آموزش کامسول مهندسی شیمی – به زبان ساده + ماژول انتقال حرارت

سحر خائفی
سحر خائفی
۱۴۰۴/۰۴/۲۴
۵۷ دقیقه
۲۷۸۶
آموزش متنی جامع
کامسول نام نرم‌افزاری برای مدل‌سازی و شبیه‌سازی است که در حوزه‌های گوناگونی ازجمله مهندسی مکانیک و سیالات مورد استفاده قرار می‌گیرد. برای مثال از کامسول در مهندسی شیمی برای طراحی و شبیه‌سازی واکنش‌های شیمیایی در راکتورها بهره می‌برند. در این مطلب از مجله فرادرس تصمیم داریم به سراغ آموزش کامسول در مهندسی شیمی برویم و پس از بررسی اصول کار و درک نحوه عملکرد نرم‌افزار، تعدادی مثال کاربردی از آموزش کامسول را مورد بررسی قرار دهیم.
آنچه در این مطلب می‌آموزید:
  • یاد می‌گیرید چطور در نرم‌افزار کامسول مدل‌های چندفیزیکی مهندسی شیمی بسازید.
  • می‌آموزید مدل‌سازی سینتیک و انتقال جرم و حرارت را انجام دهید.
  • خواهید آموخت سیستم‌های راکتی و محیط متخلخل را به صورت سه‌بعدی مدل‌سازی کنید.
  • نحوه تعریف پارامترها، اعمال شرایط اولیه و تحلیل پارامتریک را یاد خواهید گرفت.
  • یاد می‌گیرید داده‌های عملی و سینتیکی را اعتبارسنجی و تحلیل کنید.
  • می‌آموزید کاربردهای صنعتی و پژوهشی کامسول را برای تسهیل شبیه‌سازی به‌کار ببرید.
آموزش کامسول مهندسی شیمی – به زبان ساده + ماژول انتقال حرارت
فهرست مطالب این نوشته
997696

نرم افزار کامسول چیست؟

«کامسول مولتی‌فیزیکس» (COMSOL Multiphysics) نرم‌افزاری برای تحلیل، محاسبه و شبیه‌سازی فرآیندهای فیزیکی و مهندسی شیمیایی است. این نرم‌افزار استفاده از رابط‌های فیزیکی متداول و سیستم‌های مزدوج با معادلات دیفرانسیل جزئی را تسهیل می‌کند. همچنین محیطی یکپارچه برای حل مسائل مربوط به الکتریسیته، مکانیک، سیالات و شیمی فراهم می‌کند.
علاوه بر مسائلی که با ماژول‌ها قابل حل هستند، می‌توان از مجموعه مولتی‌فیزیکس برای حل معادلات دیفرانسیل جزئی بهره برد. همچنین به کمک «رابط برنامه‌نویسی نرم‌افزار» یا API که مخفف (Application Programming Interface) است، برای جاوا و «لینک زنده» (Live Link) برای متلب و همچنین برای نرم‌افزاهای CAD، می‌توان این نرم‌افزار را از خارج از محیط آن کنترل کرد.

این نرم‌افزار ماژول‌های فراوانی دارد که با توجه به کاربرد مورد نظر، به کار گرفته می‌شوند. در تصویر زیر محیط اصلی این نرم‌افزار را مشاهده می‌کنید. در بخش‌های بعدی آموزش کامسول با ویژگی‌های این محیط آشنایی بیشتری پیدا می‌کنید.

محیط نرم افزار کامسول
برای مشاهده تصویر در ابعاد بزرگتر، روی آن کلیک کنید.

نرم افزار کامسول اولین بار در سال ۱۹۸۶ میلادی و توسط شرکتی در استکهلم کشور سوئد به کاربران معرفی شد و در طی سال‌ها مورد استقبال افراد فعال در حوزه‌های مرتبط قرار گرفت.

لوگوی نرم افزار کامسول
تصویر شماره ۲: لوگوی نرم‌افزار کامسول مولتی‌فیزیکس

آموزش کامسول مهندسی شیمی

«ماژول» (Madule) مهندسی واکنش‌های شیمیایی برای مدل‌سازی سیستم‌های شیمیایی، تحت تاثیر اجزا و سینتیک شیمیایی واکنش، جریان سیال و دما به عنوان تابعی از مکان و زمان، هستند و به‌صورت اختصاصی طراحی می‌شوند.
در این مدل‌سازی واکنش شیمیایی، رابط‌های متفاوتی وجود دارند که می‌توان به انتقال جرم در محلول‌های رقیق، غلیظ و محلول‌های تحت تاثیر پتانسیل الکتریکی، جریان در محیط‌های لایه‌ای و متخلخل و انتقال انرژی اشاره کرد.
همچنین نباید از عبارت‌های سینتیکی برای سیستم‌های درگیر واکنش، چه در محلول‌های «توده‌ای» (Bulky) و چه در سطوح کاتالیزورها و مدل‌سازی برای تعریف انتقال جرم غافل ماند. توجه داشته باشید که کاربر نرم‌افزار کامسول به عبارت‌هایی از پیش تعریف شده برای انجام محاسبات لازم ترمودینامیکی و ویژگی‌های انتقال دسترسی دارد.
با وجود اینکه عمده تمرکز ماژول‌ها روی راکتورهای شیمیایی و سیستم‌های واکنش‌دهنده است، می‌توان از آن‌ها برای سیستم‌ها با انتقال، بهره برد. این مورد شامل تجهیزات عملیاتی، فرآیندهای جداسازی و ترکیب کردن، «کروماتوگرافی» (Chromatoghraphy) و «الکتروفورز» (Electrophpresis) می‌شود.
همچنین از ماژول در دوره‌های آموزشی برای توضیح مهندسی شیمی، مهندسی واکنش‌های شیمی، مهندسی الکتروشیمی، بیوتکنولوژی و پدیده‌های انتقال بهره می‌برند. علاوه بر استفاده‌ از آن در صنایع سنتی شیمیایی، ماژول ابزاری رایج برای طراحی فرآیندهای تکنولوژی پاک برای استفاده در بیوتکنولوژی و گسترش سنسورها در تجهیزات مرتبط با شیمی تجزیه نیز هست.

