فیزیک جدید چیست؟ – آموزش فیزیک مدرن به زبان ساده
- میآموزید که چرا و چگونه فیزیک مدرن شکل گرفت.
- یاد خواهید گرفت فیزیک کوانتوم و نسبیت، چه تحولی ایجاد کردند.
- میآموزید چطور معادله شرودینگر و اصل عدم قطعیت، جهان را دگرگون کردند.
- یاد میگیرید مدل استاندارد ذرات بنیادی چگونه ساختار ماده را توضیح میدهد.
- خواهید توانست کارکرد عملی معادله همارزی جرم و انرژی اینشتین را بیان کنید.
- خواهید آموخت مدل بیگبنگ چگونه تکامل جهان را توجیه میکند.

مطالب مجله فرادرس را در جستجوی گوگل سریعتر ببینید
فیزیک جدید چیست ؟
فیزیکدانی فرانسوی به نام «پیر لاپلاس» (Pierre-Simon Laplace) موضوع مهمی را مطرح کرد، اگر ما چنین اطلاعاتی را در مورد هر ذره در جهان داشته باشیم، هر چیزی در مورد آغاز یا پایان جهان را میتوانیم بدانیم. بنابراین، تا آغاز قرن نوزدهم تفکر و درک فیزیکدانان از جهان هستی کاملا مشخص و واضح و همه چیز ایدهال و کامل به نظر میرسید. فیزیکدانان با خیال خوشِ شناخت کامل جهان پا روی پا انداخته بودند و چای خود را با شادمانی مینوشیدند. اما در همیشه روی یک پاشنه نمیچرخد. در آغاز قرن بیستم میلادی شکافهایی در علم فیزیک ایجاد شدند.
بین سالهای ۱۹۰۰ تا ۱۹۳۰ میلادی، ابهامات زیادی در علم فیزیک به وجود آمد و سوالاتی مطرح شد که با فیزیک قبل از سال ۱۹۰۰، پاسخی برای آنها وجود نداشت. در این سالها کشفیات پیچیدهای انجام شد. با انجام این کشفها دانشمندان به این نتیجه رسیدند که فیزیک کلاسیک (فیزیک قبل از قرن بیستم میلادی) پاسخگوی مناسبی برای پدیدههای زمینی است:
- پرواز هواپیما
- حرکت توپ در بازی فوتبال
- حرکت اتومبیل

اما فیزیک کلاسیک به هنگام مطالعه ذرات بسیار کوچک، مانند ذرات زیراتمی و اجسام متحرک با سرعت بسیار زیاد با شکست مواجه میشود. بنابراین، در آغاز قرن بیستم میلادی نسل جدید فیزیکدانها باید تلاش خود را برای یافتن قوانین جدید برای توضیج رفتار ذرات زیراتمی و اجسام متحرک با سرعت بسیار بالا میکردند. در این دوره، یکی از بزرگترین جهشها در علم رخ داد. اینشتین در جایی گفت، غیرقابلدرکترین موضوع در مورد جهان آن است که قابلِ درک است. برای یادگیری فیزیک مدرن، باید درک مناسبی از فیزیک کلاسیک و قوانین حاکم بر آن داشته باشیم.
شاخه های فیزیک جدید چیست ؟
فیزیک مدرن از شاخههای مختلفی تشکیل شده است:
- فیزیک کوانتوم: فیزیک کوانتوم شاخهای از علم فیزیک است که در مورد رفتار ذرات در مقیاس اتمی و ریزاتمی صحبت میکند. فیزیک کوانتوم با استفاده از چارچوب ریاضی رفتار دوگانه موج ذره، کوانتش یا گسستگی انرژی و ماهیت احتمالی ذرات میکروسکوپی را توضیح میدهد. مهمترین مفاهیم در این شاخه از فیزیک عبارت هستند از:
- توابع موج
- برهمنهی
- درهمتنیدگی
- اصل عدم قطعیت هایزنبرگ
- فیزیک ذرات بنیادی: به این شاخه از فیزیک، فیزیک انرژی بالا نیز گفته میشود. در این بخش از فیزیک اجزای تشکیلدهنده بنیادی ماده و نیروهای حاکم بر آنها را بررسی میکنیم. ذرات بنیادی و برهمکنش بین آنها با استفاده از شتابدهندهها و آشکارسازها مطالعه میشوند. موضوعات اصلی و مهم در این شاخه از فیزیک عبارت هستند از:
- کشف و مشخصهیابی ذرات بنیادی مانند کوارکها، لپتونها و بوزونهای پیمانهای
- کشف ذره بوزون هیگز
- جستجو برای یافتن مدلی فراتر از مدل استاندارد
- نسبیت: نظریه نسبیت توسط اینشتین مطرح و توسعه یافت. این فیزیکدان بزرگ نظریه نسبیت را در دو بخش ارائه داد:
- نسبیت خاص: در نظریه نسبیت خاص رفتار اجسام در سرعتها بسیار بالا و نزدیک به سرعت نور بررسی میشود. هنگامیکه جسمی با سرعتی بسیار بالا حرکت میکند، فیزیک کلاسیک نمیتواند حرکت و رفتار آن را توصیف کند. در این سرعتها گذر زمان برای جسم کند و طول آن منقبض میشود.
- نسبیت عام: این نظریه به مفهوم گرانش میپردازد و آن را حاصل خمیدگی فضا زمان در نزدیکی اجسام کلان جرم میداند. جسمی را فرض کنید که روی خط مستقیم حرکت میکند. مسیر مستقیم این جسم در نزدیکی جسمی با جرم زیاد و به دلیل خمیدگی فضا زمان، منحرف میشود. خمیدگی فضا زمان در نزدیکی سیاهچاله به اندازهای زیاد است که حتی نور نمیتواند از دام آن فرار کند.
- فیزیک هستهای: بر طبق رابطه در نسبیت خاص، جرم و انرژی، همارز و معادل یکدیگر هستند و میتوانند به یکدیگر تبدیل شوند. این فرمول برای مطالعه فیزیک هستهای لازم است. در فیزیک هستهای، هسته اتم مطالعه میشود. در این گرایش از فیزیک جدید، دو نیرو از چهار نیروی بنیادی در طبیعت، یعنی نیروی هستهای قوی و ضعیف، معرفی میشوند. در فیزیک هستهای میبینیم در یک لحظه، عنصری میتواند به عنصری کاملا متفاوت تبدیل شود. همانطور که میدانیم هسته هر اتم از پروتون و نوترون ساخته شده است.
- فیزیک اتمی: انرژی اتمی منبع انرژی برای راکتورها و سلاحهای هستهای است. این انرژی از شکافت یا همجوشی اتمها تولید میشود. برای آشنایی با منبع این انرژی باید اتم را بشناسیم. اتم، کوچکترین ذره عنصر است و ویژگیهای آن عنصر را دارد. دانش در زمینه ماهیت اتم تا ابتدای قرن بیستم میلادی به کندی افزایش یافت. در دهه ابتدایی قرن بیستم، فیزیک جدید پا به عرصه گذاشت و جهش بزرگی در علم فیزیک و شناخت اتم رخ داد.
- کیهانشناسی: به مطالعه جهان به صورت کلی، کیهانشناسی میگوییم. جهان هر چیزی است که وجود دارد و نام دیگر آن کیهان است. بیگبنگ نام علمی آغاز زمان است.
تا اینجا میدانیم آغاز قرن بیستم میلادی آغاز راهی جدید برای علم فیزیک بود و این علم با سوالاتی در این زمان روبرو شد که با استفاده از فیزیک نیوتنی و معادلات ماکسول نمیتوانست پاسخی برای آنها بیابد. از اینرو، شاخههای جدیدی در علم فیزیک به وجود آمد که در قسمت قبل در مورد آنها توضیح دادیم. در ادامه، در مورد پدیدههایی توضیح میدهیم که فیزیک کلاسیک قادر به توضیح آنها نبود و فیزیک جدید به خوبی این پدیدهها را توضیح داد.
تاریخچه فیزیک جدید
فیزیک مدرن با دو کشف بزرگ در اوایل قرن بیستم میلادی آغاز شد:
- مکانیک کوانتوم
- نسبیت
موضوعات کلیدی مطالعه شده در فیزیک جدید عبارت هستند از:
- نظریه اتمی و مدل اتمی
- تشعشع جسم سیاه
- آزمایش فرانک هرتز
- آزمایش رادرفورد
- عدسی گرانشی
- آزمایش مایکلسون-مورلی
- اثر فوتوالکتریک
- ترمودینامیک کوانتومی
- پدیده رادیواکتیو در حالت کلی
- تقدم حضیض عطارد
- آزمایش اشترن گرلاخ
- دوگانگی موج ذره
- ترمودینامیک، گرما و دما
- امواج و ارتعاشات
- مکانیک کوانتوم
کشف های مهم در فیزیک جدید
آزمایشهای زیادی در پیشرفت فیزیک مدرن نقش مهمی ایفا کردند. از میان این آزمایشها، برخی از آنها مفهوم عمیقتری از ساختار ماده و اتم ارائه دادند. برخی از این آزمایشها را در ادامه به اختصار توضیح میدهیم.
کشف اشعه ایکس

کوانتش انرژی
چندین سال پس از کشف اشعه ایکس، در سال ۱۹۰۰ میلادی، فیزیکدانی آلمانی به نام ماکس پلانک پیشنهاد داد که انرژی از واحدهای گسستهای به نام کوانتا تشکیل شده است.
بیان نظریه نسبیت
۵ سال بعد و در سال ۱۹۰۵ میلادی، اینشتین با بیان نظریه نسبیت خاص نشان داد رفتار اجسام در سرعتهای بالا تغییر میکند.
مدل اتمی بور
در سال ۱۹۱۳ میلادی، نیلز بور پیشنهاد داد که الکترونها در لایههایی کوانتومی و گسسته به دور هسته اتم حرکت میکنند.
دوگانگی موج و ذره
در سال ۱۹۲۴ میلادی، فیزیکدانی به نام لوییس دوبروی دوگانگی موج ذره را بیان کرد. او نشان داد هر جسم ماده، از ذرات کوانتومی تا اجسام بزرگ، میتواند از خود رفتار موجی نشان دهد.
آغاز فیزیک کوانتوم
دو سال پس از مطرح شدن دوگانگی موج ذره توسط دوبروی، فیزیک کوانتوم متولد شد. این شاخه از فیزیک مدیون فیزیکدانهای بسیاری، از جمله هایزنبرگ و شرودینگر، است.
بنابراین، فیزیک جدید قادر است جهان میکروسکوپی و حرکت در سرعتهای بسیار بالا، نزدیک به سرعت نور را بررسی کند.
فاجعه فرابنفش و آغاز فیزیک جدید
فیزیک کلاسیک نیوتن و دانشمندان همدوره او برای سالها حاکم بود و پدیدههای مختلف فیزیکی را به خوبی توضیح میداد. سوال مهمی که ممکن است مطرح شود آن است که فیزیک کلاسیک چه پدیدههایی را نتوانست توضیح دهد. چه رخدادهایی محدودیت فیزیک کلاسیک را آشکار کرد؟ نخستین پدیدهای که محدودیت فیزیک کلاسیک و لزوم وجود معادلاتی فراتر از معادلات فیزیک کلاسیک را نشان داد، چه بود؟ در سال ۱۹۰۱ میلادی دانشمندی به نام «ماکس پلانک» (Max Planck) پرسشی مهم به نام فاجعه فرابنفش را حل کرد. شاید از خود بپرسید فاجعه فرابنفش چیست. در ادامه، این پدیده را توضیح میدهیم.


