واکنش آلی در شیمی – از صفر تا صد

مطالب مجله فرادرس را در جستجوی گوگل سریعتر ببینید
مقدمه
شیمی آلی شامل واکنشهای بسیار زیادی است که با شناخت ترکیبهای اصلی این واکنشها، به تعریفی مفهومی از این علم خواهیم رسید. قبل از شروع بهتر است تا با برخی عبارات و اصطلاحات در شیمی آشنا شویم.
- واکنش شیمیایی: فرآیند تبدیلی که در نتیجه تغییر یک ترکیب یا آرایش مواد واکنشدهنده (سوبسترا) شکل میگیرد.
- واکنشدهنده (سوبسترا): ترکیبات آلی که در یک واکنش شیمیایی، دچار تغییر میشوند. در بیشتر موارد، واکنشدهنده، مولکول بزرگتر و پیچیدهتری است.
- ریجنت: ریجنت، ماده یا ترکیبی است که به سیستم اضافه میکنند تا یک واکنش شیمیایی انجام شود یا از آن برای آزمون انجام یک واکنش بهره میگیرند. عبارات واکنشدهنده و ریجنت به طور معمول به جای یکدیگر در شیمی مورد استفاده قرار میگیرند اما با این وجود، یک واکنشدهنده، به مادهای میگویند که در طول یک واکنش شیمیایی، به مصرف برسد.
- فرآورده: شکل نهایی که در اثر انجام واکنش در واکنشدهندهها بوجود میآید، موسوم به فرآورده است.
- شرایط واکنش: شرایط انجام بهینه واکنش همچون دما، فشار، کاتالیزور و حلال، شرایط واکنش نام دارد.
طبقه بندی واکنش های شیمیایی بر اساس تغییر ساختارها


طبقه بندی واکنش های شیمیایی بر اساس نوع واکنش
به هنگام بررسی واکنش پذیری شیمیایی بهتر است تا توضیح مختصر و کوتاهی در خصوص واکنشهای معمول و پرتکرار در شیمی داشته باشیم.
خاصیت اسیدی و بازی
همچنین، بسیاری از واکنشهای آلی به کمک اسیدها یا بازها کاتالیز میشوند. برای فهم بهتر خاصیتهای اسیدی و بازی باید با نظریه اسید و باز برونستد و لوویس آشنا شویم.
نظریه برونستد

به صورت ساختاری، جفتهای اسید-باز همچون و
$$A \: ^ {(-)}$$ یا $$B \: ^ {(-)}$$ و ، موسوم به اسید و باز مزدوج هستند. موادی که میتوانند هم نقش اسید و هم نقش باز را داشته باشند، موسوم به آمفوتر هستند که از نمونههای آن میتوان به آب اشاره کرد.
از آنجایی که بسیاری از واکنشهای آلی در محیطهای «آبی» (Aqueous) انجام میگیرند، بررسی تعادل جفتهای اسید و باز به صورت تعادلی و تغییر آنها با pH باید در نظر گرفته شود. به همین منظور، از رابطهای به نام رابطه «هندرسون-هاسلباخ» (Henderson - Hasselbach) استفاده میکنیم.
خاصیت بازی
نظریه لوییس


در شیمی آلی، به جای اسید و بازهای لوییس، به ترتیب از واژههای «الکتروندوست» (Electrophile) و «هستهدوست» (Nucleophile) استفاده میشود.
واکنش های اکسایش و کاهش (ردوکس)
برای اینکه ببینیم اتم کربنی در یک واکنش ردوکس شرکت کرده است یا نه، تغییرات تعداد پیوندها به هیدروژن و تعداد پیوندها به اتمهای الکترونگاتیوتر همچون اکسیژن، نیتروژن، فلوئور، برم، ید و گوگرد را در نظر میگیریم. پیوند به سایر اتمهای کربن، در نظر گرفته نمیشود. این محاسبات باید برای اتم کربنِ تغییر کرده در طول واکنش، به شکل زیر لحاظ شوند:
- اگر تعداد اتمهای هیدروژن متصل به کربن، افزایش یا اگر تعداد پیوندها به اتم الکترونگاتیوتر کاهش پیدا کنند، کربن مورد نظر، کاهش پیدا کرده که یعنی عدد اکسایش آن کمتر شده است.
- اگر تعداد اتمهای هیدروژن متصل به کربن کاهش یا تعداد پیوندها به اتم الکترونگاتیوتر افزایش پیدا کنند، کربن مورد نظر، دچار اکسایش شده است. که یعنی عدد اکسایش بالاتری به آن اختصاص پیدا میکند.
- درصورتیکه هیچ تغییری در تعداد پیوندها رخ ندهد، در نتیجه، تغییری در عدد اکسایش کربن انجام نشده است.
در تصویر زیر، چهار واکنش افزایشی حاصل از واکنشدهنده سیکلوهگزان، نمایش داده شده است. اتمهای کربن آبیرنگ، کاهش و کربنهای قرمزرنگ، اکسایش پیدا کردهاند. زمانی که هیدروژن اضافه میکنیم، هر دو اتم کربن، کاهش مییابند و واکنش کلی به صورت یک واکنش کاهشی خواهد بود. اپوکسیداسیون پراسید و اضافه کردن برم، هر دو اتم کربن را اکسید میکنند و در نتیجه، به آنها واکنشهای اکسایش میگویند. اضافه کردن ، یکی از اتمهای کربن با پیوند دوگانه را کاهش میدهد و دیگری را اکسید میکند. در نتیجه، هیچ تغییر اکسایش و کاهشی در مولکول مورد نظر نخواهیم داشت.