شبیه‌‌سازی در مهندسی واکنش‌های شیمیایی به طور معمول در طول تحقیق و توسعه فرایند واکنش یا سیستم مورد استفاده قرار می‌گیرد. با این کار، مهندسان شیمی قادر هستند تا با درک عمیق‌تری مراحل پیش رو را طی کنند و به نوآوری دست بزنند. زمانی که به درک درستی از یک فرآیند رسیده باشیم، از شبیه‌سازی و مدل‌سازی برای کنترل و بهینه کردن مولفه‌ها و متغیرها استفاده می‌کنیم.

ماژول در کامسول مهندسی شیمی
تصویر شماره ۳

استفاده دیگری که می‌توان از مدل‌سازی در آموزش نرم افزار کامسول کرد در شبیه‌سازی طرح‌هایی خواهد بود که در عمل اجرای آن‌ها دشوار است. از جمله این موارد می‌توان به ارتقای ایمنی در محل کار مانند نشت مواد شیمیایی در طول یک حادثه پیش‌بینی نشده اشاره کرد. بنابراین می‌توان از روش‌های شبیه‌سازی برای تهیه پروتکل‌هایی بهره برد که تاثیر مخرب حادثه‌ها را تا حد امکان کاهش می‌دهند. نکته مشترک تمام مثال‌های بالا در انجام مدل‌سازی و شبیه‌سازی، صرفه‌جویی در هزینه‌ها است.

اهمیت استراتژی مدل‌سازی در یادگیری کامسول ‌

استراتژی مدل‌سازی را در نظر بگیرید که واکنش انجام شده در آن به فضا بستگی ندارد. در مواردی مانند این که وابستگی به فضا وجود ندارد، غلظت و دمای گونه‌های شیمیایی در تمام مسیر یکسان است و تنها به زمان بستگی دارد. در این صورت در راکتور این واکنش، ترکیبات به‌خوبی مخلوط می‌شوند.
«راکتور پلاگ» (Plug Flow Reactor)، راکتوری است که در آن وابستگی به فضا به‌خوبی تعریف شده باشد. زمانی که تاثیر وابستگی به فضا به‌طور کامل حذف یا تعریف شود، می‌توان تمام توان مدل‌سازی در آموزش کامسول را روی خود واکنش‌ها و قوانین حاکم بر سرعت آن‌ها، گذاشت.
در مرحله بعد نیاز است که اطلاعات لازم راکتورهای شیمیایی اعمال شود. ازجمله این موارد می‌توان به طول، عرض و ارتفاع، جریان ورودی، جریان خروجی و گرمایش اشاره کرد.

سینتیک واکنش‌های شیمیایی در آموزش کامسول

یکی از مهم‌ترین موارد در مهندسی واکنش‌های شیمیایی تعریف قوانین حاکم بر سرعت آن‌هاست که از اطلاعات داده شده در مورد مکانیسم واکنش‌های شیمیایی برداشت می‌شود. در حالت ایده‌آل مکانیسم واکنش و قانون سرعت آن را با انجام دقیق و کنترل‌ شده آن به دست می‌آورند که در آن تاثیر مکان و زمان به‌خوبی قابل درک است. در مواردی که انجام واکنش‌ها دشوار باشد، می‌توان مفروضات اولیه را از واکنش‌های مشابه آن برداشت کرد.

مدل‌های راکتور پلاگ با جریان ایده‌ال برای مدل‌سازی شرایط واکنش کنترل‌ شده در آموزش کامسول هستند. این آزمایش‌های مجازی برای مطالعه تاثیر مولفه‌های سنتیکی و موارد دیگر روی رفتار سیستم واکنش‌دهنده مورد استفاده قرار می‌گیرند. سپس با تخمین مولفه‌ها، ثابت‌های سرعت واکنش برای مکانیسم پیشنهاد شده را می‌توان در مقایسه با نتایج به دست آمده از آزمایش‌ها و شبیه‌سازی به دست آورد. تقریب این نتایج برای آزمایش‌های دیگر، به تایید و تثبیت مکانیسم پیشنهاد شده و مولفه‌های سینتیکی کمک می‌کند.

راکتور کوچک
تصویر شماره ۴: راکتورهای آزمایشگاهی در مقیاسی کوچک هستند.

مدل‌سازی یک واکنش در محیط راکتوری که به‌خوبی تعریف شده باشد، درک تاثیر شرایط عملیات روی فرآیند، مانند تغییر دما و فشار را ممکن می‌سازد. هرچه اطلاعات در دسترس از یک فرآیند بیشتر باشد، مدل‌سازی و شبیه‌سازی آن آسان‌تر خواهد بود و می‌توان آن را با جزئيات پیشرفته‌تری ارائه داد.

آموزش راکتور و سیستم

زمانی که فرآیند واکنش یا مکانیسم سیستم و پارامترهای سینتیکی مشخص و بهینه شدند، می‌توانیم از این پارامترها در مطالعات پیشرفته‌تر سیستم یا فرایندهایی در محیط حقیقی استفاده کنیم. این مطالعات نیازمند اطلاعاتی کامل در مورد تغییرات حاصل از مکان و زمان هستند که علاوه بر سینتیک واکنش، انتقال مواد، انتقال گرما و جرین سیال را نیز شامل می‌شود.

راکتورهای شیمیایی
تصویر شماره ۵

بسته به مفروضاتی که می‌توان در هر مورد در نظر داشت، این توصیفات به صورت تک‌بعدی (1D)(1D)، دوبعدی (2D)(2D) و سه‌بعدی (3D)(3D) در آموزش کامسول بیان می‌شوند و در صورتی که وابستگی به زمان نیز اهمیت داشته باشد، آن را نیز در نظر خواهند داشت.

