عنصر چیست؟ – تعریف و مثال به زبان ساده
عنصر شیمیایی مادهای خالص است که از یک نوع اتم تشکیل شده و با هیچ واکنش شیمیایی نمیتوان آن را به مواد سادهتر تجزیه کرد. در این مطلب از مجله فرادرس یاد میگیریم که عنصر چیست و چه خواصی دارد. در گام بعدی با تاریخچه مفهوم عنصر و فراوانی عنصر آشنا میشویم.

مطالب مجله فرادرس را در جستجوی گوگل سریعتر ببینید
عنصر چیست؟
برای اینکه درک بهتر و درستتری از عنصر به دست بیاورید و با عناصر رایج کره زمین آشنا شوید، پیشنهاد میکنیم ویدیو آموزش رایگان زیر را مشاهده کنید:
عنصرها و مخلوطها
آب را نمیتوان یک عنصر دانست چراکه به دو عنصر اکسیژن و هیدروژن تقسیم میشود اما اکسیژن و هیدروژن دو عنصر مختلف هستند زیرا با واکنشهای شیمیایی به عناصر دیگر قابل تقسیم نخواهند بود. مواد مختلفی که در طبیعت وجود دارند، شامل مخلوطی از ترکیبات هستند. آب دریا را در نظر بگیرید که مخلوطی از آب و ترکیبات بسیار دیگر است که از میان آنها میتوان به نمک (سدیم کلرید) اشاره کرد.

تاریخچه مفهوم عنصر
فلاسفه یونانی اعتقاد داشتند که تمامی مواد از یک عنصر اصلی ساخته شدهاند. تالس، آناکسیمنس و هیراکلیتوس هر کدام اعتقاد داشتند که تمامی مواد از یک عنصر اساسی تشکیل شدهاند. تالس این عنصر را آب دانست، آناکسیمنس هوا را پیشنهاد داد و هیراکلیتوس به آتش اشاره داشت. امپیدوکلس، فیلسوف و شاعر یونانی بیان کرد که تمامی مواد از چهار عنصر اصلی هوا، زمین (خاک)، آتش و آب ساخته شدهاند. ارسطو با این نظر موافق بود و اعتقاد داشت که این چهار عنصر، حمل کننده خواص بنیادی هستند به طوریکه خشکی و حرارت با آتش، رطوبت و گرما با هوا، رطوبت و سرما با آب و همچنین سرما و خشکی با خاک همراهاند. در نگاه این فیلسوفان، سایر مواد، ترکیباتی از این عناصر و خواص آنها بیانگر عناصر سازنده آنها بودند.

عنصر در گذشته و حال
در سال 1661 رابرت بویل به طبیعت بنیادی یک عنصر شیمیایی پی برد. او اظهار داشت که چهار عنصر بنیادی نمیتوانند عناصر شیمیایی حقیقی باشند زیرا این عناصر توانایی ترکیب شدن با یکدیگر را برای تشکیل ماده جدید ندارند و نمیتوان این عناصر را از مواد مختلف استخراج کرد. بویل بر طبیعت فیزیکی مواد تاکیید داشت و آنها را به ترکیبات جدیدی که ساخته شده بودند مرتبط ساخت.


طبیعت اتمی عنصرها
موازی با توسعه مفهوم عناصر، ماهیت مواد نیز درک شد. در طول تاریخ، مواد را به صورت پیوسته و ناپیوسته در نظر میگرفتند. ماده پیوسته را به عنوان مادهای همگن در نظر داشتند که بدون محدودیت میشد آن را تقسیم کرد و هر بخش فارغ از اندازه خود، خواصی مشابه را ارائه میکرد. این در واقع نگاهی بود که ارسطو به هنگام بیان عناصر بنیادی داشت.
- رفتار دقیق گازها
- ارتباط وزنی مشاهده شده در واکنشهای شیمیایی

