر و شیرینتر از بوی اتانول است. این ماده بسیار فرار و بیرنگ است. متانول به شدت اشتعالپذیر و سمی نیز هست. مصرف این ماده باعث ایجاد مسمومیت میشود و میتواند منجر به نابینایی فرد شود.
متانول در فضای بینستارهای
الکل چیست؟
نحوه نامگذاری الکلها

نام ساختار شماره ۱، ۱-پروپانول است که میتوان از ۱ صرفنظر کرد. ساختار ۲ نیز بهصورت ۲-پروپانول نامیده میشود. این جابهجایی گروه هیدروکسیل تغییراتی را در ویژگی و کاربردهای آنها به وجود میآورد.
انواع الکل

- الکل نوع اول: اگر به اتم کربن متصل به اتم اکسیژن گروه هیدروکسیل، تنها یک اتم کربن دیگر متصل باشد، الکل را نوع اول مینامیم.
- الکل نوع دوم: اگر به اتم کربن متصل به اتم اکسیژن گروه هیدروکسیل، دو اتم کربن دیگر متصل باشد، الکل را نوع دوم مینامیم.
- الکل نوع سوم: اگر به اتم کربن متصل به اتم اکسیژن گروه هیدروکسیل، سه اتم کربن دیگر متصل باشد، الکل را نوع سوم مینامیم. در تصویر بالا ساختار کلی این سه الکل را مشاهده میکنید.
خواص الکلها

اتانول در اولین مرحله اکسایش به استالدهید و سپس استیک اسید تبدیل میشود. توجه داشته باشید که استالدهید یکی از اتمهای هیدروژن خود را از کربن و دیگری را که در اتصال با اکسیژن بود، از دست داده است. همچنین استیک اسید با استالدهید در یک اتم عنصر اکسیژن تفاوت دارد.
اکسایش الکل نوع دوم

با توجه به این واکنش نیز متوجه میشویم که تعداد اتمهای هیدروژن محصول کتونی از واکنشدهنده الکلی ۲ عدد کمتر است و آن را در روند اکسایش از دست داده است. انجام اکسایش روی محصول کتونی دشوار است زیرا نمیتوان به کربن متصل به گروه ، اتم اکسیژن دیگری را پیوند داد. همچنین نمیتوان به طریقی اتمهای اکسیژن را از پیوند با اتم کربن و اتم اکسیژن جدا کرد.
اکسایش الکل نوع سوم
ساختار متانول چیست ؟
همانطور که پیشتر اشاره کردیم، فرمول شیمیایی متانول را میتوان بهصورت نشان داد. از آنجا که در این ساختار شیمیایی بین گروه متیل و گروه هیدروکسیلی اتصالی برقرار است، آن را بهصورت نیز نشان میدهند. توجه داشته باشید که منظور از همان گروه متیلی است.
ساختار متانول را میتوانید در تصویر زیر مشاهده کنید.

ویژگیهای شیمیایی و فیزیکی متانول چیست ؟
برای بررسی کاربردهای این ماده، بهتر است ابتدا بدانیم ویژگیهای شیمیایی و فیزیکی متانول چیست که باعث باارزش بودن آن شده است. در جدول زیر میتوانید بهصورت خلاصه برخی از ویژگیهای این ماده را مشاهده کنید.
| متانول | |
| جرم مولکولی | ۳۲٫۰۴ گرم بر مول |
| چگالی | ۷۹۲ کیلوگرم بر مترمکعب |
| نقطه جوش | ۶۴٫۷ درجه سانتیگراد |
| نقطه ذوب | ۹۷٫۶- درجه سانتیگراد |
همچنین در فهرست زیر به برخی دیگر از ویژگیهای این ماده اشاره کردهایم.
- متانول در دمای اتاق بهصورت مایعی شفاف، بیرنگ و فرار حضور دارد.