مدل سازی در کامسول
تصویر شماره ۶: دما در طول یک راکتور مورد استفاده در تبدیل کاتالیزور، هم‌سطح است. طرح بالا، مشخصات غلظت یکی از اجزای واکنش را نشان می‌دهد.

در این مورد نیز بین شبیه‌سازی و نتایج، چه از راکتور به دست بیاید چه از خود سیستم یا حتی از مدل‌های ساده‌تر، باید مقایسه‌ای صورت بگیرد. مدل‌هایی که شامل انتقال مواد، انتقال گرما و جریان سیال هستند به‌طور معمول دارای مولفه‌هایی عمومی هستند که می‌توان آن‌ها را از منابع یا خود سیستم به دست آورد. کالیبراسیون این مقادیر به افزایش دقت مدل‌سازی می‌انجامد.

در صورتی که از دقت یک مدل اطمینان داشته باشیم، می‌توانیم از آن برای شبیه‌سازی راکتورهای شیمیایی و فرآیندها تحت شرایط اجرایی متفاوت و در دنیای واقعی بهره ببریم. درک حاصل از این مدل‌سازی و نتایجی که به دست می‌دهد، به پیشرفت و بهینه‌سازی راکتورهای شیمیایی با دقت بیشتری ختم می‌شود و به این طریق می‌توان سیستم‌ها را با اطمینان بیشتری کنترل کرد.

 رابط‌های کاربری ماژول مهندسی شیمی

در این بخش می‌خوهیم به سراغ ماژول‌هایی برویم که در مهندسی واکنش‌های شیمیایی در آموزش کامسول حضور دارند. در هر مورد نحوه استفاده از آن‌ها در نرم‌‌افزار را به همراه توضیحات مشاهده می‌کنید.

در تصویر زیر نمای کلی رابط‌های موجود آورده شده است.

رابط های کاربری در نرم افزار کامسول
تصویر شماره ۷: فهرست رابط‌های موجود برای ماژول مهندسی واکنش در مدل‌سازی سه‌بعدی

واکنش شیمیایی و انتقال جرم

این مورد طیف گسترده‌ای از رابط‌ها را شامل می‌شود که در پایین به بررسی هر کدام با ذکر جزئیات در آموزش کامسول خواهیم پرداخت.

رابط مهندسی واکنش

رابط «مهندسی واکنش» (Reaction Engineering) شامل تمامی ابزاری است که برای شبیه‌سازی سینتیک واکنش‌های شیمیایی در محیطی که به طور دقیق تعریف شده باشد، مورد نیاز هستند. این رابط شبیه‌سازی واکنش‌های برگشت‌پذیر، تعادلی و برگشت‌ناپذیر را در حجم یا سطح انجام می‌دهد و می‌توان طی آن تغییرات غلظت و دمای گونه‌ها را در محیط‌هایی دقیق مورد مطالعه قرار داد. همچنین با داشتن لایسنس ماژول بهینه‌سازی، می‌توان تخمینی در مورد مولفه‌هایی دیگر نیز به دست آورد.

رابط شیمی

«رابط شیمی» (Chemistry Interface) تمام قابلیت‌های رابط مهندسی واکنش را به غیر از مدل‌سازی سیستم‌های «غیروابسته به فضا» (Space Independent)، دارد. این رابط همچنین در زمان مدل‌سازی مهندسی واکنش‌ها در مدل وابسته به فضا ایجاد می‌شود.

رابط منتقل‌کننده گونه‌ های رقیق

رابط «منتقل‌کننده گونه‌های رقیق» (Trasport Of Diluted Species) می‌تواند انتقال گونه‌ها در انتشار، همرفت و مهاجرت در میدان‌های الکتریکی در حالت مازاد بودن یکی از اجزا مثلا حلال، را شبیه‌سازی کند. همچنین می‌توان از این رابط برای شبیه‌سازی انتقال در محیط‌های متخلخل استفاده کرد. به علاوه در مواردی مانند مملو بودن فاز جامد یا محیط با گاز ساکن نیز کاربرد دارد.

رابط منتقل‌کننده گونه‌ های غلیظ

رابط «منتقل‌کننده گونه‌های غلیظ» (Transport OF Concentrated Species) در آموزش کامسول انتقال گونه‌ها را طی انتشار، همرفت و همچنین مهاجرت مخلوط که در آن خصوصیات انتقال مانند انتشار به ترکیب اجزای سازنده وابسته است را شبیه‌سازی می‌کند. این رابط مدل‌های انتقال چندجزئی در «انتشار فیکیان» (Fickian Diffusion) و «معادله ماکسول فیکیان» (Maxwell Stefan Equation) را نیز پشتیبانی می‌کند.

رابط معادله نرنست پلانک

رابط «معادله نرنست پلانک» (Nernst Planck Equation) شامل Migration Term است که در همراهی با همرفت و انتقال جرم، رابطه‌ای خنثی را به وجود می‌آورند.

رابط معادله نرنست پلانک پواسون

رابط «معادله نرنست پلانک پواسون» (Nernst Planck Poisson Equation) رابطی مولتی‌فیزیکی است که انتقال گونه‌های الکترولیتی را شبیه‌سازی می‌کند. به این صورت می‌توان جدایی باری که معمولا در نزدیکی سطح الکترودها رخ می‌دهد را شبیه‌سازی کرد. در سطوح الکترودها یون‌های الکترولیت به بارهای مازاد روی الکترود جذب و توسط آن دفع می‌شوند. ناحیه جدایی بار، معمولا تا چند نانومتر دورتر از سطح الکترود و در داخل الکترولیت گسترده می‌شود.

رابط انتقال الکتروفورزی

رابط «انتقال الکتروفورزی» (Electrophoretic Transport) در آموزش کامسول برای حل انتقالات الکتروفورزی گونه‌هایی در سیستم با پایه آب به کار می‌رود که در معرض گرادیان پتانسیل قرار دارند. این گونه‌های انتقالی می‌توانند هر ترکیبی از اسیدها و بازهای ضعیف و قوی، آمفولیت‌ها و گونه‌های بدون بار باشند. این رابط همچنین تعادل تفکیک را برای اسیدها و بازهای ضعیف، آمفولیت و واکنش یونیزاسیون خودبه‌خودی آب را پوشش می‌دهد.

