لیگاند چیست؟ – به زبان ساده

مطالب مجله فرادرس را در جستجوی گوگل سریعتر ببینید
لیگاند چیست ؟
- نرخ جایگزینی لیگاند: به مبادله یک لیگاند با لیگاند نرخ جایگزینی لیگاند میگویند و در سنتز، استریوشیمی و شیمی کاتالیزگری مهم هستند.
- واکنش لیگاندها با یکدیگر
- واکنشهای اکسایش-کاهش (ردوکس)
لیگاندها میتوانند آنیون، کاتیون یا مولکولهای خنثی باشند. نمونههایی از انواع لیگاند در زیر فهرست شده است.
- لیگاندهای کاتیونی:
- لیگاندهای آنیونی:
- لیگاندهای خنثی:
انواع لیگاند
- لیگاندهای : دو الکترون را از جفتالکترون غیرپیوندی به اشتراک میگذارند که در نتیجه پیوند داتیو ایجاد میشود.
- لیگاندهای : تنها یک الکترون را به اشتراک میگذارند و اتم مرکزی الکترون دیگر را فراهم میکند و پیوند کووالانسی تشکیل میدهد.
لیگاند تک دندانه
«لیگاندهای تکدندانه» (Mono Dentate Ligands) که یک دندان نیز نامیده میشوند با اتم فلز مرکزی تنها یک پیوند ایجاد میکند. در زیر برخی از رایجترین لیگاندهای تکدندانه فهرست شده است.
| لیگاند | نام |
| یون برومید | |
| یون فلورید | |
| یون کلرید | |
| یون یدید | |
| اکوآ | |
| آمونیاک | |
| هیدروکسید | |
| کربن مونوکسید | |
| یون سیانید | |
| یون تیوسیانات |
لیگاند دو دندانه
بازهای لوییس که دو جفتالکترون به اتم فلز مرکزی میدهند به عنوان «لیگاندهای دودندانه» (Bidentate Ligands) یا «شلات کننده» (Chelating Ligands) شناخته میشوند. «اتیلن دیآمین» (Ethylenediamine | en) و «یون اگزالات» (Oxalate Ion | ox) نمونههای رایج لیگاندهای دوتایی هستند. در زیر شکل اتیلن دیآمین نشان داده شده است. اتیلن دیآمین لیگاندی دودندانه است که یک حلقه پنج عضوی را در کمپلکس کوئوردیناسی با یون فلزی تشکیل میدهد.

| نام لیگاند | مخفف | فرمول ساختاری |
| اتیلن دیآمین |
![]() | |
| یون استیل استونات فنانترولین |
![]() | |
| فنانترولین |
![]() | |
| یون اگزالات |
![]() |
لیگاند سه دندانه
«لیگاندهای سه دندانه» (Tridentate Ligands) سه جفتالکترون به اتم یا یون فلز مرکزی اهدا میکنند.
| نام | اتم مرکزی | فرمول ساختاری |
![]() | ||
![]() | ||
![]() | ||
| فلزات واسطه |
![]() | |
![]() | ||
![]() | ||
![]() | ||
![]() |
لیگاند چند دندانه
مولکولهایی که دو یا بیشتر جفتالکترون به اتم فلزی مرکزی اهدا میکنند بهطور کلی به عنوان لیگاندهای چنددندانه شناخته میشوند.
- چهار جفت: چهاردندانه (Tetradentate)
- پنج جفت: پنجدندانه (Pentadentate)
- شش جفت: ششدندانه (Hexadentate)

عامل کیلیت کننده
لیگاندهای دودندانه و چند دندانه، اتم فلز مرکزی را مانند «چنگال» (Claw) که از واژه یونانی «chele» گرفته شده است در خود نگه میدارند به همین دلیل به آنها «عامل کلیت کننده، کلات کننده، کلاته کننده یا کلیت ساز» نیز میگویند و به صورت (Chelating Agents) نوشته میشود.