دمای بدن انسان در حدود ۳۱۰ کلوین است. از اینرو، انسانها هیچ نور مرئی تابش نمیکنند. به همین دلیل در اتاق تاریک نمیتوانیم افراد حاضر در اتاق را ببینیم. الکترومغناطیس کلاسیک نتوانست تابش جسم سیاه و توزیع آن را توضیح دهد. مدلهای ریاضی نوشته شده برای توصیف توزیع جسم سیاه توانستند طیف تابشی را در طول موجهای بلند ایجاد کنند. اما این مدلها نتوانستند افت شدت تابش در طول موجهای کوتاه، ناحیه فرابنفش، را توضیح دهند. به جای آن، مدلهای ریاضی بهدست آمده برای توصیف تابش جسم سیاه پیشبینی کردند که شدت تابش با کاهش طول موج افزایش مییابد. شدت تابش با کاهش طول موج افزایش و با صفر شدن طول موج، بینهایت میشود.

ثابت پلانک، تنها یک عدد ریاضی نیست، بلکه بنیادیترین مفاهیم فیزیکی را با استفاده از آن میتوان توضیح داد. از آنجا که ثابت پلانک بسیار کوچک است، کوانتش انرژی کشف نشده بود. کوچک بودن ثابت پلانک بدان معنا است که انرژی در مقیاسی بسیار کوچک، گسسته است، به گونهای که درجهبندی بین مقادیر مجاز توسط دستگاههای اندازهگیری قابل شناسایی نیست. انرژی در مقیاس ماکروسکوپی پیوسته، اما در مقیاس اتمی و بسیار کوچک، کوانتیزه است. این نخستین زمانی بود که کوانتش چنین مشکل بزرگی در فیزیک را حل کرد.
حل مشکل فاجعه فرابنفش توسط پلانک آغاز راه فیزیک مدرن بود. فیزیک جدید جهش بزرگی در علم بود و نگاه انسان به جهان را تغییر داد. گرچه پلانک یکی از مشکلات فیزیک را حل کرد، مشکلات دیگری در ادامه به وجود آمدند. چرا انرژی کوانتیزه است. کوانتش انرژی آغاز انقلابی در فیزیک و به وجود آمدن شاخهای در فیزیک به نام فیزیک کوانتوم بود. در بخشهای بعد ادامه راه فیزیک جدید را توضیح میدهیم.
فوتون، الکترون و دو گانگی موج-ذره
پلانک در سال ۱۹۰۱ میلادی فاجعه فرابنفش را با مطرح کردن کوانتیزه بودن انرژی حل کرد. نخستین گام توسط پلانک برداشته شد و اینشتین راه او را ادامه داد. در سال ۱۹۰۵ میلادی، اینشتین در آزمایشگاهی در سوییس کار میکرد. او در این سال سه مقاله چاپ کرد که جهش بزرگی را در علم فیزیک ایجاد کردند:
- حرکت براونی
- نسبیت خاص
- اثر فوتوالکتریک
در اثر فوتوالکتریک از کوانتیزه بودن انرژی استفاده شد.
اثر فوتوالکتریک

یک الکترون هنگامی میتواند از فلز خارج شود که فوتونی با انرژی کافی به سطح فلز برخورد کند. اثر فوتوالکتریک نتایج مهمی به همراه داشت:
- نهتنها انرژی ارتعاشی اتمها در جسم سیاه کوانتیزه است، بلکه نور نیز کوانتیزه در نظر گرفته میشود.
- برخی پدیدههای مربوط به نور مانند پراش و تداخل توسط مدل موجی به خوبی توصیف میشوند. اما نور در اثر فوتوالکتریک متشکل از ذراتی به نام فوتون در نظر گرفته شد. بنابراین، یکی دیگر از دستاوردهای فیزیک جدید رفتار دوگانه موج-ذره نور است.

رفتار موجی الکترونها توسط آزمایش تجربی به اثبات رسید. در این آزمایش پرتوی از الکترونهای از میان دو شکاف بسیار کوچک عبور داده شدند و در کمال شگفتی همانند موج، رفتار پراش از خود نشان دادند. بنابراین، بر طبق فیزیک جدید، امواج میتوانند همانند ذرات و ذرات میتوانند همانند امواج رفتار کنند. از آنجا که فیزیک نیوتنی نمیتوانست به طور کامل این رفتار دوگانه را توضیح دهد، شاخه جدیدی از فیزیک به نام فیزیک کوانتوم گسترش یافت.
آزمایش دو شکاف یانگ

عرض هر خط تابعی از فرکانس نور تابیده شده است. سالها بعد ماکسول نشان داد نور موجی متشکل از میدانهای نوسانی الکتریکی و مغناطیسی است. بنابراین، در قرن نوزدهم میلادی نور به عنوان موج در نظر گرفته شد. همانطور که گفتیم در سال ۱۹۰۵ میلادی اینشتین مشکل اثر فوتوالکتریک را با نسبت دادن ماهیت ذرهای به نور حل کرد. از اینرو، دوگانگی موج و ذره متولد شد. بعدها دوبروی نشان داد ذراتی مانند الکترون نیز میتوانند از خود رفتار موجی نشان دهند. این ادعا توسط آزمایش دو شکاف یانگ اثبات شد.
برای اثبات رفتار موجی الکترونها، آزمایشی شبیه آزمایش دو شکاف یانگ را انجام دادند. با این تفاوت که به جای تابش نور، پرتویی از الکترونها از دو شکاف عبور و به صفحهای حساس به الکترون برخورد کردند. الکترونها پس از عبور از شکاف و برخورد به صفحه حساس، الگویی متشکل از پراش و تداخل نشان دادند. بعدها آزمایشهایی با شدت کم نشان دادند که الکترون تکی پس از عبور از منشور یا صفحهای با دو شکاف، با خود تداخل میکنند. با انجام این آزمایشها رفتار موجی الکترونها غیرقابلانکار شد. نهتنها الکترونها از خود رفتار موجی و ذرهای نشان میدهند، بلکه ذرات دیگری مانند نوترونها نیز رفتار مشابهی را از خود نشان میدهند.

از آنجا که تمام ذرات رفتار موجی از خود نشان میدهند، هر جسمی میتواند الگوی پراش از خود نشان دهد. به این نکته توجه داشته باشید که مشاهده این رفتار در اجسام بزرگ مقیاس بسیار مشکل خواهد بود. در نتیجه، فیزیک نیوتنی توصیفکننده بنیادی حرکت نیست. در واقع، فیزیک نیوتنی از فیزیک کوانتوم ظهور میکند. هرچه اندازه اجسام بزرگتر شود، طول موج آنها کوچکتر خواهد شد. در نتیجه، رفتار موجی اجسام بزرگ قابلمشاهده نیست. سوال مهمی که ممکن است مطرح شود آن است که رفتار موج ذره را چگونه میتوان به زبان ریاضی توصیف کرد.
فیزیک کوانتوم و معادله شرودینگر
در بخشها قبل فهمیدیم دو فیزیکدان به نامها شرودینگر و هایزنبرگ نقش مهمی در پیشرفت فیزیک کوانتوم ایفا کردند. در این بخش، در مورد معادله معروف شرودینگر صحبت میکنیم. پس از حل فاجعه فرابنفش توسط ماکس پلانک و اثر فوتوالکتریک توسط اینشتین به این نتیجه رسیدیم که انرژی کوانتیزه است و نور، رفتار دوگانه موج ذره از خود نشان میدهد. سپس، دوبروی رفتار دوگانه موج ذره را به ذرات کوانتومی مانند الکترون و نوترون تعمیم داد. این بدان معنا است که تمام اجسام، از الکترون تا بزرگترین ستارهها طول موج دارند. به این نکته توجه داشته باشید که طول موج هر جسم با جرم آن رابطه معکوس دارد.



احتمال یافتن الکترون در نقطهای مشخص را به ما میدهد. بار دیگر آزمایش دو شکاف یانگ را در نظر بگیرید. الگوی تداخلی ایجاد شده تابع موج احتمال را توصیف میکند. الگوی تداخل ایجاد شده، الکترون نیست. این الگو احتمال رفتن الکترون به هر نقطه روی پرده را نشان میدهد. اینکه الکترون به کدام نقطه روی پرده برخورد میکند را نمیتوانیم پیشبینی کنیم، بلکه تنها میتوانیم احتمال برخورد الکترون به هر نقطه روی پرده را بدانیم. اگر تعداد زیادی الکترون به پرده برخورد کنند، توزیع آنها روی پرده از تابع موج تبعیت میکند. بنابراین، معادله شرودینگر به طور قطعی تابع موج را محاسبه میکند. اما اطلاعاتی که تابع موج به ما میدهد، احتمالی است. پذیرش این ایده که طبیعت در بنیادیترین سطح، احتمالی است در آن زمان بسیار سخت و دور از ذهن بود.
پذیرش این ایده حتی در این زمان نیز بسیار سخت است. امواج صوت، امواج مکانیکی و نور، نوسان امواج الکترومغناطیسی هستند. الکترون چیست؟ الکترون را به عنوان ابر چگالی احتمال در نظر میگیریم. تفسیرهای زیادی برای فیزیک کوانتوم وجود دارند. این تفسیرها راههای متفاوت مربوط ساختن تابع موج بهدست آمده از معادله شرودینگر به نتایج تجربی و ماهیت واقعیت هستند:
- تفسیر کپنهاگی
- تفسیر جهانهای موازی
- ناهمدوسی کوانتومی
- مکانیک بوهمی
اصل عدم قطعیت هایزنبرگ
با معرفی فیزیک کوانتوم به جامعه فیزیک، تحول بزرگی در این علم رخ داد و سوالات زیادی به همراه آن مطرح شدند. در فیزیک کلاسیک، مکان و تکانه ذره را در همه زمانها به طور دقیق میدانیم. اما این موضوع در فیزیک کوانتوم صادق نیست. اگر تکانه و مکان الکترونی به طور دقیق مشخص باشد، آن را ذره در نظر میگیریم. اما بر طبق رفتار دوگانه موج ذره، تمام ذرات، رفتار موجی نیز از خود نشان میدهند. در قسمت قبل گفتیم، سیستمهای کوانتومی قطعی نیستند و ماهیت احتمالی دارند. با توجه به ماهیت احتمالی سیستمهای کوانتومی این پرسش به ذهن خطور میکند که چگونه میتوانیم مکان و تکانه الکترون را توصیف کنیم. بر طبق تفسیر کپنهاگی، الکترون در یک زمان، مکان و تکانه مشخص و معینی ندارد. اگر مکان الکترونی را اندازه بگیریم، مقداری تصادفی از توزیع احتمال بهدست میآوریم.
اگر تنها، مکان الکترون را اندازه بگیریم، اینگونه به نظر میرسد که در مکان مشخصی قرار دارد. با دانستن مکان دقیق الکترون نمیتوانیم هیچ اطلاعاتی از تکانه آن داشته باشیم. این مفهوم در اصل عدم قطعیت هایزنبرگ خلاصه میشود:
بر طبق رابطه فوق، اگر به متغیرهای مکمل مانند مکان و تکانه نگاه کنیم، هر چه اطلاعات بیشتری در مورد یکی از متغیرها، مانند مکان، داشته باشیم، در مورد متغیر دیگر، مانند تکانه، اطلاعات کمتری خواهیم داشت. در رابطه داده شده، عدم قطعیت در مکان و عدم قطعیت در مکان هستند. حاصلضرب این دو باید بزرگتر از باشد. اگر عدم قطعیت در یکی از پارامترها کاهش یابد، عدم قطعیت در پارامتر دیگر باید افزایش یابد. همچنین، اگر مقدار یکی از متغیرها را به طور دقیق بدانیم، مقدار متغیر دوم نامشخص میشود. توجه به این نکته مهم است که اصل عدم قطعیت به دلیل وسایل اندازهگیری نامناسب نیست. اصل عدم قطعیت کیفیت بنیادی ماده است. الکترون را نمیتوانیم با قاطعیت ذره در نظر بگیریم زیرا از خود رفتار موجی نیز نشان میدهد. رفتار موجی الکترون توسط آزمایش دو شکاف تایید شد.
سوال بنیادی و مهمی که در کوانتوم مطرح میشود آن است که مشاهده چیست؟ برای آنکه مکان ذرهای را بدانیم یا بتوانیم آن را ببینیم، حداقل یک فوتون باید با چشم ما برخورد کند. اگر سیستمی کوانتومی تنها با یک فوتون برهمکنش داشته باشد به گونهای که بتواند دیده شود، این برهمکنش حالت سیستم را تغییر خواهد داد. بنابراین، اینگونه به نظر میرسد که اندازهگیری سیستم یا مشاهده آن تاثیر واقعی بر سیستم میگذارد. با مطرح شدن مشکل اندازهگیری و تاثیر آن بر سیستم، جامعه علمی بسیار متحیر و گیج شد. این موضوع که پدیدههای طبیعی در بنیادیترین سطح احتمالی هستند، پیامدهای فلسفی غیرقابلباوری به دنبال داشت. بسیاری از دانشمندان با طراحی آزمایشهای فکری سعی کردند عجیب بودن ماهیت احتمالی جهان را توضیح دهند.