شناخت عناصر شیمیایی و ساختار ماده با فرادرس
تا این قسمت آموختیم که عنصر شیمیایی به عنوان مادهای خالص که تنها از یک نوع اتم تشکیل شده است، پایه اصلی ساختار ترکیبات شیمیایی را تشکیل میدهد. بررسی ویژگیهای اتمی، ایزوتوپها و دستهبندی عناصر، درک عمیقتری از واکنشهای شیمیایی و رفتار مواد فراهم میکند. به همین منظور و برای تسریع روند یادگیری و تقویت پایه علمی خود در زمینه شیمی، میتوانید از دورههای تخصصی زیر که از مجموعه آموزش دروس شیمی – از دروس دانشگاهی تا کاربردی فرادرس انتخاب شدهاند، بهره ببرید:
- فیلم آموزش شیمی عمومی ۱ و ۲ – مرور و حل مساله فرادرس
- فیلم آموزش محلول سازی در آزمایشگاه + گواهینامه فرادرس
- فیلم آموزش شیمی عمومی – جامع و با مفاهیم کلیدی + گواهینامه فرادرس
همچنین بررسی دو مجموعه زیر نیز به تقویت یادگیری شما در سطح شیمی دبیرستان کمک میکنند:
- مجموعه آموزش دروس متوسطه دوم و کنکور – درس، تمرین، حل مثال و تست
- مجموعه آموزش علوم تجربی دوره متوسطه – درس، تمرین، حل مثال و تست
عنصر مولکولی چیست؟
حال که با مفهوم عنصر آشنا شدهاید، ممکن است این سوال برای شما و بسیاری از دانشآموزان پیش بیاید که عنصر مولکولی چیست. در حقیقت، به مولکولهایی با حداقل دو اتم یکسان، عنصر مولکولی میگویند.
به طور مثال، مولکولهایی مثل و را میتوان نمونههایی از عنصر مولکولی نام برد. برای آشنایی بیشتر با عنصر مولکولی، مطالعه مطلب زیر پیشنهاد میشود.
ساختار اتم
شعاع یک اتم در حدود ده هزار بار بزرگتر از هسته آن است. نوترونها و پروتونها در مجموع، وزنی برابر با یک «واحد جرم اتمی» (Atomic Mass Unit) دارند درحالیکه وزن الکترونها این مقدار است. بدلیل وجود نوترونها و پروتونها در هسته، کل جرم اتم در این ناحیه متمرکز شده است. تعداد پروتونها در هسته را «عدد اتمی» (Atomic Number) و تعداد کل پروتونها و نوترونها را «عدد جرمی» (Mass Number) میگویند. از آنجایی که اتم از لحاظ الکتریکی خنثی است، عدد اتمی نه تنها تعداد پروتونها (بارهای مثبت) را در هسته بیان میکند بلکه تعداد الکترونها (بارهای منفی) را نیز در خارج از فضای هسته ذکر میکند.
ایزوتوپها

فراوانترین عنصرها
هسته اتمها
در تعریفی دیگر باید به این نکته اشاره کنیم که برخی از عناصر را میتوان از طریق یک سری واکنشها موسوم به واکنشهای هستهای، به عناصر دیگری با عدد اتمی کوچکتر تقسیم کرد. به این دسته از فرآیندها «شکافت هستهای» (Nuclear Fission) میگویند. شکافت هستهای موجب تولید بمبهای هستهای بود که قدرتی برابر با هزاران تن بمب TNT دارند. البته به کمک این فرآیند میتوان در راکتورهای هستهای، برق تولید کرد.