اثر کیلیت چیست؟
به میل ترکیبی لیگاندهای کیلیتساز برای اتصال به یون یا اتم فلزی مرکزی در مقایسه با میل ترکیبی «لیگاندهای تکدندانه غیر کیلیتساز» (Nonchelating Monodentate Ligands) اثر کیلیت گفته میشود.
لیگاند آمبیدنتات چیست؟
لیگاند پل ساز چیست؟
به لیگاندهایی که میتوانند به بیش از یک اتم فلزی مرکزی پیوند دهند «لیگاند پلساز» (Bridging Ligands) میگویند. در جدول زیر برخی از لیگاندهای پلساز فهرست شده اند. لیگاند پل ساز به صورت زیر نمایش داده میشود.

| لیگاند پل ساز | نام | نمونه |
| هیدروکسید | ||
| نیترید | ||
| کربونیل | ||
| کلرید | ||
| آمینو | ||
| هیدرید | ||
| اکسید |
نظریه میدان لیگاند
کمپلکس کوئوردیناسی چیست؟
کمپلکسهای کوئوردیناسی با ترکیباتی مانند آبی پروس و مس(II) سولفات شناخته شدند. کمپلکس کوئوردیناسی از یک اتم یا یون مرکزی که معمولاً فلز است و مجموعهای از مولکولها یا یونها، به نام لیگاند تشکیل میشود. بسیاری از ترکیبات فلزهای واسطه به شکل کمپلکسهای کوئوردیناسی هستند.

برخی از اصطلاحات در زمینه کمپلکسهای کوئوردیناسی:
- «اتم دهنده» (Donor Atom): به اتمی از لیگاند که جفتالکترون خود را به اتم فلز مرکزی میدهد، اتم دهنده میگویند.
- «کره کمپلکس» (Coordination Sphere): به یون مرکزی به همراه تمام لیگاندهای متصل به آن کره کمپلکس میگویند.
- «کوئوردیناسیون» (Coordination): کوئوردیناسیون به پیوندهای بین لیگاند و اتم مرکزی اشاره دارد.
- «عدد کوئوردیناسیون یا همآرایی» (Coordination Number) یا (Ligancy): به تعداد اتم یا یونهایی که فلزی مرکزی میتواند با آنها پیوند برقرار کند میگویند. رایجترین اعداد کوئوردیناسیون 2، 4 و 6 هستند.
فهرست لیگاند های رایج
در جدول زیر، برخی از لیگاندهای رایج به همراه فرمول ساختاری آنها فهرست شده است.
| نام (مخفف) | فرمول | اتم دهنده | تعداد اتم دهنده |
| استیلاستون |
![]() | 2 | |
| آمین | 1 | ||
| اکوآ | ۱ | ||
| 2،2-بی پیریدین |
![]() | ۲ | |
| برمیدو | ۱ | ||
| کربناتو | ۱ یا ۲ | ||
| کربونیل | 1 | ||
| کلریدو | 1 | ||
| سیانیدو | 1 | ||
| دی اتیلن تریامین | 3 | ||
| بیس (دی فنیل فسفینو) اتان |
![]() | 2 | |
| بیس (دی فنیل فسفینو) متان |
| 2 | |
| سیکلوپنتادینیل | 5 | ||
| اتیلن دیآمین | 2 | ||
| اتیلن دیآمین تتراستاتو |
![]() | ||
| فلورید | 1 | ||
| گلیسیناتو | |||
| هیدریدو | 1 | ||
| هیدروکسیدو | 1 | ||
| یدیدو | 1 | ||
| نیتراتو | 1 یا ۲ | ||
| نیتریت- | 1 | ||
| نیتریت- | 1 | ||
| اکسیدو | 1 | ||
| اگزالاتو |
![]() | 2 | |
| پیریدین |
![]() | 1 | |
| سولفیدو | 1 |
سوالات متدوال
در زیر به برخی از پرسشهای رایج در این زمینه پاسخ داده شده است.
EDTA چه نوع لیگاندی است؟
آیا آمونیاک لیگاندی تکدندانه است؟
آیا اکسیژن لیگاند است؟
از جمله کمپلکسهای کوئوردیناسی که در ساختارشان به عنوان لیگاند وجود دارد «کمپلکسهای دیاکسیژن» (Dioxygen Complexes) هستند. اکسیژن با بسیاری از فلزات واسطه تشکیل کمپلکس کوئوردیناسی میدهد.
نتیجهگیری
لیگاند، یون یا مولکولی است که یک جفتالکترون به اتم فلز مرکزی میدهد. بر اساس تعداد جفتالکترونهای موجود برای اتم فلز مرکزی، اندازه و بار به دستههای مختلف و همچنین با توجه به تعداد محلهای اتصالی که ایجاد میکنند به لیگاندهای تکدندانه و چنددندانه طبقهبندی میشوند. لیگاندها واکنشپذیری اتم مرکزی را تعیین میکنند و به شکل آنیون، کاتیون یا مولکولهای خنثی هستند.
مطالب مجله فرادرس را در جستجوی گوگل سریعتر ببینید
