چکشی به آشکارساز متصل شده است. اگر آشکارساز واپاشی اتم را آشکار کند، چکش رها میشود و ظرف حاوی ماده سمی را میشکند. پس از شکستن ظرف، گاز سمی، داخل جعبه پخش میشود و گربه میمیرد. اگر آشکارساز هیچ تشعشعی را آشکار نکند، چکش رها نمیشود، ظرف نمیشکند و بنابراین گربه نمیمیرد. اگر سیستم را ایزوله کنیم چه اتفاقی رخ میدهد؟ بر طبق تفسیر کپنهاگی کوانتوم، اتم داخل جعبه برهمنهی دو حالت واپاشی و عدم واپاشی است. این حالت انتزاعی و غیرمضر به نظر میرسد. به دلیل مکانیزم داخل جعبه، گربه نیز برهمنهی دو حالت مرده و زنده است. تنها با باز کردن در جعبه متوجه میشویم گربه مرده یا زنده است. به بیان دیگر، با باز کردن در جعبه، حالت قبل نابود و سیستم به حالت جدید میرود.
رابطه فوق بدان معنا است که حاصلضرب عدم قطعیت در انرژی ذرهای در ترازی مشخص در عدم قطعیت در بازه زمانی قرار گرفتن ذره در آن تراز انرژی، بزرگتر و مساوی است. اگر عدم قطعیت یکی از این کمیتها بسیار کوچک یا به بیان دیگر مقدار یکی از کمیتها بسیار مشخص باشد، کمیت دیگر نامشخص است و عدم قطعیت در آن افزایش مییابد. به عنوان مثال، اگر مقدار دقیق انرژی ذره را بدانیم، هیچ اطلاعی در مورد بازه زمانی که ذره میتواند این مقدار انرژی را داشته باشد نخواهیم داشت. نتیجه این مفهوم به طور قطع یکی از سختترین نتیجهها و ایدههای بهدست آمده در فیزیک جدید بود، ایده نوسان کوانتومی.

بر طبق قانون سوم ترمودینامیک، هیچ سیستمی، حتی کیهان، نمیتواند در تعداد گامهای محدود تا دمای صفر مطلق (صفر کلوین) سرد شود. به بیان دیگر، هرگز نمیتوانیم به دمای صفر مطلق (عدم وجود انرژی جنبشی) برسیم. اکنون میدانیم چرا رسیدن به این دما غیرممکن است. زیرا همواره مقدار کمی انرژی غیرقابلبرگشت در فضا وجود دارد. به طور حتم با خواندن مطلب تا اینجا سردرگم شدهاید و این احساس را دارید که از واقعیت و هرآنچه تا امروز آموختهاید فاصله زیادی گرفتهاید. اما باید بدانید شما تنها کسی نیستید که سردرگم شدهاید. بسیاری از فیزیکدانها در آغاز قرن بیستم میلادی حس مشابهی داشتند. فکر به این موضوع که در سال ۱۹۰۰ میلادی این تصور حاکم بود که علم فیزیک به پایان راه خود رسیده است و تنها سه دهه بعد انقلابی در فیزیک رخ داد و خط بطلانی بر تصور پایان علم فیزیک کشید بسیار هیجانانگیز است. در آن زمان، حتی بزرگترین فیزیکدانهای قرن، مانند اینشتین، نیز دوران سختی را سپری میکردند.
شاید از خود بپرسید نقطه آغاز فیزیک کوانتوم چه بود. همانطور که گفتیم اینشتین در سال ۱۹۰۵ میلادی سه مقاله در مورد حرکت براونی، نسبیت خاص و اثر فوتوالکتریک چاپ کرد. اثر فوتوالکتریک نقطه آغاز این راه بود. نسبیت خاص نیز یکی دیگر از شاخههای فیزیک جدید است.
نسبیت خاص
هر چارچوب مرجع لخت، محورهای مختصات و ساعت خود را دارد. ساعت هر چارچوب ممکن است واقعی یا خیالی باشد و از آن برای اندازهگیری زمان در آن چارچوب استفاده میشود. اینشتین سوال مهم و جالبی مطرح کرد. اگر جسمی که با سرعت بسیار زیاد و نزدیک به سرعت نور حرکت میکند یا حتی نور را به عنوان چارچوب مرجع لخت انتخاب کنیم، چه اتفاقی رخ میدهد؟ اتفاق بسیار عجیبی رخ خواهد داد. نسبیت خاص از دو فرضیه تشکیل شده است. این دو فرضیه در نگاه نخست بسیار ساده به نظر میرسند، اما برای آنکه این دو فرضیه درست باشند باید به طور کامل فهم و درک خود از فضا و زمان را بازسازی کنیم. چارچوب مرجع لخت را به گونهای انتخاب میکنیم که شتاب حرکت آن صفر باشد (سرعت ثابت). به طور معمول زمین را ساکن و به عنوان چارچوب مرجع لخت انتخاب میکنیم.
فرضیه نخست بیان میکند که قوانین فیزیک در هر چارچوب مرجع لخت یکسان هستند. فرقی ندارد ساکن روی زمین ایستاده باشید یا با سرعت ثابت با ماشین یا هواپیما حرکت کنید. در تمام این حالتها، قوانین فیزیک برای شما یکسان است. بر طبق فرضیه دوم، سرعت نور در خلأ در هر چارچوب مرجع لخت یکسان است. فرض کنید ساکن روی زمین، کنار جادهای ایستادهاید و اتومبیلی را مشاهده میکنید که با سرعت ۱۰۰ کیلومتر بر ساعت حرکت میکند. سرعت اتومبیل را ۱۰۰ کیلومتر بر ساعت اندازه میگیرید. اما اگر به جای ایستادن کنار جاده، در اتومبیلی باشید که با سرعت ۹۰ کیلومتر بر ساعت در همان جاده حرکت میکند و اتومبیلی با سرعت ۱۰۰ کیلومتر بر ساعت از کنار شما عبور کند، سرعت اتومبیل عبوری را برابر ۱۰ کیلومتر بر ساعت اندازه خواهید گرفت. زیرا اتومبیل دوم ۱۰ کیلومتر بر ساعت نسبت به چارچوب مرجع لخت، اتومبیل شما حرکت میکند.
بنابراین، سرعت اتومبیل به چارچوب مرجع لخت انتخاب شده بستگی دارد. این جمله مشابه همان چیزی است که گالیله سالها قبل مطرح کرد. اما بر طبق فرضیه دوم نسبیت خاص، رفتار نور اینگونه نیست. اگر ساکن روی زمین ایستاده باشد، سرعت نور را برابر ۳۰۰ هزار متر بر ثانیه اندازه خواهید گرفت. اگر در هواپیمای در حال پرواز باشید، باز هم سرعت نور را همین مقدار بهدست میآورید. حتی اگر در فضاپیمایی باشید که با سرعتی نزدیک به سرعت نور حرکت میکند باز هم سرعت نور را برابر ۳۰۰ هزار متر بر ثانیه اندازه میگیرید. یکسان بودن سرعت نور در تمام چارچوبهای مرجع لخت به طور تجربی نیز به اثبات رسیده است. زیرا هنگامیکه دو جسم ساطعکننده نور، یکی ساکن و دیگری متحرک، را با یکدیگر مقایسه میکنیم، هر دو نتیجه یکسانی را برای سرعت نور میدهند. در نتیجه، سرعت نور، بدون توجه به حرکت منبع، همواره یکسان است.

چرا سرعت نور همواره یکسان است؟ چرا نمیتوانیم به این سرعت برسیم؟ نرسیدن به سرعت نور، تنها به دلیل نبودن تکنولوژی نیست، بلکه سرعت نور یکی از بنیادیترین قوانین در فیزیک است. این سرعت، حد سرعت در جهان است. در مطالب بالا مثالی را در مورد سرعت حرکت اتومبیل از دید ناظرهای مختلف بررسی کردیم. در این مثال گفتیم ناظر روی زمین و ناظر در اتومبیلی که با سرعت کمتر از ۱۰۰ کیلومتر بر ساعت حرکت میکند، سرعتهای متفاوتی را برای اتومبیل سریعتر بهدست میآورند. برای آنکه ناظر روی زمین و ناظر در فضاپیمایی که با سرعتی نزدیک به سرعت نور حرکت میکند مقدار یکسانی را برای سرعت نور بهدست آورند، باید تجربه متفاوتی از زمان داشته باشند. این نخستین نتیجهای است که از نسبیت خاص میگیریم. نیوتن، زمان را کمیتی صلب و جدانشدنی میدانست، اما این مفهوم در نسبیت خاص متفاوت است.
از دید نسبیت، گذر زمان برای ناظرهای مختلف یکسان نیست. به بیان دیگر، آهنگ گذر زمان برای ناظرهای مختلف، متفاوت است. به زبان ساده، زمان نسبی است. این نتیجه در نگاه نخست مناسب فیلمهای علمی تخیلی به نظر میرسد، اما بارها توسط آزمایشهای تجربی تایید شده است. جهان اینگونه و متفاوت از آنچه در پایان قرن نوزدهم میلادی تصور میشد، کار میکند.
اتساع زمان و پارادوکس دوقلوها
بر طبق این مفهوم، هر چه با سرعت بزرگتری حرکت کنیم، گذر زمان کندتر خواهد بود. این مفهوم توسط آزمایشی فکری به خوبی توضیح داده شده است. دو ناظر را در نظر گیرید:
- ناظر اول روی زمین ساکن است.
- ناظر دوم داخل فضاپیمایی است که با سرعتِ ثابت نسبت به زمین حرکت میکند.
داخل فضاپیما وسیلهای قرار دارد که پالس نور ساطع میکند. پالس نور پس از برخورد به آینه منعکس و توسط آشکارسازی نزدیک وسیله، آشکار میشود.