طبقه بندی واکنش پذیری بر اساس گروه عاملی
در بررسی واکنش آلی و همچنین واکنش پذیری شیمیایی، میتوان دستهبندیهای مختلفی را بر اساس گروههای عاملی انجام داد. یک گروه عاملی خاص، همواره رفتار شیمیایی مشخصی را در یک ترکیب از خود نشان میدهد. به همین دلیل، برای سازماندهی واکنش آلی از گروههای عاملی بهره میگیرند. جدول زیر، خلاصهای از رفتار شیمیایی گروههای عاملی معمول در ترکیبات آلی را نشان میدهد.
| نوع ترکیب | فرمول | واکنشهای اصلی |
| آلکانها | واکنشهای جانشینی به کمک کلر و برم
واکنشهای سوختن | |
| آلکنها | واکنشهای افزایشی و جانشینی | |
| آلکینها | واکنشهای افزایشی و جانشینی | |
| آلکیل هالیدها | واکنشهای جانشینی و حذفی | |
| الکلها | واکنشهای جانشینی، حذفی و اکسایش | |
| اترها | واکنشهای جانشینی | |
| آمینها | واکنشهای جانشینی، افزایشی و اکسایش | |
| حلقه بنزنی | واکنش جانشینی | |
| آلدهیدها | واکنشهای افزایشی و جانشینی | |
| کتونها | واکنشهای افزایشی و جانشینی | |
| کربوکسیلیک اسیدها | واکنشهای جانشینی و افزایشی |
موارد متغیر در واکنش آلی
در بررسی نحوه انجام واکنشهای مختلف در گروههای عاملی، دانشمندان متوجه نحوه برهمکنش مولکولها و یونهای مختلف با یکدیگر شدند. به همین دلیل، باید خواص و مشخصههای مختلف واکنشهای آلی را به هنگام پیشرفت واکنش، در نظر گرفت که در ادامه سعی داریم به بیان این مشخصهها بپردازیم.
واکنشدهندهها و ریجنتها
از جمله موارد متغیر در واکنش آلی را باید در ساختار واکنشدهندهها و مشخصههای ریجنتها جستجو کرد.
ساختار واکنشدهنده
تغییرات در ساختار واکنشدهنده، حتی اگر نوع گروه عاملی تغییر نکند، ممکن است تاثیر بسیاری در انجام واکنش داشته باشد. بنابراین، واکنش ۱-بروموپروپان با سدیم سیانید، پیشرفت آرامی دارد تا بوتیرونیتریل تولید شود، درحالیکه ۱-برمو-۲و۲و-دیمتیل پروپان، هیچ ترکیبی بدست نمیدهد. در مقابل، هر دو ساختار آلکیل برمید، در واکنش با منیزیم، واکنشگر گرینیارد را تولید میکنند.