خلوص شیمیایی و خلوص ایزوتوپی
شیمیدانها و دانشمندان هستهای تعاریف متفاوتی از «عنصر خالص» (Pure Element) دارند. در شیمی، یک عنصر خالص به مادهای اطلاق میشود که اتمهای آن همگی دارای عدد اتمی یکسان یا تعداد پروتون یکسان باشند. در صورتیکه دانشمندان هستهای، عنصری را خالص مینامند که تنها یک ایزوتوپ پایدار داشته باشد.
به طور مثال اگر یک سیم مسی خلوصی برابر با 99/99 درصد داشته باشد، به این معنی است که 99/99 درصد از اتمهای آن از مس تشکیل شدهاند. البته این سیم مسی به لحاظ ایزوتوپی خالص نیست چراکه به طور معمول، مس شامل دو ایزوتوپ است.
آلوتروپها
خواص عنصرها
عنصرها را برای بیان خواص آنها میتوان در دستهبندیهای مختلفی قرار داد. این کار سبب میشود تا بتوانیم در خصوص مواردی همچون خواص فیزیکی و شیمیایی آنها به بحث بپردازیم.
خواص عمومی
برای بیان خواص مختلف عنصرها، باید آنها را دستهبندی کنیم. یکی از این دستهها «فلزات» (Metalls) هستند. فلزات رسانایی خوبی دارند اما در مقابل، «نافلزات» (non-Metalls) از این خاصیت بیبهرهاند. گروه کوچکی با نام «شبه فلزات» (Metalloids) وجود دارد که عناصر آن خواصی بینابین فلزات و نافلزات دارند و معمولا به عنوان «نیمه رسانا» (Semiconductor) شناخته میشوند.
از دستهبندیهای دقیقتری نیز برای توصیف عنصرها استفاده میشود که معمولا آنها را با رنگبندیهای مختلف در جدول تناوبی عناصر نشان میدهند. این دستهبندی، گروههای مختلفی را شامل میشود که در زیر آورده شدهاند:
- فلزات قلیایی
- فلزات قلیایی خاکی
- هالوژنها
- عناصر (فلزات) واسطه
- فلزات پسواسطه
- شبهفلزات
- «نافلزات فعال» (Reactive non-Metals)
- گازهای نجیب
- لانتانیدها و اکتینیدها
حالت مواد

نقطه ذوب و جوش
چگالی
نمادهای شیمیایی
قبل از اینکه شیمی به یک علم تبدیل شود، کیمیاگران نمادهایی محرمانه و سری را برای فلزات و ترکیبات معمول طراحی کرده بودند.
در این نمادها هیچ اثری از آمیختن دو اتم برای تشکیل یک ترکیب وجود نداشت. با پیشرفتهایی که جان دالتون در خصوص نظریه اتمی ماده پیدا کرده بود، نمادهای خود را برای عناصر پیشنهاد کرد که در تصویر زیر آمدهاند:

روشی که امروزه برای نامگذاری عنصرها از آن استفاده میشود توسط «برزیلیوس» (Berzelius) ابداع شد. در این روش، نمادهای شیمایی شامل الفبای لاتین میشوند و تمامی افراد با زبانهای مختلف از این نمادها استفاده میکنند.
نمادهای شیمیایی دیگر
علاوه بر نمادهایی که برای نمایش عنصرها استفاده میشوند، از نمادهای دیگری نیز در معادلات شیمیایی استفاده میشود که در جدول زیر آورده شدهاند
| نماد | توضیح |
| برای نمایش یک گروه متغیر (معمولا هالوژن) | |
| رادیکال | |
| حرارت | |
| نمادی کلی و همچنین نماد عنصر «ایتریوم» (Yttrium) | |
| برای نمایش یک گروه متغیر | |
| برای نمایش گروه الکتروندوست (الکتروفیل) در شیمی آلی | |
| برای نمایش گروه هستهدوست (نوکلئوفیل) در شیمی آلی | |
| برای نمایش لیگاند در شیمی معدنی | |
| فلزات | |
| لانتانیدها | |
| اکتینیدها | |
| در قدیم برای نمایش گازهای نجیب استفاده میشد. امروزه نماد عنصر رونتگنیم است. |
فراوانی عناصر

اگر این مطلب برای شما مفید بوده است، آموزشهای زیر نیز به شما پیشنهاد میشوند:
- مجموعه آموزشهای دروس شیمی
- مجموعه آموزشهای نرمافزارهای مهندسی شیمی
- آموزش شیمی عمومی
- یون چیست؟ — به زبان ساده
- جرم مولی — به زبان ساده
^^
مطالب مجله فرادرس را در جستجوی گوگل سریعتر ببینید















عالی بود
سلام عالی بود
عالی بود ممنون
بی نظیر بود مطالب تون واقعا مفید هست خیلی خیلی خیلی ممنون?
با سلام
خوشحالیم که مطالعه این مطلب برای شما مفید بوده است.
با تشکر از همراهی شما با مجله فرادرس
خیلی عالی بود مـمـنون از مطالب مفیدتون
عالی بود ولی کمی سریع