هر ناظری ساعت مخصوص به خود دارد. همچنین، فرض میکنیم ناظر زمینی میداند چه اتفاقی در فضاپیما رخ میدهد. ناظر در فضاپیما به راحتی میتواند مدت زمان رفتوبرگشت نور را اندازه بگیرد. تندی برابر مسافت طی شده توسط جسم تقسیم بر مدت زمان طی شدن این مسافت است:
رابطه فوق را برحسب زمان مرتب میکنیم:
فرض کنید فاصله وسیله ساطعکننده نور تا آینه برابر D و فاصله آینه تا آشکارساز نیز برابر D است. بنابراین، مسافت طی شده توسط نور برابر است. از آنجا که سرعت نور، ثابت و برابر است، زمانی که نور مسافت را طی میکند برابر خواهد بود. این زمان را با نشان میدهیم. مدت زمانی که نور مسافت را طی میکند برای ناظر زمینی متفاوت است، زیرا فضاپیما نسبت به او حرکت میکند. مسیر حرکت نور برای ناظر در فضاپیما خط رفت و برگشتی عمودی است، اما برای ناظر زمین، مسیری مورب به صورت نشان داده شده در تصویر زیر است.

بنابراین، از دید ناظر زمینی نور مسافت طولانیتری را طی میکند. مسیری که نور از دید ناظر زمینی طی میکند را به شکل مثلث رسم میکنیم:

بنابراین، مسافت طی شده توسط نور از دید ناظر زمینی برابر است. سرعت نور همواره یکسان و برابر c است. بنابراین، اگر نور مسافت بیشتری را با سرعت یکسانی طی کند ناظر زمینی باید بازه زمانی بزرگتری را اندازه بگیرد. به این پدیده اتساع زمان گفته میشود.
در نتیجه، ساعت در فضاپیما با سرعت آهستهتری نسبت به ساعتِ روی زمین حرکت میکند. به همین دلیل، دو ناظر سرعت یکسانی را برای نور بهدست میآورند. رابطه دقیق و را میتوانیم بهدست آوریم. مسافت طی شده توسط نور در فضاپیما برابر و با استفاده از رابطه زیر بهسدت میآید:
مسافت طی شده توسط فضاپیما در بازه زمانی برابر است. اگر فضاپیما با سرعت حرکت کند، مقدار برابر است با:
رابطه بین و به صورت زیر بهدست میآید:
در رابطه بهدست آمده:
- زمان اندازهگیری شده توسط ناظر ساکن نسبت به اتفاق (ناظر در فضاپیما)
- زمان اندازهگیری شده توسط ناظر متحرک نسبت به اتفاق (ناظر روی زمین)
مثال اتساع زمان
ستارهشناسی در فضاپیمایی قرار دارد که با سرعت حرکت میکند. اگر ناظر مدت زمان حرکت فضاپیما با این سرعت را برابر یک سال اندازهگیری کند، مدت زمان اندازهگیری شده از دید ناظر زمینی چه مقدار است؟

پاسخ
زمان اندازهگیری شده توسط ناظر داخل فضاپیما برابر و زمان اندازهگیری شده توسط ناظر روی زمین برابر است:
برابر یک سال و سرعت حرکت فضاپیما برابر است:
یکی از کاربردهای مهمِ اتساع زمان استفاده از محاسبات آن در ماهوارههای GPS است. در رابطه اگر بسیار کوچکتر از c باشد، کسر به صفر نزدیک میشود. بنابراین:
از اینرو، اتساع زمان را روی زمین و به هنگام راه رفتن یا رانندگی احساس نمیکنیم، زیرا با سرعتی بسیار کمتر از سرعت نور حرکت میکنیم. اما اتساع زمان در سفرهای فضایی به خوبی مشاهده میشود. بهترین مثال برای اتساع زمان، مثال پارادوکس دوقلوها است.
پارادوکس دوقلوها
فرض کنید دو برادر دوقلو روی زمین قرار دارند. یکی از آنها سوار فضاپیما میشود و سفری فضایی و هیجانانگیز را شروع میکند. دیگری روی زمین به زندگی کسالتبار خود ادامه میدهد. فضاپیما در فضا به مدت ده سال حرکت میکند. سپس با تغییر مسیر به زمین بازمیگردد. اتساع زمان نهتنها بر ساعتهای مکانیکی، بلکه بر ساعتهای بیولوژیکی نیز تاثیر میگذارد.

فضاپیما به زمین بازمیگردد. آیا دوقلوها همسن هستند؟ خیر، دوقلوها دیگر همسن یکدیگر نیستند. تناقض هنگامی رخ میدهد که چارچوب مرجع لخت را در نظر بگیریم. دوقلوی روی زمین برادر خود را سوار فضاپیما میکند و میبیند او با سرعت بسیار زیادی در فضا حرکت میکند و پس از ۲۰ سال به زمین بازمیگردد. بنابراین، دوقلوی داخل فضاپیما جوانتر میماند. از دیدِ برادر دوقلوی داخل فضاپیما، زمین با سرعت زیادی از او دور میشود و ۲۰ سال دیگر به سمت او برمیگردد. بنابراین، دوقلوی روی زمین جوانتر میماند. تناقض در اینجا آشکار میشود. تنها یکی از دوقلوها میتواند از دیگری جوانتر بماند. این تناقض هنگامی حل میشود که شتاب گرفتن و کاهش شتاب فضاپیما را در نظر بگیریم. زیرا فضاپیما برای دور زدن و بازگشت به زمین باید از سرعت خود بکاهد و سپس آن را افزایش دهد.

انقباض طول
در مطالب بالا در مورد اتساع زمان و نسبی بود زمان برای ناظرهای مختلف صحبت کردیم. آیا زمان، تنها کمیت نسبی است؟ خیر، طول نیز کمیت نسبی است و برای ناظرهای مختلف، متفاوت به نظر میرسد. به بیان دیگر، هنگامیکه به سرعت نور نزدیک میشوید، اندازهگیری فضا همانند زمان تغییر خواهد کرد. نسبی بودن طول به این دلیل است که اگر ناظر روی زمین و ناظر داخل فضاپیمای بسیار سریع، زمانهای متفاوتی را اندازه میگیرند، باید مسافتهای متفاوتی را نیز اندازه بگیرند، زیرا هر دو ناظر با سرعت نسبی بین خود موافق هستند. در سرعتهای بالا، طول اجسام و مسافتها کوتاهتر به نظر میرسند. به این پدیده، انقباض طول میگوییم. دو فضاپیما را در نظر بگیرید که با سرعت بسیار بالایی از زمین به سمت سیارهای بسیار دور حرکت میکنند.

در یکی از فضاپیماها اتفاقات را از دید ناظر زمینی و در دیگری از دید ناظری در اتاق کنترل فضاپیما نگاه میکنیم.
ناظر زمینی
ناظر زمینی میبیند فضاپیما با سرعت ثابت حرکت میکند. از دید او زمان با آهنگ معمولی میگذرد و مسافت طی شده توسط فضاپیما را برابر اندازه میگیرد. به این طول، طول سکون میگوییم.
ناظر در فضاپیما
در فضاپیما، تنها چیزِ مشابه، سرعت نسبی است. سرعت نسبی زمین و مقصد نسبت به یکدیگر است، زیرا آنها نسبت به فضاپیما حرکت میکنند. از آنجا که این سرعت باید برای ناظر زمینی نیز یکسان باشد، کمیتهای دیگر باید متفاوت باشند. به دلیل پدیده اتساع زمان، بازه زمانی باید متفاوت باشد. در این حالت، مسافت بین دو سیاره منقبض میشود و آن را با L نشان میدهیم. رابطه بین L و با استفاده از معادله زیر بهدست میآید:
$${L = L_ 0 \sqrt { 1 - \frac { v ^ 2 } { c ^ 2 }$$نهتنها دو ناظر مسافت بین زمین و سیاره مقصد را متفاوت اندازه میگیرند، بلکه طول فضاپیما از دید هر کدام متفاوت است. ناظر زمینی فضاپیما را بسیار کوچکتر میبیند. در واقع، اختلاف در مشاهده طول، اتساع زمان را توضیح میدهد. همچنین، انقباض طول، پدیدههای رخ داده در اطراف برخی ذرات متحرک با سرعت بالا را توضیح میدهد. زیرا در سرعتهای بسیار بالا و نزدیک به سرعت نور، زمان آهسته و مسافت طی شده کوتاه میشود. به عنوان مثال، ذراتی مانند میون با طول عمری برابر چند میلیونیوم ثانیه در حالت سکون، به هنگام حرکت با سرعتی نزدیک به سرعت نور میتوانند طول عمر بیشتری داشته باشند و مسافت بیشتری حرکت کنند.
هم ارزی جرم و انرژی
تاکنون در مورد دو مفهوم عجیب و جالب در نسبیت خاص صحبت کردیم، اتساع زمان و انقباض طول. در این بخش در مورد یکی از معروفترین معادلات بهدست آمده در فیزیک، یعنی همارزی جرم و انرژی، صحبت میکنیم. معادله یکی از معروفترین معادلات نهتنها در فیزیک، بلکه در تمام علوم است. معنای این معادله چیست؟ این معادله، همارزی جرم و انرژی را نشان میدهد. بر طبق این معادله، انرژی برابر حاصلضرب جرم در مربع سرعت نور است. شاید از خود بپرسید رابطه بین سرعت نور با انرژی و جرم چیست. مخصوصا اینکه نور هیچ جرمی ندارد. در واقع جرم و انرژی به صورت جداییناپذیری در هم تنیده شدهاند. از فیزیک کلاسیک میدانیم تکانه با استفاده از رابطه بهدست میآید. با افزایش سرعت، تکانه نیز افزایش مییابد.