رابط گونه‌های غلیظ جریان آرام

رابط «گونه‌های غلیظ جریان آرام» (Laminar Flow, Concentrated Species) ترکیبی از دو رابط «جریان تک‌فازی» (Single Phase Flow) و رابط انتقال گونه‌های غلیظ است.

رابط گونه‌های رقیق جریان آرام

تفاوت این رابط و رابط قبلی در غلظت جریان است. رابط «گونه‌های رقیق جریان آرام» (Laminar Flow, Concentrated Species) ترکیبی از دو رابط «جریان تک‌فازی» (Single Phase Flow) و رابط انتقال گونه‌های رقیق است.

رابط جریان واکنش در محیط متخلخل، انتقال گونه‌های رقیق

رابط «جریان واکنش در محیط متخلخل، انتقال گونه‌های رقیق» (Reacting Flow In Porous Media, Transport Of Concentrated Species) در آموزش کامسول مخلوط‌های واکنش‌دهنده رقیق را با یک جریان محیط متخلخل، مورد بررسی قرار می‌دهد. این رابط مولتی‌فیزیکس عملکرد معادله برینکمن و رابط انتقال گونه‌های رقیق در محیط متخلخل را با یکدیگر ادغام می‌کند.

رابط جریان واکنش در محیط متخلخل، انتقال گونه‌های غلیظ

رابط «جریان واکنش در محیط متخلخل، انتقال گونه‌های غلیظ» (Reacting Flow In Porous Media, Transport Of Concentrated Species) مخلوط‌های واکنش‌دهنده غلیظ را با یک جریان در محیط متخلخل، مورد بررسی قرار می‌دهد. این رابط مولتی‌فیزیکی عملکرد معادله برینکمن و رابط محیط غلیظ را با یکدیگر ادغام می‌کند.

رابط واکنش‌های سطحی

رابط «واکنش‌های سطحی» (Surface Reaction) به مدل‌سازی واکنش‌هایی می‌پردازد که شامل گونه‌های جذب شده در سطح توده یک واکنش‌دهنده هستند. این رابط برای مدل‌سازی مرز و در همراهی با رابط انتقال جرم در ناحیه مدل‌سازی به کار می‌رود. همچنین می‌توان آن را با رابط‌هایی مانند انتقال گونه‌ها، جریان واکنش‌دهنده و الکتروشیمیایی مورد استفاده قرار داد. رابط الکتروشیمیایی نیازمند افزودن یکی از ماژول‌های باتری و پیل سوختی، ماژول خوردگی، ماژول الکتروشیمیایی یا ماژول گالوانیزه کردن است.

رابط انتقال گونه‌های رقیق در شکاف‌ها

رابط «انتقال گونه‌های رقیق در شکاف‌ها»‌ (Transport Of Dilluted Species In Fractures) برای مدل‌سازی گونه‌های محلول در شکاف‌های سطح که قطر بسیار کمی در مقایسه با باقی ابعاد دارند، به کار گرفته می‌شود. معمولا دست آوردن چنین مختصاتی دشوار است. در این رابط، شکاف‌ها به کمک مرزها تعریف می‌شوند و مانع اندازه‌گیری در مختصات بسیار کم، برطرف می‌شود. این رابط به کاربر این اجازه را می‌دهد تا قطر متوسط شکاف‌ها و میزان تخلخل را در صورت داشتن ساختار متخلخل، تعریف کند. همچنین این رابط، انتقال در اثر همرفتی، انتشار، پراکندگی و واکنش‌های شیمیایی را نیز پشتیبانی می‌کند.

جریان تک‌فازی

رابط «جریان خزنده» (Creeping Flow) برای مدل‌سازی جریان‌هایی با «عدد رینولدز» (Reynolds Number) به کار می‌رود که می‌توان در آن، عبارت نیروی لختی را در «معادله ناویر استوکس» (Navier Stocks Equation) نادیده گرفت. به جریان خزنده جریان استوکس نیز می‌گویند. این جریان در سیستم‌هایی با گرانروی بالا و طول کوتاه اتفاق می‌افتد.
رابط «جریان آرام» (Laminar Flow) برای مدل‌سازی جریان‌هایی با عدد رینولدرز پایین تا متوسط به کار می‌رود و معمولا در همراهی با انتقال جرم و حرارت در آموزش کامسول است. این رابط، معادله ناویر استوکس را حل می‌کند و به‌صورت پیش‌فرض جریان را تراکم‌ناپذیر در نظر می‌گیرد. این فرض باعث سرعت بخشیدن و افزایش کارآیی شبیه‌سازی جریان می‌شود. البته می‌توان این پیش‌فرض را تغییر داد و جریان را تراکم‌پذیر در نظر گرفت که در این صورت ممکن است چگالی به فشار، نسبت اجزای سازنده و دما وابستگی داشته باشد.

ابزار سودمند دیگر، توانایی توصیف دیگر ویژگی‌های مواد مانند چگالی و گرانروی است که این مولفه‌ها را به شکل تابعی از مولفه‌های دیگر مانند غلظت، فشار و دما در نظر می‌گیرد.

جریان محیط متخلخل و زیرآبی

رابط «قانون دارسی» (Darcy's Law) در آموزش کامسول برای مدل‌سازی حرکت سیالات در رزونه‌های یک محیط متخلخل که در آن همگن‌سازی محیط سیال و متخلخل به یک محیط واحد انجام می‌شود،‌ مورد استفاده قرار می‌‌گیرد. این رابط در همراهی با «معادله پیوستگی» (Continuity Equation) و «معادله حالت» (Equation Of State) برای سیالات متخلخل یا گاز، برای مدل‌سازی سیالاتی به کار می‌رود که در آن گرادیان فشار عامل بسیار مهمی برای پیشبرد فرآيند است. نفوذ گازهای واکنش در در غشای کاتالیزور مثالی در استفاده از قانون دارسی است.