- به دلیل داشتن بویی شبیه به اتانول، در بسیاری موارد با آن اشتباه گرفته و باعث به وجود آمدن مسمومیتهای الکلی میشود. استنشاق بخارهای این ماده باعث ایجاد سردرد و سرفه نیز میشود. همچنین در هنگام کار با این ماده باید از تماس مستقیم آن با پوست اجتناب کرد.
- این ماده به دلیل حضور گروه هیدروکسیل، از «قطبیت» (Polarity) بسیار بالایی برخوردار است. همین ویژگی باعث میشود که کاربرد وسیعی به عنوان حلال قطبی در واکنشهای شیمیایی داشته باشد.
- متانول با آب کاملا «قابل امتزاج» (Miscible) است. «انحلالپذیری» (Solubility) آن در دمای ۲۵ درجه سانتیگراد بیش از ۱۰۰ میلیگرم بر میلیلیتر است. متانول با مایعاتی مانند اتانول، «بنزن» (Benzene)، «اتر» (Ether)، «استون» (Acetone)، «کلروفرم» (Chloroform) مخلوط میشود.
- «نقطه اشتعال» (Flashpoint) متانول برابر با ۹٫۷ درجه سانتیگراد است.
- فشار بخار این مایع در دمای ۲۵ درجه سانتیگراد برابر با ۱۲۷ میلیمتر جیوه است.
- گرانروی متانول در دمای ۲۵ درجه سانتیگراد برابر با ۰٫۵۴۴ مگاپاسکال است.
- فشار سطحی این مایع در دمای ۲۵ درجه سانتیگراد برابر با مگانیوتون بر متر است.
- ثابت تفکیک متانول برابر با ۱۵٫۳ است.
- «گرمای سوختن» (Heat Of Combustion) و «گرمای تبخیر» (Heat Of Vaporization) این ماده بهترتیب برابر با ۷۲۶٫۱ کیلوژول بر مول و ۳۷٫۳۴ کیلوژول بر مول است. این مقادیر برای دمای ۲۵ درجه سانتیگراد اندازهگیری شدهاند.
کاربرد متانول چیست ؟
تا اینجا دانستیم که متانول چیست و به کدام دسته از ترکیبهای آلی تعلق دارد. در این بخش میخواهیم بدانیم این ماده چه کاربردهایی دارد.
تولید فرمالدهید، استیک اسید و متیل ترشیوبوتیل اتر
استیک اسید نیز بهصورت زیر طی یک چرخه واکنش کاتیوا از متانول به دست میآيد. در ادامه بهتفضیل به بررسی این چرخه و واکنشهای صورت گرفته در آن، پرداختهایم.
فرآیند کاتیوا

چرخه کاتیوا
در این بخش میخواهیم بدانیم متانول با طی کردن چه مراحلی تبدیل به استیک اسید میشود. این چرخه کاتالیزوری از واکنش متیل یدید با گونه کاتالیزوری ۱ آغاز میشود و طی آن گونههای ایریدیوم (III) هشتوجهی را به وجود میآورد. این محصول در چرخه با شماره ۲ مشخص شده است و بهصورت نمایش داده شده است.
تولید هیدروکربن، اولفین و بنزین
- متانول به هیدروکربن (MtH)
- متانول به بنزین (MtG)
- متانول به اولفین (MtO)
- متانول به پروپیلن (MtP)
این تبدیلها کاتالیزوری هستند و از «زئولیت» (Zeolite) به عنوان کاتالیزور ناهمگن آنها استفاده میشود.
افزودنی بنزین
پیشساز مواد شیمیایی
از متانول بهعنوان «پیشساز» (Precursor) برای تولید بسیاری از ترکیبهای شیمیایی استفاده میشود. در زیر فهرستی از مهمترین این ترکیبات را مشاهده میکنید.
- متیل آمین
- متیل هالید
- متیل اتر
- متیل استر
علاوه بر موارد ذکر شده در بالا، متانول به عنوان سادهترین عضو خانواده الکلها در موارد بسیار دیگری نیز کاربرد دارد که در فهرست زیر به برخی از مهمترین آنها اشاره کردهایم.