اگر سرعت حرکت جسم به سرعت نور نزدیک شود، اثرات نسبیتی آشکار میشود. در این حالت باید تکانه نسبیتی را در نظر بگیریم. تکانه نسبیتی با استفاده از رابطه زیر بهدست میآید:
با افزایش و نزدیک شدن آن به سرعت نور، کسر افزایش و کاهش مییابد. در نتیجه، تکانه در کل افزایش خواهد یافت. مربع تکانه نسبیتی ناوردایی لورنتس نام دارد و در تمام چارچوبهای مرجع لخت پایسته میماند. در سرعتهای بسیار کمتر از سرعت نور، تفاوت بسیار اندکی بین تکانه نسبیتی و تکانه غیرنسبیتی وجود دارد که میتوان از آن چشمپوشی کرد. به همین دلیل، نسبیت خاص و نتیجههای آن را در زندگی روزمره مشاهده نمیکنیم. هنگامیکه جسمی با سرعتی نزدیک به سرعت نور حرکت میکند، تکانه آن به صورت نمایی افزایش مییابد. هرچه سرعت حرکت افزایش یابد، مقدار تکانه نیز بیشتر میشود تا جایی که مقدار تکانه به بینهایت نزدیک شود.
افزایش تکانه با افزایش سرعت و نزدیک شدن آن به بینهایت در سرعتهای نزدیک به سرعتِ نور بهترین توضیح برای آن است که چرا هیچ جسمی در جهان نمیتواند سریعتر از سرعت نور حرکت کند. زیرا برای آنکه بتوانیم هر جسمی با جرم محدود را تا سرعت نور شتاب دهیم به مقدار بینهایت انرژی نیاز داریم. معادله کاربردهای زیادی دارد. یکی از مهمترین نتیجههای این معادله، همارزی جرم و انرژی است. جرم، انرژی است، بنابراین میتوانیم جرم را به فهرست انواع انرژی اضافه کنیم. تبدیل جرم به انرژی از طریق فرایند هستهای، نیروی قدرتمندی است.
نسبیت عام

فرض کنید کاغذی صاف دارید و شکلی روی آن رسم کردهاید، با خم کردن کاغذ، شکل رسم شده روی کاغذ را میتوانیم تغییر دهیم. فضا در اطراف جسمی با جرم مشخص نیز خمیده میشود. خم شدن فضا را نمیتوانیم به صورت فیزیکی مشاهده کنیم. مغز ما تنها میتواند فضای سهبعدی را درک کند. بنابراین، بهترین راه برای تصور خمیدگی فضا استفاده از مثالهای روزمره، مانند خم شدن کاغذ، است. با این توصیف به این نتیجه میرسیم که جهان از هندسه اقلیدسی پیروی نمیکند. خطوط موازی به هنگام عبور از فضا زمان خمیده، یکدیگر را قطع میکنند. اینشتین به هنگام تلاش برای گسترش نسبیت خاص، نسبیت عام را مطرح کرد. نسبیت خاص، تنها میتواند در چارچوبهای مرجع لخت استفاده شود. در مقابل، نسبیت عام را میتوان در تمام چارچوبهای مرجع استفاده کرد. به همین دلیل به آن نسبیت عام گفته میشود.

الکترودینامیک کوانتومی
در بخشهای قبل با نسبیت عام و نسبیت خاص و دیدگاه این دو نظریه نسبت به فضا و زمان و ارتباط آنها با یکدیگر آشنا شدیم. در این بخش، بار دیگر به جهان کوانتومی برمیگردیم و در مورد ذرات بنیادی صحبت میکنیم. در فیزیک کلاسیک با نیروهای میدانی مانند الکترومغناطیس و گرانش آشنا شدیم. این دو نیروهایی هستند که میدانهای گرانشی یا الکترومغناطیسی بر جسمی دلخواه نیرو وارد میکنند و شتابی مشخص به آن جسم میدهند. با ظهور فیزیک کوانتوم، این نیروها دوباره تعریف شدند. بعدها مشخص شد ایده میدان، ایدهای منسوخ شده است. در واقع، به جای استفاده از واژه میدان برای این نیروها، آنها را به صورت برهمکنش گروه مشخصی از ذرات تعریف میکنیم.

نخستین گام در این راه توسط فیزیکدانی به نام «ریچارد فاینمن» (Richard Feynman) برداشته شد. فاینمن و همکارانش این فرضیه را در نظر گرفتند که نیروی الکترومغناطیسی توسط میدانهای الکترومغناطیسی هدایت نمیشود، بلکه این نیرو توسط برهمکنش بین فوتونهای مجازی هدایت میشود. از اصل عدم قطعیت هایزنبرگ بین انرژی و زمان به یاد داریم:
بر طبق این اصل، ذرات کوچکی از انواع مختلف میتوانند از هیچ به وجود بیایند. به این ذرات، ذرات مجازی میگوییم. اگر ذرات بارداری مانند الکترون و پروتون بتوانند ذرات مجازی ایجاد کنند، دافعه و جاذبه میان ذرات با بار الکتریکی میتواند توسط تبادل تکانه به هنگام برخورد بین فوتونهای مجازی و ذرات معمولی، توضیح داده شود. با این توضیح، نیازی به استفاده از مفهوم میدان الکترومغناطیسی نیست. این بدان معنا است که الکترومغناطیس کلاسیک میتواند توسط کوانتا و اصول مکانیک کوانتوم توضیح داده شود. از آنجا که نور موضوع اصلی نسبیت خاص است، ترکیب نسبیت خاص و فیزیک کوانتوم با یکدیگر (QED)، به خوبی توانست بسیاری از پدیدههای فیزیکی مربوط به نور را توضیح دهد. برای توضیح تبادل ذرات مجازی، فاینمن سیستمی به نام نمودارهای فاینمن را برای نمایش پدیدههای کوانتومی طراحی کرد.
در این نمایش بسیار ساده، خط مستقیم، الکترون را نشان میدهد. همانگونه که میدانیم الکترون، جرم و بار الکتریکی دارد. خط موجی یا سینوسی، فوتون را نشان میدهد. فوتون جرم و بار الکتریکی ندارد. تقاطع بین خط مستقیم و خط موجی نشاندهنده جذب یا تشعشع فوتون مجازی توسط الکترون است. این نمودارها نسخه ساده شده سیستمهای واقعی هستند. این نمودارها تمام اطلاعات سیستمهای یک یا دو الکترونی را نشان نمیدهند. اما این نمودارها به سادهترین صورت نشان میدهند که دو الکترون میتوانند به یکدیگر نزدیک شوند و مسیر حرکت آنها به دلیل تبادل یک یا بیشتر از یک فوتون مجازی، منحرف میشود. توجه به این نکته مهم است که ریاضیات بسیار پیچیدهای در پسزمینه این نمودارهای ساده پنهان شده است.

کرومودینامیک کوانتومی
در بخش قبل دیدیم چگونه الکترودینامیک کوانتومی، نیروی الکترومغناطیسی را براساس کوانتا توضیح میدهد. علاوه بر نیروی الکترومغناطیسی، سه نیروی بنیادی دیگر نیز وجود دارند:
- نیروی هستهای ضعیف
- نیروی هستهای قوی
- گرانش
برای آنکه نگاه منسجمی از کیهان داشته باشیم باید بتوانیم هر یک از این نیروها را براساس الکترودینامیک کوانتومی توضیح دهیم. برای نیروهای هستهای باید با نوع جدیدی از ذرات آشنا شویم، کوارکها. شیمیدانی به نام جی. جی. تامسون با انجام آزمایشی به نام پرتو کاتدی نشان داد اتمها کوچکترین ذرات در جهان نیستند. تامسون در این آزمایش به وجود الکترونها در اتم پی برد. سالها بعد مشخص شد که اتمها از ذراتی به نام الکترون، نوترون و پروتون ساخته شدهاند. اما این ذرات نیز کوچکترینِ ذرات کیهان نیستند و از ذرات کوچکتری به نام کوارک ساخته شدهاند. کوارکها انواع مختلفی دارند. به بیان دیگر، کوارکها به شکل سه بار رنگی، به رنگهای قرمز، سبز و آبی وجود دارند. به این نکته توجه داشته باشید که کوارکها واقعا به این رنگ نیستند، بلکه برای شناسایی راحتتر آنها از این نمادهای رنگی استفاده میشود.

- کوارک سر
- کوارک ته
- کوارک افسون
- کوارک شگفت
مدل استاندار ذرات بنیادی
- بوزونها
- فرموینها
فرمیونهای ذراتِ سازنده ماده و بوزونها ذراتِ واسطه نیرو هستند. فرمیونها نیز به دو نوع ذره تقسیم میشوند:
- کوارکها
- لپتونها
کوارکها سازنده ذرات زیراتمی مانند پروتونها و نوترونها هستند. لپتونها گروه دیگری از ذرات جرمدار هستند که از کوارکها ساخته نشدهاند، مانند الکترونها. بوزونها ذراتِ واسطه نیرو و عبارت هستند از:
- فوتونها: ذرات واسطه نیروی الکترومغناطیسی هستند.
- بوزونهای دبلیو و زی: واسطه نیروی هستهای ضعیف هستند.
- گلوئونها: واسطه نیروی هستهای قوی هستند.
- گراویتونها: ذرات فرضی که هنوز وجود آنها از نظر تجربی به اثبات نرسیده است و واسطه گرانش هستند.
لپتونها به تنهایی پایدار هستند، اما کوارکها اینگونه نیستند. کوارکها با یکدیگر ترکیب و ذرهای به نام هادرون میسازند. هادرونها به دو دسته تقسیم میشوند:
- باریونها
- مزونها
پروتونها و نوترونها مثالهایی از باریونها هستند. تا اینجا با انواع کوارکها، لپتونها و بوزونها آشنا شدیم. ذره بوزون هیگز نیز مسئول بخشیدن جرم به ذرات بنیادی دیگر است. جرم سکون این ذرات برحسب واحدهای مگا الکترونولت یا گیگا الکترونولت بیان میشود.

در مطالب بالا اشاره شد که ذرات مجازی به دلیل اصل عدم قطعیت هایزنبرگ میتوانند به وجود بیایند. این ذرات بدون علت ظاهر میشوند. تنها به دلیل احتمال، صرف برای وجود داشتن ظاهر میشوند. اما برای انجام این کار همواره از تقارن پیروی میکنند. این ذران به صورت جفت ظاهر میشوند. یکی از ذرات ظاهر شده را ماده معمولی و دیگری را پاد ماده یا ضد ماده در نظر میگیریم. بنابراین، تشکیل الکترون بدون به وجود آمدن همتای پاد ماده آن به نام پوزیترون امکانپذیر نیست. جرمهای الکترون و پوزیترون با یکدیگر برابر، اما بار الکتریکی آنها با یکدیگ متفاوت است. ضد مادههای پروتون و نوترون، آنتیپروتوم و آنتینوترونی نام دارند. جدول ذرات بنیادی با در نظر گرفتن پاد ذرههای بسیار بزرگتر میشود.
گرانش کوانتومی
از نخستین دهههای قرن بیستم میلادی به عنوان عصر طلایی فیزیک یاد شده است. در ابتدا، نسبیت اینشتین دید ما نسبت به فضا، زمان، حرکت و گرانش را به طور کلی تغییر داد. همچنین، فیزیک کوانتوم بینش جدیدی در مورد دنیای ذرات زیراتمی به ما داد. این دو نظریه، به طور تقریب بسیاری از مشاهدات فیزیکی در دنیای واقعی را توضیح میدهند، اما در سطح بنیادی با یکدیگر در تضاد هستند. فیزیکدانها از حدود ۱۰۰ سال قبل تاکنون در تلاش هستند که فیزیک کوانتوم را با نسبیت آشتی دهند. ترکیب این دو شاخه از فیزیک، سبب ایجاد نظریه جدیدی در فیزیک به نام نظریه گرانش کوانتومی شد، نظریهای که سعی در توصیف تمام مشاهدات فیزیکی دارد.

