آبرفت چیست؟ – از نحوه تشکیل تا ویژگی ها و خصوصیات
- یاد می‌گیرید آبرفت چیست و چگونه به‌وجود می‌آید.
- می‌آموزید نهشتههای آبرفتی چه ترکیبات و ویژگی‌هایی دارند.
- با نقش آبرفت در شکل‌گیری جلگه، دلتا و مخروط افکنه آشنا می‌شوید.
- یاد خواهید گرفت آبرفت چگونه خاک حاصلخیز برای کشاورزی ایجاد می‌کند.
- می‌آموزید دانه‌بندی آبرفت چگونه تغییر می‌کند و چه اثری دارد.
- خواهید توانست ساختار دلتا و مخروط افکنه را از یکدیگر تشخیص دهید.
آبرفت چیست؟
ترکیبات آبرفت چیست؟
اهمیت آبرفت چیست؟
خاکهای آبرفتی بسیار حاصلخیز هستند. به همین دلیل، بسیاری از تمدنها در کنار رودخانه‌ها و مناطق جلگه‌ای و دلتاهای کنار آنها شکل گرفته‌اند. به عنوان مثال، دلتای رود نیل، دلتای رود میسیسیپی و دلتای گنگ (بنگال)، از جمله نواحی آبرفتی وسیعی هستند که در طول تاریخ میزبان تمدن‌های انسانی شده‌اند. زمین این نواحی از ذرات ریز و درشت با مواد معدنی متفاوت تشکیل میشوند.
آبرفت‌ها در تشکیل برخی از عوارض زمین نظیر جلگه‌ها و دلتاها نقش دارند:
- تهنشینی آبرفت رودها در طی زمان باعث تشکیل سرزمین‌های پست و همواری میشود که به آنها جلگه می‌گویند. جلگه‌ها، به دلیل بهره‌مندی از خاک حاصلخیز و زمین مسطح، گزینه بسیار خوبی برای فعالیت‌های کشاورزی و توسعه زندگی انسان‌ها هستند.
- گاهی رودها، آبرفت‌ها را در مصب (دهانه یا بخش انتهایی) خود انباشته می‌کنند. از انباشته شدن آبرفت‌ها در مصب رودها، سرزمین‌های مثلثی شکلی به وجود می‌آید که به آنها دلتا می‌گویند. در صورت دائمی بودن انباشت آبرفت‌ها، دلتاها توسعه می‌یابند و تا آب دریا پیش می‌روند. دلتاها نیز مانند جلگه‌ها از خاک بسیار حاصلخیز بهره می‌برند.
ویژگی های آبرفت چیست؟
از ویژگی‌های اصلی آبرفت‌ها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
- بافت متغیر خاک، از شن درشت تا رس ریز
- بازه وسیع نفوذپذیری، از نفوذپذیری بالا در رسوبات درشت‌دانه تا نفوذپذیری پایین تا ذرات ریزدانه (رس و لای)
- رنگ تیره ناشی از وجود مواد آلی زیاد در ترکیبات
- محدود بودن به بستر رودها
چگونه در مورد آبرفت یاد بگیریم؟
آبرفت‌ها، تاثیر بسزایی بر روی کیفیت زندگی انسان‌ها و دیگر موجودات زنده روی کره زمین دارند. از این‌رو، در کتاب‌های درسی مقاطع مختلف، راجع به آنها صحبت میشود. مفهوم آبرفت معمولا با مفاهیم دیگری نظیر منابع آبی، جلگه‌ها، دلتاها مورد بررسی قرار می‌گیرد. دانش‌آموزان دوره متوسطه اول، در کتاب علوم تجربی پایه هفتم، راجع به آبرفت‌ها مطالعه می‌کنند. فرادرس، یک فیلم آموزشی جامع را برای دانش‌آموزان پایه هفتم تهیه کرده است که مفاهیم کتاب علوم تجربی، از جمله مبحث آبرفت را به سادگی به شما آموزش می‌دهد. برای مشاهده این فیلم، بر روی لینک زیر کلیک کنید:
آشنایی با آبرفت‌ها، برای دانشجویان رشته‌های زمین‌شناسی و برخی از رشته‌های مهندسی نیز ضرورت دارد. به عنوان مثال، درس زمین‌شناسی مهندسی، از جمله درس‌هایی است که موضوع آبرفت‌ها را در مبحث آب‌های سطحی مورد بررسی قرار می‌دهد. فرادرس، یک فیلم آموزشی مفید نیز در رابطه با این درس تهیه کرده است که به شما کمک می‌کند تا بر روی مفاهیم زمین‌شناسی مهندسی تسلط پیدا کنید. لینک مشاهده این فیلم در ادامه آورده شده است:
آبرفت چگونه به وجود می آید؟
وضعیت آبرفت در لب رود
در دره‌های دارای شیب ملایم، جریان آب، کند است. به همین دلیل، بار بستر یا همان رسوبات حمل شده توسط شاخه‌های فرعی رود، در ته دره تهنشین میشوند. این نهشتههای آبرفتی، زمین‌های پست و همواری را در کناره مسیر رود به وجود می‌آورند که به آنها، دشت‌های سیلابی یا جلگه‌های سیلابی می‌گویند.
در برخی از فصل‌های سال، حجم مواد رسوبی بیشتر است اما رود، سرعت کافی برای حمل بار معلق آورده شده توسط شاخه‌های فرعی را ندارد. بنابراین، مواد رسوبی در محدوده بزرگ‌‌تری از لب رودخانه، مانند یک لایه نازک پخش میشوند. با افزایش عرض نهشته‌ها، عمق و سرعت رود کاهش می‌یابد و اغلب ماسه و لای معلق در آب رود در لب رودخانه انباشت میشوند.
اگر شیب عمودی یا اصطلاحا گرادیان رود زیاد باشد، شاخه‌های فرعی آن به صورت تو در تو و در محدوده وسیع‌تری گسترش می‌یابد. در طرف مقابل، در صورت کم بودن گرادیان رود، جریان آب به صورت منفرد و با پیچ و تاب ادامه می‌یابد.
وضعیت آبرفت در مصب رود
سرعت جریان آب در انتهای مسیر رود (محل برخورد رود با دریاچه یا دریا)، به میزان قابل‌توجهی کاهش می‌یابد. این مسئله، باعث انباشت رسوبات در مقادیر بسیار زیاد میشود. در نزدیکی مصب رود، کاهش شیب زمین به طور پیوسته است. در این نواحی، جریان آب به دنبال کوتاه‌ترین مسیر برای رسیدن به سطوح پایین‌تر می‌گردد. به همین دلیل، چندین شاخه فرعی از شاخه اصلی رود جدا میشوند. طی این فرآیند، یک ساختار مثلثی شکل به وجود می‌آید که به آن، دلتا می‌گویند. در ابتدای شروع ساختار دلتا، رسوبات درشت‌دانه انباشته میشوند. هرچه جلوتر برویم، اندازه ذرات تهنشین شده کاهش می‌یابد.
مخروط افکنه چیست؟
از عوامل موثر بر ساختار و نحوه تشکیل بادبزن آبرفتی می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
- بار حمل شده توسط رود
- رژیم هیدرولوژیکی
- گرادیان
- ناحیه زهکشی
مخروط افکنه در تمام مناطق آب و هوایی از نواحی خشک، نیمه‌خشک و مرطوب تا نواحی معتدل و سرد قابل مشاهده است. اگر چند بادبزن آبرفتی در کنار یکدیگر وجود داشته باشند، احتمال اتصال آنها به یکدیگر و تشکیل ساختاری با حجم آبرفت بیشتری با عنوان «باهادا» (Bajada) وجود دارد.
دانه بندی آبرفت چگونه است؟
سرعت و فشار جریان آب در منشا رودها (در مناطق کوهستانی)، بسیار زیاد است و با نزدیک شدن به انتهای رود، به پایین‌ترین حد خود می‌رسد. با تغییر سرعت و و فشار رود و جریانهای آبی، ماهیت آبرفت نیز تغییر می‌کند.
دانه‌بندی آبرفت‌ها بر اساس ماهیت آنها به دو دسته تقسیم میشود. در اولین نوع دانه‌بندی آبرفت، تهنشینی ذرات با ابعاد متفاوت در محل‌های متفاوت تهنشین صورت می‌گیرد. دلیل این موضوع، سرعت متفاوت تهنشینی و حرکت ذرات با توجه به ابعادشان است.
بارهای رسوبی طی سه مرحله توسط رود جابجا میشود:
- جابجایی بار بستر حاوی سنگ‌های بزرگ و تخته سنگ‌ها در کف رود صورت می‌گیرد. رسوبات بزرگ، اولین موادی هستند که در نواحی بالایی جریان آب تهنشین شده و باعث فرسایش مسیر میشوند.
- جابجایی بار معلق حاوی ذرات متوسط‌دانه شن و ماسه در مرحله دوم صورت می‌گیرد. تهنشینی ذرات متوسط در لب رودخانه انجام شده و باعث تشکیل جلگه‌های سیلابی و مخروط افکنه میشود.
- جابجایی بار محلول حاوی ذرات بسیار ریز لای و رس در مرحله آخر صورت می‌گیرد. تهنشینی ذرات محلول در آب رود در نزدیکی مصب انجام شده و باعث تشکیل دلتا میشود.
سوالات متداول در رابطه با آبرفت
در آخرین بخش از این مطلب از مجله فرادرس، به برخی از پرتکرارترین سوالات مرتبط با بحث آبرفت به طور مختصر پاسخ می‌دهیم.
منظور از آبرفت چیست؟
منظور از آبرفت، موادی است که توسط رود و جریانهای آبی حمل و انباشت میشود.
نام دیگر آبرفت چیست؟
نام دیگر آبرفت، نهشتههای آبرفتی است.
چرا به آبرفت نهشته های آبرفتی می گویند؟
به دلیل جابجایی و انباشت (نهشته شدن) ذرات در فرآیند تشکیل آبرفت، به آن، نهشتههای آبرفتی نیز می‌گویند.
آبرفت از چه موادی تشکیل می شود؟
آبرفت از مواد ریز و درشتی مانند، شن، ماسه، لای، رس، پود، مواد آلی و حتی تخته سنگ تشکیل میشود.
کدامیک از عوارض زمین از آبرفت تشکیل می شوند؟
جلگه، دلتا و مخروط افکنه از تهنشینی آبرفت در شرایط مختلف تشکیل میشوند.
خاک آبرفتی چه مزایایی دارد؟
خاکهای آبرفتی، غنی از مواد آلی با دانه‌بندی خوب هستند. این ویژگی، خاکهای آبرفتی را به محیطی حاصلخیز برای کشاورزی تبدیل می‌کند. علاوه بر این، امکان وجود ذخایر معدنی پلاسری نظیر طلا و پلاتینیوم در این خاک‌ها وجود دارد.
مطالب مجله فرادرس را در جستجوی گوگل سریع‌تر ببینید