رابط قانون دارسی

از قانون دارسی در محیط متخلخلی که الگوی جریان سیال در آن متاثر از «مقاومت اصطکاکی» (Frictional Resistance) است، استفاده می‌شود. توجه داشته باشید که باید جریان بسیار کند یا روزنه‌ها کوچک باشند تا بتوان از قانون دارسی بهره برد. نفوذ سیال در فیلترها و «بسترهای پرشده» (Packed Beds) کاربردهایی هستند که می‌توان در این رابط برای مدل‌سازی از آن کمک گرفت.

رابط معادله برینکمن

از رابط «معادله برینکمن» (Brinkman Equation) می‌توان برای مدل‌سازی جریان متخلخل در موقعی استفاده کرد که اندازه روزنه‌ها بزرگتر هستند. معادله برینکمن، معادله دارسی را بسط و اتلاف انرژی سینتیکی را همانند معادله ناویر استوکس توضیح می‌دهد. از دیگر امکانات این رابط می‌توان به افزودن «معادله فورشهایمر» (Forchheimer Drag) اشاره کرد. در این حالت کامسول توانایی شبیه‌سازی کشش‌های چگال در «بسترهای باز» (Open Beds) که در آن‌ها آشفتگی مهم است را خواهد داشت. برای سیال‌ها با سرعت بسیار کم یا طول پیمایش کوتاه، می‌توان نیروی لختی را نادیده گرفت.

رابط جریان محیط متخلخل و آزاد

این رابط برای تجهیزاتی که حاوی محدوده‌هایی با اتصال جریان آزاد و محیط متخلخل است، مفید و کاربردی خواهد بود. از این مورد می‌توان به راکتورهای بستر پر‌شده و «مبدل کاتالیزوری» (Catalytic Convertor) اشاره کرد. توجه به این نکته ضروریست که در صورتی که ناحیه متخلخل در ناحیه جریان آزاد بسیار بزرگ باشد، و نیازی به اطلاعات مربوط به رابط ناحیه نداشته باشیم، این امکان وجود دارد که رابط جریان سیال را با رابط قانون دارسی همراه کنیم. در این صورت مدل کلی محاسباتی ارزانتر خواهد بود.

رابط جریان محیط متخلخل و آزاد حداقل در دو ناحیه مختلف به کار می‌رود، کانال آزاد و محیط متخلخل. این رابط باعث اضافه شدن عملکردی می‌شود که خود باعث بهینه‌سازی معادله با توجه به ویژگی‌های مواد در ناحیه مرتبط، می‌شود.

انتقال گرما

رابط‌های مختلف انتقال گرما در آموزش کامسول شامل موارد زیر هستند:

  • انتقال گرما در سیالات
  • انتقال گرما در جامدات
  • انتقال گرما در محیط متخلخل
  • انتقال گرمای همرفتی و هدایتی

این موارد در فرآيندها همواره تاثیرگذار هستند و می‌توانند همراه هم در یک مدل‌سازی به کار گرفته شوند. همچنین تابش سطح به سطح را نیز می‌توان در معادله انرژی گنجاند.

راکتور مونولیت بدون واکنش کاهشی

در این بخش می‌خواهیم به بررسی نمونه‌ای بپردازیم که در آن مبدل کاتالیزور، نیتروژن اکسید را از گازهای خروجی حذف می‌کند و در این فرآيند از افزودن آمونیاک کمک می‌گیرد. این مثال نشان‌دهنده کاربرد مدل‌سازی استراتژیک است که در بخش‌ مربوط به شبیه‌سازی مهندسی واکنش‌های شیمیایی به بررسی آن‌ پرداخته‌ایم.

در این مورد می‌خواهیم ابتدا مجموعه‌ای از شبیه‌سازی‌ها را داشته باشیم تا درکی درست و عمیق از این راکتور و نحوه عملکرد سیستم آن به دست آوریم. برای انجام این کار از تعدادی رابط مختلف و ویژگی‌هایی بهره می‌بریم که در ماژول مهندسی واکنش‌های شیمیایی وجود دارند. در بخش‌ بعدی می‌خواهیم کمی بیشتر در مورد روند انجام این فرآیند بدانیم و با آن آشنا شویم.

گازهای خرجی از اگزوز در مسیر خود از یک راکتور مونولیت عبور می‌کنند که حاوی کاتالیزور متخلخل است و با افزودن آمونیاک با فرمول شیمیایی NH3NH_3 به آن‌ها، گاز NONO به‌صورت انتخابی توسط یک واکنش کاهش حذف خواهد شد.
با این حال توجه داشته باشید که آمونیاک به‌طور همزمان درگیر واکنش‌ اکسایش دیگری نیز می‌شود و سرعت این دو واکنش تحت تاثیر دما و ترکیب اجزای سازنده قرار دارد و به این معناست که مقدار NH3NH_3 افزوده شده باید از مقدار NONO قابل انتظار بیشتر باشد. در عین حال اگر مقدار آمونیاک از این حد خیلی بیشتر باشد باعث انتشار این گاز در جو اتمسفر می‌شود. بنابراین توجه به بهینه‌سازی مقدار این گاز از اهمیت به‌سزایی برخوردار است.

در این مورد هدف از شبیه‌سازی به دست آوردن این مقدار بهینه است. همچنین می‌خواهیم به بررسی تعدادی مولفه دیگر بپردازیم تا از تاثیر آن‌ها نیز آگاه شویم.

کاتالیزور خودرو
تصویر شماره ۸: مبدل کاتالیزوری باعث کاهش انتشار گازهای NOxNO_x تولید شده توسط موتور خودرو می‌شود.

حال که با صورت مسئله آشنا شدیم، می‌خواهیم به کمک شبیه‌سازی راه‌حلی برای آن بیابیم. برای این کار به‌صورت زیر عمل خواهیم کرد.