اینگونه به نظر میرسد که فیزیک کوانتوم و نسبیت عام، تمام پدیدههای واقعی و قابلمشاهده را توصیف میکنند، گرچه هر دو نظریه به طور همزمان صحیح نیستند. این دو نظریه باید در نظریه عمیقتری به نام گرانش کوانتومی با یکدیگر یکی شوند. نظریه گرانش کوانتومی در حدود یک قرن قبل مطرح شد و بزرگترین فیزیکدانهای قرن روی آن کار کردند، اما هنوز یکی از بزرگترین معماهای علم فیزیک است و پرسشهای بیپاسخ زیادی در مورد این نظریه وجود دارند. از نخستین دهههای قرن بیستم میلادی به عنوان دوران طلایی فیزیک یاد میشود. در ابتدا، اینشتین نظریه نسبیت را مطرح کرد و بینش فیزیکدانهای آن زمان را نسبت به فضا، زمان، حرکت و گرانش به طور کلی متحول ساخت. در ادامه، در دهههای ۲۰ و ۳۰ میلادی، فیزیک کوانتوم مطرح شد و انقلاب بزرگی در مقیاس اتمی ایجاد کرد. این دو نظریه با یکدیگر به ما کمک میکنند هر پدیده بنیادی مشاهده شده را توضیح دهیم.
همچنین، این دو نظریه بسیاری از پدیدههای غیر قابلانتظار را پیشبینی کردند که برخی از آنها به اثبات رسیدهاند. به این موضوع توجه داشته باشید که این دو نظریه یکدیگر را از نظر بنیادی نقض میکنند. به عنوان مثال، در فیزیک کوانتوم اینگونه به نظر میرسد که برخی پدیدهها، سریعتر از سرعت نور رخ میدهند. در حدود یک قرن از دوران طلایی فیزیک میگذرد و در تمام این مدت فیزیکدانهای بسیاری در تلاش بودهاند این دو نظریه را با یکدیگر آشتی دهند، اما تاکنون موفقیت چشمگیری در این زمینه بهدست نیامده است. در این بخش در مورد ترکیب و یکی کردن گرانش و فیزیک کوانتوم و پیدایش نظریهای به نام نظریه گرانش کوانتومی یا نظریه همه چیز، صحبت خواهیم کرد. در ابتدا، تعارضها و کشمکشهای بین فیزیک کوانتوم و نسبیت عام را توضیح میدهیم.
آینده سفر در فضا
بر طبق معادله فوق اگر بخواهیم جسمی با شتاب بزرگتری حرکت کند میتوانیم:
- نیروی اعمال شده بر جسم را افزایش میدهیم.
- جرم جسم را کاهش میدهیم.

نسبیت خاص اینشتین اتفاقات عجیب به هنگام نزدیک شدن به سرعت نور را تشریح میکند:
- گذر زمان آهسته میشود.
- طول کاهش مییابد.
- جرم افزایش مییابد.
بر طبق این نظریه، فضا و زمان یکی هستند و در نزدیکی اجسام کلانجرم خمیده میشود. اگر فضا زمان در اطراف جسمِ کلانجرم خمیده میشود، با داشتن انرژی به اندازه کافی بزرگ میتوانیم شکافی در آن ایجاد کنیم. به این نکته توجه داشته باشید که جرم و انرژی همارز و معادل یکدیگر هستند. بر طبق فرضیهای بیان شده میتوان شکافی در فضا و زمان ایجاد کرد و از میان آن از نقطهای از کیهان به نقطه دیگر سفر کرد. این فرضیه، نسبیت خاص را نقض نمیکند، زیرا هیچ چیز نمیتواند سریعتر از سرعت نور حرکت کند. در واقع، فضاپیما لازم نیست سریعتر از هواپیماهای معمولی حرکت کند. سفر در کرمچاله میتواند همانند سفر از طریق راه میانبر باشد. این حالت شبیه بازی قارچخوار و استفاده ماریو از لولهها برای رفتن از نقطهای به نقطه دیگر است.

معادلات نوشته شده برای کرمچالهها نشان میدهد که انرژی موردنیاز برای ایجاد شکاف در فضا زمان بسیار زیاد است و دستیابی به این انرژی کار بسیار سختی است.
در مطالب بالا اشاره کردیم اوایل قرن بیستم میلادی انقلابی در فیزیک رخ داد و فیزیک جدید ظاهر شد. فیزیک جدید از شاخههای مختلفی مانند فیزیک کوانتوم، نسبیت خاص، نسبیت عام، کیهانشناسی و فیزیک ذرات بنیادی تشکیل شده است. در مطالب بالا در مورد فیزیک کوانتوم، نسبیت خاص، نسبیت عام و مدل استاندارد ذرات صحبت کردیم. در ادامه، کیهانشناسی نوین را به صورت خلاصه و به زبان ساده توضیح میدهیم.
کیهان شناسی چیست ؟

تمام کیهان ابتدا در نقطهای به نام نقطه تکینه جمع شده بود و پس از انفجار و گذشت ۱۳/۸ میلیارد سال به شکل کنونی درآمده است. در مورد بیگبنگ تصورات غلطی وجود دارد که باید در مورد آنها صحبت کنیم:
- بیگبنگ انفجار نیست. اینکه بیگبنگ را انفجاری بزرگ در آغاز جهان تصور کنیم طبیعی است، زیرا در ابتدا دمای نقطه تکینه بسیار بالا بود و با سرعت بسیاری زیادی منبسط شد. بنابراین، بیگبنگ مانند انفجار به نظر میرسد، اما در واقعیت کیهان بسیار کوچک و تمام انرژی و ماده در نقطهای کوچک جمع شده بودند. دمای این نقطه بسیار زیاد بود. بنابراین، بیگبنگ همانند ترکیدن بادکنک نیست، بلکه مشابه باد کردن آن است.
- تکینگی جایی در فضا نبود و فضا و زمان با بیگبنگ آغاز شدند. هیچ فضا و زمانی قبل از آن وجود نداشت. امروزه هیچ راهی وجود ندارد که بگوییم این نقطه همانجایی است که همه چیز آغاز شد. هیچ فضا و زمانی، با مفهومی که امروزه درک میکنیم، قبل از بیگبنگ وجود نداشت. محل بیگبنگ میتواند هر جایی در کیهان باشد. اینکه قبل از بیگبنگ چه اتفاقی رخ داد را نمیدانیم. قبل از بیگبنگ و هر آنچه قبل از آن اتفاق افتاد، تنها در حد حدس و گمان باقی مانده است. شاید بعدها بتوانیم به این پرسش پاسخ دهیم.
زمان کیهانی را به دورههای مختلفی تقسیم میکنیم. هر دوره به بازه زمانی گفته میشود که کیهان در حالتی مشخص قرار داشت. شاید انرژی یا ذرهای خاص در هر دوره حاکم بودند. آغاز هر دوره جدید به معنای تغییری قابلملاحظه در حالت کلی کیهان است.
جدول زمانی بیگ بنگ
جدول زمانی بیگبنگ به صورت زیر خلاصه میشود:
- بیگبنگ آغاز همه چیز بود. زمان در این لحظه را برابر صفر میگیریم.
- سپس، دوره پلانک آغاز شد. فیزیک تا امروز، حتی فیزیک جدید، نتوانسته است این دوره را تحلیل کند، زیرا بازه زمانی این دوره برابر ثانیه است.
- پس از دوره پلانک، دوره اتحاد بزرگ آغاز شد. در این دوره، تمام نیروهایی که اکنون میشناسیم در قالب یک نیرو با یکدیگر ترکیب شدند. این موضوع به دلیل دمای بسیار بالا در این دوره بود.
- پس از دوره اتحاد بزرگ، دوره تورم آغاز شد. در این دوره نیروی هستهای قوی از نیروهای دیگر جدا شد. این جداسازی منجر به انفجاری بسیار عظیم با اندازهای در حدود ۸۴ میلیون سال نوری در کیهان شد.
- پس از دوره تورم، دوره الکتریکی ضعیف یا Electroweak آغاز شد. در این دوره، گرانش از نیروی واحد جدا شد
- سپس دوره کوارک آغاز شد. در این دوره، نیروی الکتریکی ضعیف به دو نیروی هستهای ضعیف و نیروی الکترومغناطیسی تقسیم شد. در این دوره چهار نیرویی که امروزه میشناسیم به وجود آمدند. کیهان در این زمان پلاسمای گلوئون کوارک نام داشت. در این حالت، چگالی کیهان بسیار زیاد بود و تعداد زیادی ذرات زیراتمی در آن آزادانه به اطراف حرکت میکردند. در پایان، کوارکها با قرار گرفتن در کنار یکدیگر پروتونها را تشکیل دادند. پس از آن هستههای اتم هیدروژن تشکیل شدند. پروتون نوعی هادرون است. بنابراین، دروه هادرون آغاز شد.
- در دوره هادرون، پروتونها و نوترونها به یکدیگر پیوستند.

سوال مهمی که ممکن است مطرح شود آن است که این دورهها تا چه بازه زمانی طول کشیدند. تمام این دورهها، تنها در حدود یک ثانیه به طول انجامید. تمام این دورهها در نخستین ثانیه کیهان رخ دادند. زمان در آغاز بیگبنگ برابر صفر است. دوره پلانک در حدود به طول انجامید. دوره وحدت بزرگ در حدود ثانیه طول کشید. در دوره تورم، کیهان در مدت زمان ثانیه تا مسافتی برابر ۸۴ میلیون سال نوری منبسط شد. به طور واضح، سرعت انبساط کیهان در این دوره بسیار بزرگتر از سرعت نور بود. به این نکته توجه داشته باشید که سرعت نور، تنها به هنگام حرکت داخل فضا، حد سرعت در نظر گرفته میشود. در پایان دوره کوارک، بازه زمانی در حدود بود. در پایان دوره هادرون، زمان برابر یک ثانیه بود. در آن دوره، ویرانیهای زیادی رخ دادند.
در ابتدای کیهان، تعداد زیادی ماده و پادماده وجود داشت. ماده و پادماده با نزدیک شدن به یکدیگر به طور کامل از بین میروند. بنا به دلایلی، در کیهان اولیه تعداد ماده از پادماده بیشتر بود. دلیل این موضوع مشخص نیست، اما این موضوع سبب به وجود آمدن ما و تمام ماده موجود در کیهان شد. در غیر این صورت، تمام کیهان از انرژی تشکیل میشد. پس از دوره هادرون، عصر تاریک کیهانی شروع شد. این دوره بین ۳ دقیقه تا ۴۰۰ هزار سال به طول انجامید. در این زمان فوتونها به وجود آمدند، اما از آنجا که دما در این دوره بسیار بالا بود، فوتونها قسمتی از پلاسما و دربرهمکنش با ذرات دیگر بودند. بنابراین، نمیتوانستند با سرعت بالا به اطراف حرکت کنند. در نتیجه، از فوتونها نمیشد برای دیدن استفاده کرد. از اینرو، به این دوره عصر تاریک میگوییم.
اکنون سال از تولد کیهان گذشته است. در این زمان، دمای کیهان به اندازه کافی پایین آمده است که هستههای هلیوم و هیدروژن بتوانند با دریافت الکترونها، نخستین اتمها را تشکیل دهند. در این دوره، ماده به مفهوم امروزی به وجود آمد. به این دوره، دوره بازترکیب گفته میشود. الکترونها دریافت و با نوترونها و پروتونها ترکیب میشوند. در این زمان، فوتونها توانستند در فضا به عنوان نور حرکت کنند. فوتونهای بسیاری از آن زمان هنوز در فضا حرکت میکنند. این فوتونها قابلشناسایی هستند. به آنها پسزمینه مایکروویو کیهانی گفته میشود. کیهان در ابتدا از هیدروژن و هلیوم ساخته شده بود. با به وجود آمدن اتمها، نقش گرانش پررنگ شد. به دلیل گرانش، اتمهای هیدروژن و هلیوم به سمت یکدیگر جذب شدند.