مشخصههای ریجنت
تغییر کمی در ریجنت میتواند تغییرات بسیاری را در پیشرفت واکنش ایجاد کند. به طور مثال، ۲-برمو پروپان با سدیم متیل تیولات، واکنش جانشینی بدست میدهد اما با سدیم متوکسید، واکنش حذفی خواهیم داشت.
گزینش پذیری فرآورده
مورد دیگری که باید به هنگام بررسی واکنش آلی در نظر گرفت، «گزینشپذیری» (Selectivity) است. در این خصوص باید به توضیح مواردی همچون «جهتگزینی» (Regioselectivity)، «فضاگزینی» (Stereoselectivity) و «فضاویژگی» (Stereospecificity) پرداخت.
جهتگزینی
در بیشتر موارد، واکنشهای افزایشی و حذفی، بیش از یک فرآورده تولید میکنند. به همین دلیل، با افزودن به ۱-بوتن، بسته به اینکه کدام اتم کربن در پیوند دوگانه، هیدروژن و کدامیک، برم را میپذیرند، ۱-برمو بوتان یا ۲-برمو بوتان خواهیم داشت. اگر یکی از فرآوردهها نسبت به دیگری، با میزان بیشتری تولید شود، میگوییم واکنش دارای جهتگزینی است.

واکنشهای جانشینی ساده را نمیتوان جهتگزین در نظر گرفت چراکه طبق تعریف، تنها یک فرآورده خواهیم داشت. با این وجود، در برخی واکنشها، بازآرایی خواهیم داشت.
فضاگزینی

فضاویژگی
این واژه در شرایطی استفاده میشود که واکنشدهندهها به صورت ایزومرهای فضایی باشند و رفتار متفاوتی در واکنش از خود نشان دهند. به طور مثال، دو واکنش زیر را در نظر بگیرید:

در واکنشهای بالا، واکنشدهنده R، فرآورده S بدست میدهد واکنشدهنده S، فرآورده R تولید میکند.
مشخصههای واکنش آلی
سرعت واکنش
- دما
- نوع حلال
- غلظتهای حلال و حلشونده
این موارد در بحثهای سینتیک شیمیایی و سرعت واکنش اهمیت پیدا میکنند.
مواد واسط
بسیاری از واکنشها به صورت مرحلهای پیشروی میکنند. در هر مرحله، فرآوردههایی تولید میشوند که نقش واکنشدهنده برای مرحله بعد را دارند. برخی از این مواد واسط، ترکیبات پایداری هستند. با این وجود، واکنشپذیری برخی دیگر آنقدر زیاد است که نمیتوان این مواد واسط را به طور جداگانه مورد بررسی قرار داد. با اینحال، وجود این مواد را از راههای دیگری همچون طیفسنجی یا تفسیر سینتیک واکنش بررسی میکنند.
عوامل تاثیرگذار بر واکنش
برای آشنایی با واکنش آلی بهتر است تا با برخی از ویژگیهای آزمایش، آشنا باشیم. برخی از عوامل تاثیرگذار بر واکنش در زیر آورده شدهاند.
- انرژی واکنش: انرژی پتانسیل یک سیستم، به هنگام پیشرفت واکنش، تغییر میکند. این تغییرات کلی میتواند به صورت «گرماگیر» (Endothermic) یا «گرماده» (Exothermic) باشد. همچنین، همواره برای راهاندازی واکنش آلی به یک حداقل انرژی موسوم به انرژی اکتیواسیون (فعالسازی) نیاز داریم. به طور معمول از جداول انرژی پیوند برای تخمین میزان انرژی در یک واکنش بهره میگیرند. به طور کلی، ترکیباتی که شامل پیوندهای قوی کووالانسی باشند، پایداری بیشتری نسبت به سایر ترکیبات با یک یا چند پیوند ضعیفتر دارند.
- تاثیر الکترونی: توزیع الکترونها در محل انجام واکنش (گروههای عاملی)، از جمله موارد مهم در بررسی واکنش پذیری و واکنش آلی به شمار میآید. گروهها یا ذرات فقیر از الکترون، به گروههای غنی از الکترون جذب میشوند. به این نوع از گروهها، الکتروندوست (الکتروفیل) و هستهدوست (نوکلئوفیل) میگوییم. توزیع بار در یک مولکول به طور معمول به کمک دو اثر برهمکنشی توصیف میشود:
-
- «اثر القایی» (Inductive Effect): این اثر، تابعی از اختلاف الکترونگاتیوی بین اتمها و گروهها است.
- «اثر رزونانس» (Resonance Effect): در این حالت، الکترونها با الگوهایی غیر معمول بین بخشهای مختلف یک مولکول در حرکت هستند.
- «اثر فضایی» (Steric Effect): اتمها، فضا اشغال میکنند. زمانیکه این اتمها در کنار یکدیگر جمع شوند، نیروهای دافعه واندروالس سبب ایجاد «ممانعت فضایی» (Steric Hindrance) خواهند شد. ممانعت فضایی بر «تعادل کانفورماسیونی» (Conformational Equilibria) نیز تاثیرگذار است و همچنین موجب ناپایداری حالت گذار واکنش میشود.
- «اثر استریوالکترونی» (Stereoelectronic Effect) یا اثر فضاالکترونی: در بسیاری از واکنشها، اوربیتالهای مولکولی یا اتمی به گونهای با یکدیگر واکنش میدهند که کنفیگراسیون (آرایش) بهینه یا ترازبندی هندسی مناسبی داشته باشند. در صورت فقدان این شرایط، انجام واکنش، ممکن نخواهد بود.
- اثر حلال: بسیاری از واکنشها در محلول انجام میشوند. حلالی که برای انجام واکنش انتخاب میشود، تاثیر بسیار زیادی در پیشرفت واکنش دارد.
مکانیسم واکنش آلی
توصیف دقیق تغییرات در ساختار و پیوندها به هنگام انجام واکنش، در مبحثی به نام مکانیسم واکنش بررسی میشود. مکانیسم واکنش باید شامل نمایشی منطقی از صورت جدید الکترونی به همراه تعیین مواد واسط تشکیل شده به هنگام پیشرفت واکنش باشد. این ویژگیها را در ادامه متن مورد بررسی قرار میدهیم.
فلشها در بیان مکانیسم واکنش
- «فلش کامل» (Full Head): نشاندهنده جابجایی یا حرکت یک جفت الکترون است.
- «قلاب» (Fishhook): نشاندهنده جابجایی یک الکترون تنها است.

نحوه بکارگیری این نمادها برای نشان دادن تشکیل و شکست پیوندها، در تصویر زیر آورده شده است. اگر پیوند کووالانسی یگانه به گونهای شکسته شود که به هر «پیشماده» (Fragment)، یک الکترون اختصاص پیدا کند، به این نوع از شکست پیوند، «همکافت» (Homolysis) میگویند. اگر شکست پیوند به شکلی باشد که الکترونهای پیوندی در یک اتم باقی بمانند، به این شکست، «ناهمکافت» (Heterolysis) میگویند.

مواد واسط واکنش
فرآوردههایی که در طول شکست پیوند ایجاد میشوند، به طور معمول ترکیبات پایداری نیستند و نمیتوان برای مطالعه بیشتر، آنها را از واکنش جدا کرد. به چنین ذراتی، «مواد واسط» (Reactive Intermediates) یا مواد واسط فعال میگویند. ساختار عمومی و نام چهار نوع از این مواد واسط را در ادامه متن، ذکر خواهیم کرد اما پیش از ادامه متن باید دو عبارت مهم که در خصوص اسیدها و بازهای لوییس مورد استفاده قرار میگیرد را تعریف کنیم.
- الکتروفیل: به اتم، یون یا مولکولی که فقیر از الکترون باشد و به پذیرش یک جفت الکترون تمایل نشان دهد و با یک باز یا نوکلئوفیل پیوند تشکیل دهد.
- نوکلئوفیل: یک اتم، یون یا مولکولی که دارای یک جفت الکترون باشد. این جفت الکترون ممکن است به هنگام پیوند در اختیار الکتروفیل (اسید لوییس) قرار بگیرد.
با استفاده از این تعریفها میتوان دریافت که کربوکاتیونها، الکتروفیل و کربانیونها نوکلئوفیل هستند. کربِنها (Carbenes) تنها یک لایه ظرفیت دارند و فقیر از الکترون به شمار میآیند. در چنین شرایطی، این مواد، الکتروفیل هستند اما جفتالکترونهای غیرپیوندی نیز به کربِنها خاصیتی هستهدوست میدهد. به عنوان یک قانون، خاصیت الکتروفیلی، بر واکنش پذیری کربِنها احاطه دارد.
اهمیت استفاده از عبارات الکتروفیل و نوکلئوفیل از این حقیقت ناشی میشود که بسیاری از واکنش آلی شامل پیوند یک هستهدوست به یک الکتروندوست هستند و در اثر این فرآیند، فرآورده یا ماده واسط پایداری به تولید میرسد. در برخی موارد، این نوع از واکنشها را با نام واکنشهای یونی میشناسند چراکه به طور معمول، در این نوع از واکنشها، واکنشدهنده یا فرآورده یونی داریم.
شکل مواد واسط
مطالب مجله فرادرس را در جستجوی گوگل سریعتر ببینید