در ابتدا انتخاب‌گری سینتیک این واکنش با مدل‌سازی سرعت واکنش ورودی به‌صورت تابعی از دما و مقدار واکنش‌دهنده‌ها مورد مطالعه قرار می‌گیرد. همچنین شرایط انجام این واکنش را «غیر هم‌دما» (Nonisothermal) در نظر می‌گیریم و این را به کمک راکتور پلاگ انجام می‌دهیم. هدف از این مطالعه به دست آوردن اطلاعاتی کلی‌ است که برای داشتن انتخاب‌گری مورد نیاز هستند. بنابراین نیاز داریم تا با توجه به شرایط موجود و سرعت مصرف NONO در جریان اگزوز، مقدار آمونیاک مورد نیاز را به دست بیاوریم. در نهایت نیز مدلی سه‌بعدی از مبدل کاتالیزوری را طراحی و حل می‌کنیم. برای این کار نیاز به انتقال حرارت، انتقال جرم، جریان سیال و محاسبه بهینه‌سازی مقادیر و مولفه‌هایی عملکردی داریم.

شیمی بهینه‌سازی توسط آموزش کامسول

دو واکنش موازی در لایه V2O5/TiO2V_2O_5/TiO_2 راکتور در حال وقوع هستند. واکنش مورد نظر ما کاهش NONO توسط آمونیاک است و می‌توان آن را به‌صورت زیر نمایش داد.

4NO+4NH3+O2→4N2+6H2O4 NO + 4NH_3 + O_2 \rightarrow 4N_2 + 6H_2O

همانطور که پیش از این اشاره کردیم، آمونیاک می‌تواند به‌صورت همزمان دچار اکسیداسیون شود که واکنش آن را در زیر مشاهده می‌کنید.

4NH3+3O2→2N2+6H2O4NH_3 + 3O_2\rightarrow 2N_2 + 6 H_2O

تبدیل ناهمگن کاتالیزوری NONO به N2N_2 را می‌توان به کمک «مکانیسم اری ریدل» (Eley Rideal Mechanism) توصیف کرد. در این مکانیسم مرحله‌ کلیدی، واکنش NONO در فاز گازی با آمونیاک جذب شده در سطح است. برای توصیف سرعت واکنش اول می‌توان از معادلات زیر کمک گرفت.

r1=k1cNOacNH31+acNH3r_1= k_1c _{NO } \frac{ac_{NH_3}} {1+ac_ {NH_3} }

که در آن مقدار K1K_1 و aa به‌صورت زیر تعریف می‌شوند.

k1=A1exp(−E1RgT)k_1= A_1 exp (-\frac{E_1} {R_gT} )

a=A0exp(−E0RgT)a= A_0 exp (-\frac{E_0} {R_gT} )

همچنین برای دستیابی به سرعت واکنش دوم، می‌توانیم به‌صورت زیر بنویسیم.

r2=k2cNH3r_2 = k_2c_{NH_3}

که در آن مقدار K2K_2 به‌صورت زیر قابل بیان است.

k2=A2exp(−E2RgT)k_2= A_2 exp (-\frac{E_2} {R_gT} )

مدل‌سازی کانال غیرهمدما

برای به دست آوردن کمترین مقدار مورد نیاز از آمونیاک برای کاهش مقدار NONO موجود در گاز خروجی از اگزوز، نیاز به مدل‌سازی راکتوری با غلظت واکنش‌دهنده‌های متغیر و دما داریم.

برای انتقال جرم، کانال‌های راکتور مونولیت را می‌توان مجزا از یکدیگر در نظر گرفت. بنابراین منطقی است که شبیه‌سازی اولیه را در جایی انجام دهیم که کانال یک واکنش‌دهنده مدل‌سازی شده با معادله جریان پلاگ غیرهمدما، نشان‌دهنده راکتور مونولیت باشد.

رابط های کاربری در نرم افزار کامسول
تصویر شماره ۹

معادلات مدل

با در نظر گرفتن مدل‌سازی به صورت حالت ایستا، معادله موازنه جرم در راکتور پلاگ در آموزش کامسول را می‌توان به‌‌صورت زیر نمایش داد.

dFidV=Ri\frac {dF_i} {dV} = R_i

در این معادله مقدار FiF_i برابر با سرعت مولار سیال بر حسب mol/smol/s و VV نشان‌دهنده حجم راکتور بر حسب m3m^3 است. همچنین منظور از RiR_i سرعت واکنش خالص گونه‌ها برحسب mol/(m3.s)mol/(m^3.s) است. موازنه انرژی برای گازهای ایده‌آل واکنش‌دهنده را می‌توان به‌صورت زیر بیان کرد.

∑iFiCp,idTdV=Qext+Q\sum_iF_iC_{p,i} \frac {dT} {dV} = Q_{ext} + Q

در این معادله منظور از Cp,iC_{p,i} ظرفیت گرمایی مولار گونه‌ها بر حسب (J/(m3.s))(J/(m^3.s)) و QextQ_{ext} گرمای افزوده شده به سیستم در واحد حجمی برحسب (J/(m3.s))(J/(m^3.s)) است.

همچنین مقدار QQ نشان‌دهنده گرمای ناشی از واکنش شیمیایی بر حسب (J/(m3.s))(J/(m^3.s)) است و آن را می‌توان از طریق زیر به دست آورد.

Q=−∑jHjrjQ= -\sum_j H_j r_j

 در این رابطه نیز منظور از HjH_j گرمای واکنش در واحد (J.mol)(J.mol) و منظور از rjr_j سرعت واکنش در واحد (mol/(m3.s))(mol/(m^3.s)) است. معادلات مربوط به راکتور در کانالی به‌ طول ۰٫۳۶ متر و سطح مقطع ۱۲٫۶ میلی‌متر مربع مورد بررسی قرار گرفته است. فرض بر این است که گاز خروجی اگزور حاوی ۴۱٫۱ میلی‌مول بر مترمکعب از گاز NONO در دمای ۵۲۳ کلوین است که از کانالی با سرعت ۰٫۳ متر بر ثانیه عبور می‌کند.