شواهد بیگ بنگ
شواهد زیادی برای وقوع بیگبنگ وجود دارند. فیزیک جدید و پیشرفت تکنولوژی در کنار یکدیگر در بهدست آوردن این شواهد گام بزرگی برداشتند. به این نکته توجه داشته باشید که هیچ یک از این شواهد به تنهایی نمیتوانند وجود بیگبنگ را به طور کامل اثبات کنند. برخی از مهمترین شواهد وجود بیگبنگ عبارت هستند از:
- انبساط جهانی و قانون هابل: هابل نشان داد بیشتر کهکشانها از ما و از یکدیگر دور میشوند. این پدیده، انتقال به سرخ نامیده میشود. هرچه کهکشانها در فاصله دورتری قرار داشته باشند، با سرعت بزرگتری حرکت میکنند. نور سفید از تمام رنگهای سازنده نور تشکیل شده است. رنگ نور به طول موج آن بستگی دارد. به عنوان مثال، طول موج نور قرمز بزرگتر از طول موج نور آبی است. امواج نور میتوانند به هنگام حرکت در فضا اتساع یابند یا به اصطلاح کش بیایند. بنابراین، طول موج آن افزایش مییابد و به سمت طول موجهای بلندتر، نور قرمز، حرکت میکند.

- تشعشع پسزمینه: قدیمیترین نور در جهان از دوره بازترکیب میآید. همانطور که در مطالب بالا اشاره شد، اتمهای برای نخستین بار در این دوره تشکیل شدند. هنگامیکه اتمها تشکیل شدند و پلاسما به ماده تبدیل شد، برهمکنش فوتونها متوقف شد و آزادانه به اطراف حرکت کردند. برخی از فوتونهای آن زمان هنوز در فضا در حال حرکت هستند. با استفاده از تکنولوژی امروز میتوانیم مسافت طی شده توسط این فوتونها را بهدست آوریم.
- کوازارها: کوازارها هستههای کیهانی بسیار فعال و تقریبا اندازه منظومهشمسی هستند. کوازارها در ابتدای کیهان تشکیل شدند. با نگاه به کوازارهای میتوانیم تغییرات کیهان با گذشت زمان را بررسی کنیم. تعداد کوازارها در سالهای دور بسیار بیشتر از تعداد آنها در زمان حال است. وجود کوازارها دلیل محکمی برای وجود بیگبنگ نیست اما شاهد خوبی در مقابل نظریه رقیب بیگبنگ است، جهان پایدار. بر طبق این نظریه، جهان با گذر زمان پایدار میماند و هیچ تغییری در آن ایجاد نمیشود.
- واپاشی رادیواکتیو: عناصر رادیواکتیو یا پرتوزا با آهنگی قابلپیشبینی واپاشی میکنند. با استفاده از آن میتوانیم سن سنگهای قدیمی را بهدست آوریم. سن سنگهای کشف شده از ماه بیشتر از سن زمین بهدست آمد. بنابراین، میتوانیم با اطمینان زیادی بگوییم سن منظومهشمسی در حدود ۴/۵ میلیارد سال است.
تمام این شواهد بدون فیزیک جدید امکانپذیر نبود. ظهور فیزیک مدرن دید ما نسبت به کیهان را به طور کامل تغییر داد و دریچهای نو به روی ما نسبت به جهان هستی گشود.
فیزیک هسته ای
در قسمت نسبیت خاص در مورد فرمول معروف اینشتین، ، صحبت کردیم. بر طبق این رابطه، جرم و انرژی، همارز و معادل یکدیگر هستند و میتوانند به یکدیگر تبدیل شوند. این فرمول برای مطالعه فیزیک هستهای لازم است. در فیزیک هستهای، هسته اتم مطالعه میشود. در این گرایش از فیزیک جدید، دو نیرو از چهار نیروی بنیادی در طبیعت، یعنی نیروی هستهای قوی و ضعیف، معرفی میشوند. در فیزیک هستهای میبینیم در یک لحظه، عنصری میتواند به عنصری کاملا متفاوت تبدیل شود. همانطور که میدانیم هسته هر اتم از پروتون و نوترون ساخته شده است. بار الکتریکی پروتون، مثبت و نوترون از نظر بار الکتریکی خنثی است. همچنین، جرم این دو ذره تقریبا با یکدیگر برابر است.
نکته مهمی که باید به آن توجه کنیم آن است که جرم کل هسته پایدار همواره کمتر از مجموع جرم پروتونها و نوترونهای تکی با یکدیگر است. به عنوان مثال، جرم هلیوم خنثی با دو نوترون و دو پروتون برابر بهدست میآید. اما مجموع جرم دو پروتون و دو نوترون تشکیلدهنده هسته هلیوم برابر است. بنابراین، تفاوت جرم هسته هلیوم و مجموع جرم دو پروتون و دو نوترون تشکیلدهنده آن برابر خواهد بود. به بیان دیگر، جرم هسته هلیوم کمتر از مجموع جرم نوتورنها و پروتونهای تشکیلدهنده آن است. این تفاوت جرم از کجا میآید؟ این تفاوت جرم برابر مقدار انرژی، به ویژه انرژی پیوندی کل هسته است. انرژی پیوندی به صورت مقدار انرژی لازم برای شکستن هسته به عناصر سازنده آن تعریف میشود.
مقدار انرژی لازم برای تجزیه هسته به عناصر سازنده آن، نوترونها و پروتونها، با افزایش عدد اتمی افزایش مییابد به گونهای که آهن، بزرگترین انرژی پیوندی بر واحد هسته را دارد. گرچه انرژی پیوندی کل هنوز برای هستهای بزرگتر از آهن افزایش مییابد، انرژی پیوندی بر هسته کاهش مییابد. این بدان معنا است که هستههای خیلی بزرگ به محکمی و پایداری هستههای کوچک نیستند. از آنجا که انرژی پیوندی برابر جرم گمشده است، مقدار این جرم را میتوانیم با استفاده از رابطه معروف بهدست آوریم. شاید از خود پرسیده باشید هسته برای اولین بار چگونه تشکیل شد. هستهها از نوترون و پروتون ساخته شدند. از آنجا که بار الکتریکی نوترون ها خنثی است، برای نزدیک شدن به یکدیگر مشکلی ندارند. اما بار الکتریکی پروتونها مثبت است، آیا نیروی دافعه الکترواستاتیکی آنها را از یکدیگر دور میکند؟

نیروی هستهای قوی یکی از چهار نیروی بنیادی در فیزیک است. این نیرو به شکل نیروی جاذبه، بین پروتونها و نوترونها در هسته وارد میشود. این نیرو بهاندازهای قوی است که بتواند بر نیروی دافعه الکترواستاتیکی بین پروتونها غلبه کند. توجه به این نکته مهم است که این نیرو، تنها میتواند در فاصلههای بسیار کوچک عمل کند، اما نیروی الکترواستاتیکی در فاصلههای بلندتر اعمال شود. از آنجا که نیروی هستهای قوی، تنها میتواند در فواصل دورتر اعمال شود، اتمهای بزرگ با عدد اتمی بالا برای غلبه بر نیروی الکترومغناطیسی و حفظ پایداری هسته به نوترونی اضافی نیاز دارند. این نوترون اضافی بری اتمهایی با عدد اتمی ۳۰ و بزرگتر لازم است. هسته ناپایدار میتواند به پایدارترین حالتهای خود شکسته شود. به واپاشی هستههای ناپایدار، همراه با تشعشع ذرات پرانرژی، پرتوزایی یا رادیواکتیو میگوییم.
پرتوزایی طبیعی برای نخستین بار توسط «هنری بِکِرِل» (Henri Becquerel) کشف شد. او مشاهده کرد که چگونه قطعهای اورانیوم بر صفحه عکاسی پوشیده شده با کاغذ تاثیر میگذارد. سالها بعد این واپاشی با دقت توسط دانشمندان بررسی شد. پرتوهای یا ذرات تابیده شده براساس قدرت نفوذ به سه گروه اصلی تقسیم میشوند:

واپاشی آلفا
این واپاشی هنگامی رخ میدهد که هسته ناپایدار، دو پروتون و دو نوترون را از دست بدهد و به عنصر متفاوتی پس از واپاشی تبدیل شود. در این واپاشی به هسته ناپایدار اولیه، هسته مادر میگوییم. هسته مادر به هنگام واپاشی به هسته دختر و ذره آلفا تبدیل میشود. هسته آلفا همان هسته اتم هلیوم است. این واپاشی به این دلیل رخ میدهد که هسته مادر بسیار بزرگ است. نیروی هستهای قوی برای نگه داشتن تمام نوکلئونها کنار یکدیگر کافی نیست. به عنوان مثال، فرض کنید هسته مادر، عنصر رادیوم باشد. هسته رادیوم به هنگام واپاشی آلفا به هسته رادون تبدیل میشود و یک ذره آلفا آزاد میشود. به فرایند تبدیل هسته از عنصری به عنصر دیگر، تبدیل میگوییم. به این نکته توجه داشته باشید که عدد اتمی رادون، دو واحد کمتر از رادیوم و عدد جرمی آن چهار واحد کمتر است.

مجموع عدد اتمی و عدد جرمی در واپاشی آلفا همواره در دو طرف واکنش با یکدیگر برابر هستند. با اینکه تعداد نوکلئونها با یکدیگر جمع میشوند، جرم کل محصولات این واکنش همواره کمتر از جرم هسته مادر است. جرم باقیمانده به انرژی جنبشی تبدیل و انرژی جنبشی آزاد شده در واکنش هستهای برای تولید نیروی هستهای استفاده خواهد شد. قدرت نفوذ ذرات آلفا در مقایسه با ذرات بتا و پرتوی گاما، بسیار کمتر است. در واقع این ذرات به ندرت بتوانند از تکهای کاغذ عبور کنند.
واپاشی بتا
واپاشی بتا هنگامی رخ میدهد که هسته ناپایدار، ذره بتا بتاباند. ذره بتا همان الکترون است. به هنگام تولید الکترون، نوترینو نیز تولید میشود. نوترینو ذرهای با جرم بسیار کوچک و بار الکتریکی خنثی است. دلیل تولید نوترینو در واپاشی بتا به دلیل پایستگی انرژی است. به عنوان مثال، هنگامیکه هستهای ساکن به دو قسمت واپاشیده میشود، تکانه هر دو قسمت باید با یکدیگر برابر باشند. اگر هسته مادر به هسته دختر و ذره بتا (الکترون) واپاشیده شود، الکترون همواره انرژی و تکانه یکسانی خواهد داشت. اما انرژی الکترون تولید شده در واپاشی بتا بسیار زیاد است. بنابراین، ذره سومی باید برای حمل انرژی اضافی، تولید شود. تولید نوترینو در واپاشی بتا توسط آزمایشهای تجربی به اثبات رسیده است. قسمت منحصربهفرد واپاشی بتا آن است که هیچ نوکلئونی طی فرایند تابیده نمیشود.

به جای آن یکی از نوترونها به پروتون تبدیل میشود. برای جبران تغییر بار، نوترون یک یک الکترون تابش میکند. گرچه این الکترون از واپاشی هستهای میآید، همانند الکترونهایی هستند که به دور هسته استاندارد میچرخند. به محض تبدیل نوترون به پروتون، هسته از عنصری به عنصر دیگر تبدیل میشود. به بیان دیگر، با تبدیل نوترون به پروتون، انتقال یا تغییر شکل رخ میدهد. واپاشی بتا به دلیل نیروی هستهای ضعیف رخ میدهد. نیروی هستهای قوی بین نوکلئونها وجود دارد، اما نیروی هستهای ضعیف کوارکها را تغییر میدهد. همانطور که در مطالب بالا اشاره شد، کوارکها ذرات بنیادی سازنده نوترونها و پروتونها هستند. با تبدیل کوارک از نوعی به نوع دیگر، نوترون به دلیل نیروی هستهای ضعیف به پروتون تبدیل میشود. ذرات بتا میتوانند در حدود چند میلیمتر در ورقه آلومینیوم نفوذ کنند.
واپاشی گاما
واپاشی گاما هنگامی رخ میدهد که هسته، فوتونهای پرانرژی تابش میکند. به این فوتونها، اشعه گاما میگوییم. به طور معمول، واپاشی گاما هنگامی رخ میدهد که هسته در حالت برانگیخته خود قرار داشته باشد. در این حالت، هسته از حالت بزرگتر خود واپاشیده میشود. همچنین، برخورد هسته با ذره پرانرژی نیز ممکن است سبب واپاشی گاما شود. هسته در حالت برانگیخته تمایل به رفتن به حالتی با انرژی کمتر دارد. هسته با تابش فوتونهای پرانرژی میتواند از حالت برانگیخته به حالتی با انرژی کمتر برود. در واپاشی گاما، هسته از عنصری به عنصر دیگر تبدیل نمیشود. تنها هسته برانگیخته با تابش پرتو گام به حالت زمینه با کمترین انرژی میرود. قدرت نفوذ پرتوهای گاما در مقایسه با ذرات آلفا و بتا بسیار بیشتر است. برای جلوگیری از نفوذ پرتوهای گاما از قطعههای بزرگ سیمانی استفاده میشود.

فیزیک اتمی چیست ؟
نظریه ساختار اتمی توسط نیلز بور در سال ۱۹۱۳ میلادی تکمیل شد. در مدل اتمی بور، الکترونها در لایههای مشخصی به دور هسته قرار میگیرند. در ادامه، دانشمندان بسیاری تلاش کردند به شناخت بهتری از اتم دست یابند. اتم چیدمان پیچیدهای از الکترونها با بار منفی است که در لایههای مشخصی قرار گرفتهاند و به دور هسته با مثبت حرکت میکنند. بیشتر جرم اتم در هسته متشکل از پروتونها و نوترونها، متمرکز شده است. هسته هیدروژن استثنا است و تنها یک پروتون دارد. اندازه تمام اتمها تقریبا یکسان است. آنگستروم، واحد رایج برای اندازهگیری اندازههای اتمی است. یک آنگستروم برابر متر و قطر هر اتم در حدود ۲ تا ۳ آنگستروم است. جی. جی. تامسون در سال ۱۸۹۷ میلادی با کشف الکترون، شروع فیزیک مدرن را رقم زد.

الکترونها از الگویی تصادفی داخل لایههای مشخص انرژی به دور هسته، پیروی میکنند. بیشتر ویژگیهای اتمها بر پایه تعداد و چیدمان الکترونهای آن است. هر الکترون، جرمی برابر کیلوگرم دارد. یکی از ذرات داخل هسته، پروتون نام دارد. وجود پروتون با بار الکتریکی مثبت داخل هسته توسط رادرفورد اثبات شد. بار الکتریکی پروتون، برابر و از نظر علامت، مخالف بار الکتریکی الکترون است. تعداد پروتونها در هسته هر اتم، نوع عنصر شیمیایی را تعین میکند. جرم هر پروتون برابر کیلوگرم است. نوترون توسط فیزیکدانی انگلیسی به نام «جیمز چادویک» (Sir James Chadwick) کشف شد. جرم نوترون، برابر جرم پروتون و از نظر الکتریکی خنثی است. نوترون به دلیل نداشتن بار الکتریکی، توسط ابر الکترونی یا هسته دفع نمیشود. بنابراین، گزینه مناسبی برای مطالعه ساختار اتم است.
حتی پروتونها و نوترونهای تکی نیز ساختار داخلی به نام کوارک دارند. همانطور که در مطالب بالا توضیح دادیم، شش نوع کوارک داریم. این ذرات زیراتمی نمیتوانند آزاد یا جداگانه مطالعه شوند. تحقیق روی مطالعه ساختار اتم همچنان ادامه دارد. همانطور که در بخش قبل اشاره شد، جرم هسته در حدود یک درصد کوچکتر از جرم پروتونها و نوترونهای تکی است. در مورد این موضوع در بخش فیزیک هستهای صحبت کردیم. همچنین، انواع واپاشیها را در بخش قبل توضیح دادیم. در این بخش نوع دیگری واپاشی رادیواکتیو به نام شکافت خودبهخودی را معرفی میکنیم. در این فرایند، هسته به همراه آزاد شدن مقدار زیادی انرژی، به دو بخش تقریبا مساوی و چندین نوترون آزاد تقسیم میشود.
بیشتر عناصر با این روش واپاشیده نمیشوند، مگر آنکه عدد جرمی آنها بزرگتر از ۲۳۰ باشد. نوترونهای آزاد شده در فرایند شکافت خودبهخودی، واکنشهای زنجیرهای را آغاز میکنند. این بدان معنا است که زمان به هم پیوستن برای رسیدن به جرم بحرانی باید کمتر از آهنگ شکافت خودبهخودی باشد. دانشمندان باید به هنگام طراحی تسهیلات هستهای، آهنگ شکافت خودبهخودی برای هر ماده را در نظر بگیرند. به عنوان مثال، آهنگ شکافت خودبهخودی پلوتونیوم ۲۳۹ در حدود ۳۰۰ مرتبه بزرگتر از اورانیوم ۲۳۵ است. این نکته در پروژه منهتن در جنگ جهانی دوم از اهمیت بالایی برخوردار بود.
بهترین کتاب ها برای مطالعه فیزیک مدرن
در این بخش چند کتاب جالب در مورد فیزیک جدید را برای علاقهمندان به یادگیری این بخش از فیزیک معرفی میکنیم.
کتاب فیزیک مدرن نوشته ریموند سِروی
در این کتاب، مبحثهای مهم فیزیک جدید به زبان ساده و بدون استفاده از ریاضیات پیچیده توضیح داده شده است. با مطالعه این کتاب به درک خوبی از فیزیک جدید میرسید و اگر دانشجوی فیزیک باشید به راحتی میتوانید نمره خوبی از درس فیزیک مدرن کسب کنید. با استفاده از مثالهای کاربردی حل شده در کتاب، تمرینهای داده شده و مسائل انتهای هر فصل به خوبی میتوانید میزان یادگیری خود را افزایش دهید. در این کتاب، در مورد مباحث مهمی مانند نسبیت، مکانیک کوانتوم، فیزیک اتمی و فیزیک هستهای توضیح داده شده است.

فیزیک جدید برای دانشمندان و مهندسان
این کتاب توسط سه نویسنده به نامهای «جان تیلور» (John R. Taylor)، «کریس دی زافیراتوس» (Chris D. Zafiratos) , «مایکل دابسون» (Michael A. Dubson) به رشته تحریر درآمد. این سه نویسنده با استفاده از تجربه غنی خود در تدریس فیزیک و تربیت هزاران دانشجو، کتابی بسیار جامع و کامل در مورد فیزیک مدرن نوشتند. در این کتاب، مفاهیم فیزیک جدید با تمرکز بر کاربرد آنها نوشته شده است.

فیزیک مدرن: مکانیک کوانتوم اتم ها، جامدها و هسته ها
در این کتاب مفاهیم پایه فیزیک کوانتوم برای توضیح ساختار اتمها، مولکولها، مواد جامد و هستهها معرفی شدهاند. این مباحث به زبان ساده در این کتاب به رشته تحریر درآمده و برای درک بهتر مطلب از مثالها و نمودارهای زیادی کمک گرفته شده است.

پرسش های رایج در مورد فیزیک جدید
در این بخش به چند پرسش مهم در مورد فیزیک جدید پاسخ میدهیم.
پدر فیزیک مدرن کیست ؟
آلبرت اینشتین، پدر فیزیک مدرن است. او یکی از بزرگترین فیزیکدانهای قرن بیستم میلادی بود که نظریهها و ایدههای بسیار مهمی را مطرح کرد. یکی از بزرگترین کارهای اینشتین مطرح کردن نظریه نسبیت بود.
چرا فیزیک مدرن بسیار مهم است ؟
کلمه فیزیک به معنای توصیف جهان طبیعی با استفاده از فرمولهای ریاضی کاربردی است. با استفاده از فیزیک جدید بسیاری از پدیدههای فیزیکی که قبل از سال ۱۹۰۰ میلادی توضیحی برای آنها وجود نداشت، توضیح داده شدند و پاسخی بسیاری از معماها بهدست آمد. آغاز فیزیک مدرن گام بزرگی در پیشرفت تکنولوژی محسوب میشود.
سخت ترین نظریه در فیزیک جدید چیست ؟
بدون شک، سختترین مفهوم در فیزیک اتحاد نظریه گرانش با نظریههایی است که در مورد ماده و دیگر نیروهای بنیادی صحبت میکنند.
جمعبندی
در این مطلب از مجله فرادرس، در مورد فیزیک جدید و تاریخچه آن صحبت کردیم. تا قبل از آغاز قرن بیستم میلادی این تفکر حاکم بود که علم فیزیک به انتهای راه خود رسیده است و فیزیک نیوتنی و معادلات ماکسول برای توصیف جهان هستی و پدیدههای فیزیکی حاکم بر آن کافی است. اما آغاز قرن بیستم خط بطلانی بر این باور کشید. در آغاز این قرن پدیدههای فیزیکی مشاهده شدند که فیزیک کلاسیک قادر به توصیف آن نبود.
مطالب مجله فرادرس را در جستجوی گوگل سریعتر ببینید














“… از آنجا که نیروی هستهای قوی، تنها میتواند در فواصل دور اعمال شود، اتمهای بزرگ …”
در فواصل نزدیک دیگه؟!
با سلام،
به این نکته توجه داشته باشید که هر دو نیروی هستهای قوی و ضعیف در فواصل کوچک احساس میشوند، اما نیروی هستهای ضعیف در فاصلههای بسیار کوچک، در حدود $$$$10 ^ { -17} \ m، و نیروی هسته قوی در فواصل کمی بزرگتر اعمال میشوند.
با تشکر از همراهی شما با مجله فرادرس