- این الکل یکی از اصلیترین ترکیبات سازنده در محصولات روزمرهای مانند پلاستیک، لوازم ساختمانی و قطعات خودرو است.
- از آنجا که منبعی برای انرژی پاک است بهعنوان سوخت در ماشینها، کشتیها، دیگهای بخار و اجاقهای خوراکپزی به کار گرفته میشود. این کاربرد متانول از زمانهای باستانی متدوال بوده است.
- از متانول در آزمایشگاههای شیمی بهعنوان حلال استفاده میشود و میتوان واکنشهای بسیاری را به کمک آن به انجام رساند.
- متانول در صنعت برای تولید مواد شیمیایی دیگری مانند «فرمالدهید» (Formaldehyde)، «استیک اسید» (Acetic Acid) و برخی ترکیبات شیمیایی سنگین مانند «بوتیل اترها» (Butyl Ethers) و پلیمرهای دیگر به کار میرود.
- از این ماده در مناطقی از جمله کشورهای اروپایی بهعنوان یک ضدیخ استفاده میشود.
- از متانول برای تولید هیدروکربنهایی مانند «گازوئیل» (Gasoline)، «اولفین» (Olefins) و ترکیبات آروماتیکی پیچیدهتری استفاده میشود. این کار توسط «واکنش تراکمی» (Condensation Reaction) با کاتالیزوری همگن مانند «زئولیت» (Zeolites) انجام میشود.
- بسیاری از واکنشهای مورد نیاز در داروسازی را میتوان در محیطی با حلال متانول انجام داد.
- متانول در صنعت عطر و ادکلن کاربرد بسیار زیادی دارد.
خطرات استفاده از متانول چیست ؟
همانطور که مشاهده کردید از متانول در بسیاری از صنایع بهوفور استفاده میشود و افراد مشغول به کار در این محیطها، در معرض آن قرار دارند. در این بخش میخواهیم بدانیم خطرات استفاده از متانول چیست تا بتوان تا حد ممکن از آنها جلوگیری کرد که در فهرست زیر به آنها اشاره شده است.
- در صورتی که متانول چه بهصورت خوراکی چه از راه تنفس وارد بدن انسان شود، باعث ایجاد تاری دید، سردرد و حالت تهوع میشود. در آزمایشی تاثیر این ماده بر بچههای موشهای آزمایشگاهی مورد مطالعه قرار گرفته است که باعث ایجاد نقصهای مادرزادی میشود.
- آسیب ناشی از این ماده الکلی به دلیل تولید محصولات متابولیکی است که در همراهی با آنزیمهای بیولوژیکی مانند «الکل دهیدروژناز» (Alcohol Dehydrogenase) و «آلدهید دهیدروژناز» (Aldehyde Dehydrogenase) به وجود میآید.
- به دلیل اشتعالپذیری بالا نباید این ماده را در نزدیکی شعله نگهداری کرد. همچنین بهتر است در هنگام کار با آن از هر منبعی که باعث بالا رفتن دما میشود، دور بود. اشتعالپذیری بالای این ماده به دلیل پایین بودن مقدار نقطه جوش آن است که در بخشهای قبلی به آن پرداختهایم.
واکنشهای شیمیایی متانول چیست ؟
در این بخش میخواهیم به تعدادی از واکنشهای مهم شیمیایی که متانول در آنها حضور دارد، بهصورت مختصر اشارهای داشته باشیم.
واکنش اکسایش
تشکیل استر
واکنش با هالو اسیدها
روشهای تولید متانول چیست ؟
متانول به دلیل کاربرد بسیار عمدهای که دارد در مقیاس صنعتی تولید میشود. برای تولید متانول از روشهای متعددی استفاده میشود که مهمترین آنها را در زیر آوردهایم.
هیدروژناسیون کاتالیزوری متانول چیست ؟
راکتور زیستی تجاری
امروزه متانول در مقیاس صنعتی در راکتورهای بزرگی با «بستر پرشده» (Fixed Bed) تولید میشود که در دمای بالا، حدود ۵۵۰ تا ۵۷۵ درجه سانتیگراد و فشار بالا، حدود ۱۰۰ اتمسفر، عمل میکند. در این راکتور از اکسید مس و اکسید روی پوشش داده شده با آلومینا بهعنوان کاتالیزور استفاده میشود. با این حال فرآیندی که در این راکتور منجر به تولید متانول میشود، همچنان مشخص نیست و تنها حدسیات و فرضیاتی در مورد آن وجود دارد.
روش تولید بیوشیمیایی متانول چیست ؟
این روش یکی از ارزانترین و قدیمیترین روشهایی است که همچنان از آن برای تولید متانول استفاده میشود. آنزیمهای خاصی مانند «متان مونواکسیژناز» (Metahen Monooxygenases) میتوانند طی واکنشی کاتالیزوری، متان را به متانول تبدیل کنند. این آنزیمها اکسیژناز هستند و عملکرد پیچیدهای برای این کار دارند. تولید متانول توسط اکسیژناز همراه تشکیل محصولاتی جانبی مانند آب و است اما میتوان آن ها را به راحتی و در مراحل نهایی جدا کرد تا به متانول خالص دسترسی داشته باشیم. واکنش بیوشیمیایی تولید متانول از گاز متان به کمک کاتالیزور را میتوان بهصورت زیر نمایش داد.
«رابرت بویل» (Robert Boyle) اولین فردی بود که در سال ۱۶۶۱ توانست این ماده را جدا کند. او توانست با تقطیر «چوب شمشاد» (Boxwood) به متانول دست پیدا کند. گرچه امروزه این ماده بهصورت صنعتی و در آزمایشگاهها تولید میشود. در این فرآيند گاز کربن مونوکسید را در حضور یک کاتالیزور در مجاورت هیدروژن قرار میدهند.
تاریخچه متانول

سپس در سال ۱۹۰۵ میلادی شیمیدانی فرانسوی به نام «پل ساباتیه» (Paul Sabatier) اولین واکنش سنتزی برای به دست آوردن متانول را معرفی کرد. اون پیشنهاد داد که از واکنش بین کربن دیاکسید و هیدروژن میتوان به متانول دست پیدا کرد. سپس در سالهای بعدی نیز دانشمندان توانستد روشهای بهتر و جدیدتری را پیشنهاد دهند و با تغییر شرایط واکنشهای موجود به بهینهسازی آنها کمک کنند.
طی جنگ جهانی دوم، در موشکهای ارتش آلمان بهعنوان سوخت به همراه «هیدرازین» (Hydrazine) کاربرد داشت. همچنین در دوره بحران نفت در ۱۹۷۰ میلادی استفاده از متانول به عنوان سوخت خودرو رواج پیدا کرد. در سال ۱۹۹۰ میلادی بیش از ۲۰۰۰۰ «وسیله نقلیه منعطف در سوخت» (Flexible Fuel Vehicles) در ایالات متحده آمریکا به بازار عرضه شدند که توانایی حرکت با متانول و بنزین را داشتند. همچنین در این دوره در سوخت بنزین نیز مقدار اندکی از متانول وجود داشت. با این حال طی سالهای بعد به دلیل افزایش هزینه متانول، رفتهرفته علاقمندی به آن از بین رفت و خودروهای بیشتری با قابلیت استفاده از متانول بهعنوان سوخت تولید نشدند.
سپس در سال ۱۸۳۴ میلادی، دو شیمیدان فرانسوی به نامهای «ژان بتیست دوما» (Jean Baptiste Andre Dumas) و «یوجین پلیگوت» (Eugene MElchior Peligot) توانستند به عنصرهای سازنده این الکل پی ببرند. در سال ۱۸۹۲ میلادی نام متانول توسط «کنفرانس بینالمللی نامگذاری ترکیبات شیمی» (International Conference On CHemical Nomenclature) به این ماده نسبت داده شد
مثال و تمرین از متانول
حال که میدانیم متانول چیست و با روش تولید آن نیز آشنا شدیم، میخواهیم در ادامه تعدادی مثال و تمرین را مورد بررسی قرار دهیم.
مثال از متانول
در این بخش تعدادی مثال را به همراه پاسخ تشریحی آنها مرور خواهیم کرد. توجه به این سوالها باعث تثبیت و افزایش عمق آموخته ما خواهد شد.
مثال اول
اهمیت متانول در چیست؟
پاسخ
مثال دوم
چرا متانول خطرناک است؟
پاسخ
مثال سوم
متانول در چه محصولاتی وجود دارد؟
پاسخ
متانول در محصولاتی مانند ضدیخ، شیشه پاککن و «تینر» (Paint Thinner) وجود دارد.
مثال چهارم
متانول چه بویی دارد؟
پاسخ
متانول مادهای بیرنگ، اشتعالپذیر و فرار است. این ماده بویی نزدیک به اتانول (الکل قابل نوشیدن) دارد.
مثال پنجم
متانول اسید است یا باز؟
پاسخ
حل تمرین از متانول
در این بخش به بررسی و مرور تعدادی تمرین چندگزینهای میپردازیم. در مواردی که نیاز باشد، پاسخ تشریحی آنها را نیز آوردهایم.
تمرین اول
تمرین و آزمون
تمرین دوم
تمرین و آزمون
تمرین سوم
تمرین و آزمون
تمرین چهارم
تمرین و آزمون
تمرین پنجم
تمرین و آزمون
تمرین ششم
تمرین و آزمون
تمرین هفتم
تمرین و آزمون
تمرین هشتم
تمرین و آزمون
سوالات متدوال
حال که میدانیم متانول چیست و چه کاربردهایی دارد، میخواهیم به برخی از مهمترین و پرتکرارترین سوالهای موجود پیرامون آن بپردازیم.
سادهترین عضو خانواده الکلها چه نام دارد؟
متانول با ۲ اتم کربن، سادهترین الکل است.
الکلها چه گروه عاملی دارند؟
ویژگی مشترک الکلها داشتن گروه هیدروکسی در ساختار آنها است.
متانول، الکل نوع چند است؟
گروه هیدروکسیلی در متانول به کربنی متصل است که با تنها یک اتم کربن دیگر پیوند دارد. به همین دلیل متانول، الکل نوع اول به حساب میآید.
چرخه کاتیوا چیست؟
طی چرخه کاتالیزوری کاتیوا، استیک اسید از متانول به دست میآيد.
چرا متانول برای انسان خطرناک است؟
در صورتی که مقدار این ماده در بدن انسان از حدی بیشتر شود، با آسیب به سیستم عصبی بدن، ابتدا بر بینایی اثر میگذارد و میتواند در ادامه باعث ایجاد کما و حتی مرگ شود.
جمعبندی
هدف از این مطلب مجله فرادرس این بود که بدانیم متانول چیست و چه کاربردهایی دارد. همچنین در ادامه با روش نامگذاری این سادهترین عضو از خانواده الکلها، ویژگیهای شیمیایی و فیزیکی و کاربردهای آن آشنا شدیم. در نهایت نیز مروری بر واکنشهای شیمیایی متانول و کاربردهای آن داشتیم. سپس با بررسی تعدادی مثال چگونگی به درک خود، عمق بخشیدیم.
مطالب مجله فرادرس را در جستجوی گوگل سریعتر ببینید














سلام.
دقیقا جمله اول مقدمه اشتباهی شده.
گفته متانول دو اتم کربن داره
درحالی که اشتباه هست و یک اتم کربن دارد.
با تشکر
سلام و روز شما بهخیر؛
ممنونیم از دقت نظر شما دوست عزیز. متن بازبینی و اصلاح شد.
خوشحالیم که با مجله فرادرس همراه هستید.