نتایج شبیه‌سازی با کامسول

در این بخش آموزش کامسول در مجله فرادرس می‌خواهیم با توجه به اطلاعات داده شده پیش از این، نتایج به دست آمده را مورد بررسی و ارزیابی قرار دهیم.

سینتیک واکنش

با توجه به دو رابطه‌ای که پیش از این از آمونیاک آوردیم، نیاز به بهینه سازی مقدار آن وجود دارد. استوکیومتری آمونیاک و NONO به‌صورت ۱:۱ است، بنابراین می‌توان این‌طور انتظار داشت که مقدار آمونیاک به‌صورت مازاد باشد اما در عین حال، مقدار آن نباید در گاز خروجی اگزوز بیش از اندازه باشد.

بررسی سینتیک می‌تواند به شفاف‌سازی شرایط بینجامد و واکنش کاهشی را مطلوب‌ سازد. در مطالعه‌ای سرعت واکنش ورودی واکنش‌های اکسایشی و کاهشی را به عنوان تابعی از دما و مقادیر نسبی واکنش‌دهنده‌ها قرار می‌دهیم. در تصویر زیر سرعت ورودی واکنش‌های کاهشی را مشاهده می‌کنید. منحنی‌های این تصویر نشان‌دهنده نسبت‌های متفاوتی از NH3:NO از ۱ تا ۲ است. غلظت NONO در گاز اگزوزی که وارد مبدل کاتالیزوری می‌شود برابر با ۴۱٫۱ میلی‌مول بر مترمکعب خواهد بود.

نمودار سینتیک واکنش مبدل کاتالیزوری
تصویر شماره ۱۰: سرعت واکنش کاهش NONO به عنوان تابعی از دما را مشاهده می‌کنید.

سرعت واکنش کاهش NONO تا مقدار خاصی افزایش می‌یابد و در دماهای بالاتر کاهش پیدا می‌کند. اگر مقدار آمونیاک در فاز گازی بیشتر از این باشد،‌ منجر به افزایش آمونیاک جذب شده در سطح، می‌شود و به‌نوبه خود تبدیل NONO فاز گازی به N2N_2 را تسهیل می‌کند. این می‌تواند تغییر سرعت واکنش را در دماهای بالا و با افزایش نسبت آمونیاک به NONO توجیه کند. همچنین کاهش سرعت واکنش کاهش NONO در بالاترین دما را می‌توان با سرعت واجذب آمونیاک از سطح کاتالیزور که بیشتر است از سرعت آمونیاک جذب‌شده با NONO در فاز گازی، توضیح داد.

با توجه به رابطه سرعت واکنش دوم، سرعت اکسایش آمونیاک با دما و غلظت آمونیاک افزایش می‌یابد. تاثیر مولفه انتخابگری را در تصویر زیر مشاهده می‌کنید. توجه داشته باشید که این مولفه را می‌توان به‌صورت زیر تعریف کرد.

S=r1r2S= \frac{r_1}{r_2}

مقادیر بیش از ۱ نشان‌دهنده این هستند که کاهش NONO مطلوب است در حالی که اگر این مقدار کمتر از ۱ باشد، واکنش اکسایش آمونیاک ارجحیت دارد. واضح است که انتخاب‌گری واکنش کاهش NONO با افزایش دما و افزایش نسبت NH3:NO کاهش پیدا می‌کند. این را می‌توانید در تصویر زیر نیز مشاهده کنید.

شبیه سازی سینتیک واکنش
تصویر شماره ۱۱

با توجه به موارد بالا، بررسی‌های سینتیکی برقراری شرایط دمایی متوسط و نسبت پایین NH3:NO را پیشنهاد می‌دهد.

مدل‌سازی کانال غیرهمدما

برای بهینه‌سازی بیشتر در آموزش کامسول باید غلظت واکنش‌دهنده‌ها و دمای سیستم را نیز در نظر داشته باشیم. به این منظور، راکتور پلاگ غیرهمدما رفتار کانال واکنش‌پذیر را شبیه‌سازی می‌کند.

تصویر زیر نشان‌دهنده سرعت مولار سیال آمونیاک به‌صورت تابعی از موقعیت آن در راکتور است. در این تصویر خطوط متعددی وجود دارند که نماینده نسبت‌های از ۱ تا ۲ برای NH3:NO هستند. تحت این شرایط نسبت آمونیاک به NONO باید حداقل برابر با ۱٫۳ باشد تا مقدار کافی از آمونیاک به عنوان عاملی کاهنده برای کل کانال واکنش‌پذیر وجود داشته باشد.

انتخاب گری در سینتیک
تصویر شماره ۱۲

با ترسیم منحنی انتخاب‌گری نسبت به حجم راکتور، مشاهده می‌کنیم که کاهش NONO در کل کانال در صورتی که نسبت بین ۱٫۳ تا ۱٫۴ باشد مطلوب است. برای درک این مطلب به تصویر زیر مراجعه کنید.

تصویر شماره ۱۳

طراحی راکتور سه‌بعدی

با توجه به تحلیل‌های پیشین روی سینتیک این واکنش و مدل‌ کانال، واضح است که دما نقش بسیار مهمی در فرآیند بهینه‌سازی آمونیاک ایفا می‌کند. با توجه به اینکه در یک راکتور، توزیع دما از کانالی به کانال دیگر متغیر است، نیاز به مدل‌سازی راکتوری به‌صورت سه‌بعدی خواهیم داشت و آن را در بخش‌های پیش رو مورد بررسی قرار می‌دهیم.

هندسه مدل

«راکتور مونولیتیک» (Monolithic Reactor) ساختار ماژولی دارد که از واحدهای کانالی مونولیت ساخته شده است که دارای «دیوارهای جامد حمایت‌کننده» (Suporting Solid walls) هستند. طول این راکتور ۰٫۳۶ متر و قطر آن ۰٫۱ متر است.

شبیه سازی راکتور شیمیایی
تصویر شماره ۱۴: دیوارهای حمایت‌کننده باعث نگه داشتن کل راکتور در کنار یکدیگر می‌شوند.
هر کانال این راکتور سطح مقطعی برابر با ۱۲٫۶ میلی‌متر مکعب دارد. این موارد را می‌توانید در تصویر بالا مشاهده کنید.

معادلات و مفروضات مدل

در این مثال به کمک رویکردی «شبه‌همگن» (Pseudo Homogenous)، صدها کانال موجود در راکتور مونولیت را مدل‌سازی می‌کنیم. از آنجا که بین کانال‌ها، تبادل جرمی صورت نمی‌گیرد، هر کانال با معادله انتقال جرم تک‌بعدی توصیف می‌شود. به علاوه جریان در کانال‌ها به‌‌صورت آرام در نظر گرفته شده است، در این صورت میانگین جریان شارش متناسب با اختلاف فشار در طول راکتور است. جریان سیال انتقال جرم و انرژی را تنها در جهت کانال‌ها انجام می‌دهد. معادله انرژی نشان‌دهنده دمای گاز واکنش‌دهنده در کانال‌ها و هدایت حرارتی در ساختار مونولیت و دیوارهای حمایت‌کننده است. از آن‌جا که دما علاوه بر سینتیک واکنش، بر گرانروی و چگالی گاز واکنش‌دهنده نیز تاثیر می‌گذارد، معادله انرژی، متصل‌کننده ساختار راکتورها است و آن‌ را تبدیل به طرحی سه‌بعدی می‌کند.

انتقال جرم

موازنه‌های جرم بیانگر انتقال و واکنش در کانال‌های واکنش‌دهنده، توسط معادلات انتشار و همرفت در حالت ایستا نشان داده می‌شوند.

∇.(–Di∇ci)+u.∇ci=Ri∇ .(–D_i∇c_i )+ u .∇c_i = R_i

در ادامه می‌خواهیم بدانیم هر کدام از مولفه‌های این معادله نشان‌دهنده چه چیزی هستند.

  • DiD_i: ضریب انتشار با واحد متر مربع بر ثانیه
  • CiC_i: غلظت گونه‌ها بر حسب مول بر مترمکعب
  • uu: بردار سرعت بر حسب متر بر ثانیه
  • RiR_i: سرعت گونه‌ها بر حسب مول بر مترمکعب در ثانیه

انتقال جرم تنها در طول مسیر کانال‌ها مجاز است که می‌توانید آن را در تصویر هندسی راکتور در بالا مشاهده کنید.

جریان سیال

با در نظر گرفتن اینکه جریان در کانال‌ها آرام است، شارش جریان میانگین متناسب با اختلاف فشار در طول راکتور است. در این صورت جریان گاز واکنش‌دهنده در طول مونولیت را می‌توان با رابط قانون دارسی، با معادله زیر، مدل‌سازی کرد.

∇.(ρu)=0∇.( ρ u )= 0

u=−κμ∇pu =-\frac{κ} {μ} ∇p

در این معادله مونولیت را مانند یک ماتریکس متخلخل در نظر می‌گیریم که دارای نفوذپذیری موثر با نماد κ و بر حسب واحد مترمکعب است. همچنین در این معادله ρ نماد چگالی با واحد کیلوگرم بر متر مکعب و μ نماد گرانروی با واحد پاسکال در ثانیه است.

ماژول انتقال حرارت

معادله‌ای که بتوان توسط آن انتقال حرارت در راکتور مونولیت متخلخل را نشان داد، به‌صورت زیر خواهد بود.

(ρCp)eff∂T∂t+ρfCpfu⋅∇T=∇⋅(keff∇T)+Q(\rho C_p)_{eff}\frac{\partial T}{\partial t}+\rho_{f} C_{p f} \mathbf{u} \cdot \nabla T=\nabla \cdot(k_{eff} \nabla T)+Q

در حالت ایستا این معادله به‌ شکل زیر تقلیل پیدا می‌کند.

ρfCpfu⋅∇T=∇⋅(keff∇T)+Q\rho_{f} C_{p f} \mathbf{u} \cdot \nabla T=\nabla \cdot(k_{eff} \nabla T)+Q

در ادامه می‌خواهیم بدانیم هر کدام از مولفه‌های موجود در این معادلات، نشان‌دهنده چه چیزی و دارای چه واحدی هستند.

  • ρfρ_f: چگالی سیال بر حسب کیلوگرم بر مترمکعب
  • CpfC_{pf}: ظرفیت حرارتی سیال با واحد ژول بر کیلوگرم در کلوین
  • keqk_{eq}: هدایت حرارتی تعادلی بر حسب وات بر متر در کلوین
  • uu: میدان سرعت سیال بر حسب متر بر ثانیه
  • QQ: منبع گرما با واحد وات بر مترمکعب

توجه داشته باشید گه در این مدل مقدار میدان سرعت سیال توسط رابط قانون دارسی به دست می‌آيد. همچنین در واکنش‌های شیمیایی گرماده مقدار QQ به‌صورت زیر قابل محاسبه است.

Q=Q1+Q2=−r1H1–r2H2Q =Q_1 +Q_2 =- r_1H_1 – r_2H_2

هدایت موثر سیستم جامد-سیال که آن را با keffk_{eff} نشان می‌دهیم با مقدار هدایت جامد با نماد kpk_p و هدایت سیال با نماد

$$$k_f$$

مطالب مجله فرادرس را در جستجوی گوگل سریع‌تر ببینید

بر اساس رای ۱ نفر
آیا این مطلب برای شما مفید بود؟
اگر پرسشی درباره این مطلب دارید، آن را با ما مطرح کنید.
منابع:
wikipediaمجله فرادرس
PDF
مطالب مرتبط
نظر شما چیست؟

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *