در آموزش‌های قبلی فرادرس، بعد از آن‌که جدول تناوبی را به خوبی شناختیم، روش‌های حفظ کردن جدول تناوبی را نیز بیان کردیم. زمانی که سعی در یادگیری جدول تناوبی داریم، از جمله اصلی‌ترین مسائل، شناخت کلی از گروه های جدول تناوبی است. زمانی که گروه‌های جدول تناوبی را به خوبی بشناسیم، می‌توانیم خصوصیات عناصر مختلف را در قالب این گروه‌ها بررسی کنیم. در این آموزش قصد داریم تا با گروه های جدول تناوبی آشنا شویم تا با یادگیری آن‌ها، درک مسائل شیمی ساده‌تر شوند.

مقدمه

در اواخر قرن نوزدهم بود که شیمیدان روسی، «دمیتری مندلیف» (Dmitrti Mendeleev) اولین تلاش‌های خود را در گروه‌بندی عناصر شیمیایی بر اساس جرم اتمی، در مقاله‌ای به چاپ رساند. در آن زمان تنها ۶۰ عنصر کشف شده بود اما مندلیف متوجه شد زمانی که عناصر را بر اساس جرم آن‌ها مرتب کنیم، عناصر در دوره‌های منظمی در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند.

امروزه، بعد از ۱۵۰ سال، دانشمندان ۱۱۸ عنصر را کشف کرده‌اند که ۴ عنصر جدید تا سال ۲۰۱۶ کشف شده است و همچنان به نوعی از همان جدول مندلیف استفاده می‌کنند که از ساده‌ترین اتم، یعنی هیدروژن آغاز می‌شود و سایر عناصر در این جدول، بر اساس عدد اتمی مرتب شده‌اند. برای آشنایی بیشتر و بهتر با عدد اتمی می‌توانید مطلب «عدد اتمی چیست ؟ — از صفر تا صد» را مطالعه کنید.

دانلود عکس فارسی جدول تناوبی

برای دانلود عکس جدول تناوبی فارسی کافی است تا بر روی تصویر زیر کلیک و عکس جدول تناوبی با کیفیت بالا را دانلود کنید.

جدول تناوبی عناصر فارسی با کیفیت
برای دریافت عکس جدول تناوبی فارسی روی تصویر +کلیک کنید.

دانلود فایل PDF جدول تناوبی

فایل‌های تقلب‌نامه جدول تناوبی و PDF جدول تناوبی با کیفیت بالا از لینک‌های زیر قابل دسترس هستند:

ساختار جدول تناوبی

این جدول، ۷ سطر و ۱۸ ستون دارد. که در ادامه، در خصوص سطرها و ستون‌ها به بحث می‌پردازیم.

سطرهای جدول تناوبی

هر سطر بیانگر یک دوره یا «تناوب» (Period) است. عدد تناوب یک عنصر، بیان می‌کند که چه تعداد از سطوح انرژی، دارای الکترون هستند. به طور مثال، اتم سدیم در تناوب سوم قرار دارد و به این معناست که این اتم، به طور معمول، در سه سطحِ اول انرژی خود دارای الکترون است. با حرکت از بالا به پایین در جدول، طول دوره‌ها بیشتر می‌شوند چراکه الکترون بیشتری را برای پر کردن سطوح خارجی دریافت می‌کنند.

ستونهای جدول تناوبی

ستون‌های جدول بیانگر گروه‌ها یا عناصر هم‌خانواده هستند. عناصر گروه های جدول تناوبی به طور معمول رفتاری مشابه دارند چراکه تعداد الکترون یکسانی را در خارجی‌ترین لایه خود شامل می‌شوند. به طور مثال، گروه ۱۸، در سمت راست جدول، لایه‌های خارجی پرشده و کاملی از الکترون دارد و به همین دلیل خیلی کم در واکنش‌های شیمیایی شرکت می‌کنند.

طبقه‌بندی عناصر

عنصرها را به طور معمول در دو دسته فلز و نافلز تقسیم می‌کنند اما نمی‌توان مرز دقیق و مشخصی بین آن‌ها تعیین کرد. عناصر فلزی به طور معمول، هادی خوب الکتریسیته و حرارت هستند. سایر زیرگروه‌های فلزی نیز بر اساس همین خواص مشترک شیمیایی بنا شده‌اند. به همین دلیل، عناصر را در قالب گروه های جدول تناوبی بررسی می‌کنند.

گروه های جدول تناوبی

هر گروه در جدول تناوبی، شامل یک ستون از جدول است و عنصرها در هر گروه جدول تناوبی دارای خواص مشابهی هستند. جدول تناوبی از هشت گروه اصلی تشکیل شده است که با نام‌های ۱، ۲ و ۱۳ تا ۱۸ شناخته می‌شوند. در ادامه، هر کدام از گروه های جدول تناوبی را بررسی خواهیم کرد. لازم به ذکر است که به غیر از هشت گروه اصلی، گروه ۳ تا ۱۲ نیز مورد بررسی قرار می‌گیرند.

گروه ۱: فلزات قلیایی

گروه «فلزات قلیایی» (Alkali Metals) که به «خانواده لیتیوم» نیز معروف است، تمامی عناصر ستون اول، به جز هیدروژن را شامل می‌شود. این عناصر، براق هستند و به دلیل خاصیت نرمی که دارند، به راحتی با چاقو برش می‌خورند. این گروه، از عنصر لیتیوم شروع و به عنصر فرانسیم ختم می‌شود. عناصر گروه اول به شدت واکنش‌پذیر هستند و در تماس با آب، به صورت انفجاری واکنش می‌دهند و تولید شعله می‌کنند. به همین دلیل، شیمیدان‌ها این عناصر را در داخل نفت، روغن یا گازهای بی‌اثر قرار می‌دهند. آرایش الکترونی لایه آخر عناصر این گروه به صورت $$n s ^ 1$$ است.

گروه ۲: فلزات قلیایی خاکی

«فلزات قلیایی خاکی» (Alkali Earth Metals)،  گروه دوم جدول تناوبی را تشکیل می‌دهند. این گروه که به «خانواده بریلیم» نیز معروف است، از عنصر بریلیم (Be) شروع و به عنصر رادیم ختم می‌شود. هر کدام از این عناصر، در خارجی‌ترین لایه (سطح انرژی) خود، تنها دارای دو الکترون هستند. به همین دلیل، عناصر این گروه نیز واکنش‌پذیری بالایی دارند و به ندرت به صورت خالص در طبیعت یافت می‌شوند. البته واکنش‌پذیری آن‌ها به شدتِ فلزات قلیایی نیست. واکنش شیمیایی این عناصر به آهستگی انجام می‌شود و گرمای کمتری نسبت به فلزات قلیایی تولید می‌کنند.

گروه ۳ تا ۱۲: فلزات واسطه

عناصر واسطه یا «فلزات واسطه» (Transition Metals)، عناصری هستند که زیرلایه d آن‌ها به صورت جزئی پر شده است. همچنین، لانتانیدها و اکتینیدها نیز جزو این گروه قرار می گیرند. عناصر واسطه، فلزاتی سخت، چکش‌خوار (شکل‌پذیر)، براق و رسانای خوب الکتریسیته هستند. در حقیقت، زمانی که واژه فلز را بکار می‌بریم، اولین چیزی که به ذهن می‌آید، شکل و خواص فلزات واسطه است که از آن‌جمله می‌توان به طلا، نقره، آهن، مس و پلاتین اشاره کرد.

لانتانیدها

گروه سوم، طولانی‌تر از آن‌ است که بتواند به طور کامل در ستون سوم جای بگیرد. به همین دلیل، این گروه با نام لانتانیدها را از جدول خارج می‌کنند و به صورت سطری، در پایین جدول تناوبی قرار می‌دهند. لانتانیدها، عناصر ۵۷ تا ۷۱ جدول تناوبی را تشکیل می‌دهند. عناصر این گروه، رنگی سفید-نقره‌ای دارند و در تماس با هوا،‌ تیره می‌شوند.

اکتینیدها

اکتینیدها نیز مشابه لانتانیدها، در خارج از جدول قرار گرفته‌اند و عناصر ۸۹ تا ۱۰۳ جدول تناوبی را تشکیل می‌دهند. در میان این عناصر، تنها توریم (Th) و اورانیوم (U)، به مقدار قابل توجهی در طبیعت یافت می‌شوند و همگی این عناصر، رادیواکتیو هستند. لانتانیدها و اکتینیدها،‌ گروهی موسوم به «فلزات واسطه داخلی» (Inner Transition Metals) را تشکیل می‌دهند.

گروه ۱۳: خانواده بور

گروه «خانواده بور» (Boron Family)، گروه سیزدهم از گروه های جدول تناوبی را تشکیل می‌دهد. این گروه شامل شبه فلز بور (B) و فلزات آلومینیوم، گالیم، ایندیم و تالیم است. چهار عنصر آخر، ۳ الکترون در خارجی‌ترین لایه خود دارند که آرایش لایه ظرفیت آن‌ها به صورت $$n s ^ 2 n p ^ 1$$ ذکر می‌شود. عناصر خانواده بور،‌ اعداد اکسایشی به صورت $$+3$$ یا $$+1$$ دارند. به غیر از عناصر سنگین‌تر مانند تالیم، تمایل بقیه عناصر به داشتن عدد اکسایش $$+3$$ است.

گروه ۱۴: خانواده کربن

گروه خانواده کربن شامل چهاردهمین گروه از گروه های جدول تناوبی است. عناصر کربن، سیلیکون (سیلیسیم)، ژرمانیوم، قلع و سرب، ۵ عنصر این گروه را تشکیل می‌دهند. عنصر «فلروویم» (Flerovium) نیز انتظار می‌رود رفتاری مشابه سایر عناصر این گروه داشته باشد و به همین دلیل، آن‌را در گروه ۱۴ جای می‌دهند. گروه کربن در نزدیکی مرکز جدول تناوبی قرار دارد که در سمت راست آن، نافلزات و در سمت چپ آن، فلزات قرار دارند.

در گذشته، این گروه موسوم به «تترل‌ها» (Tetrels) یا «تتراژن‌ها» (Tetragens) بود چراکه هر کدام از اتم‌های این گروه،‌ ۴ الکترون ظرفیت داشتند. همچنین، نام دیگر این گروه،‌ «کریستالوژن‌ها» نام داشت.

گروه ۱۵: گروه نیتروژن

گروه خانواده نیتروژن که به «نیکتوژن»‌ (Pnictogen) نیز معروف است، به ترتیب، عناصر نیتروژن، فسفر، آرسنیک، آنتیموان، بیسموت و همچنین عنصر مصنوعی «مسکوویم» (Moscovium) را تشکیل می‌دهد. آرایش الکترونی عناصر این گروه، همگی به صورت $$n s ^ 2 n p ^ 3$$ هستند.

گروه ۱6: گروه اکسیژن (کالکوژن‌ها)

شانزدهمین گروه از گروه های جدول تناوبی متعلق به گروه اکسیژن است. این گروه را با نام خانواده اکسیژن یا «کالکوژن‌ها» (Chalcogens) می‌شناسند. عناصر این گروه شامل اکسیژن، گوگرد، سلنیوم، تلوریم و پولونیوم است. سه عنصر اول، نافلز و دو عنصر آخر، شبه فلز هستند. در این میان، پولونیوم، عنصری رادیواکتیو به شمار می‌آید و سرگروه این گروه، یعنی اکسیژن، به همراه نیتروژن، عناصر اصلی در لایه‌های جو را تشکیل می‌دهند.

گروه ۱۷: هالوژن‌ها

۵ یا ۶ عنصر گروه ۱۷ موسوم به هالوژن‌ها هستند. فلوئور،‌ کلر، برم، ید و استاتین همگی در گروه هالوژن‌ها قرار دارند. در این میان، عنصر «تنسین» (Tennessine) نیز ممکن است خواصی مشابه با هالوژن‌ها داشته باشد. با وجود اینکه عنصر تنسین، در گروه هالوژن‌ها جای دارد، اما بیشتر دانشمندان بر این عقیده‌اند که عنصر تنسین، رفتاری مشابه شبه‌فلزات دارد اما با توجه به این‌که مقادیر کمی از این عنصر به تولید رسیده است،‌ نتایج قابل استنادی را نمی‌توان تا این لحظه ارائه کرد.

گروه ۱۸: گازهای نجیب

گازهای نجیب همگی بی‌رنگ،‌ بی‌بو و تقریبا بی‌اثر (غیر واکنش‌پذیر) هستند. یکی از ۴ عنصری که به تازگی کشف شده‌، «اوگانسون» (Oganesson) است که دانشمندان اعتقاد دارند باید خواصی همچون سایر گازهای نجیب داشته باشد اما با توجه به این‌که این عنصر، نیمه عمری در حد میلی‌ثانیه دارد، هیچ‌کس تا به امروز، به طور دقیق خواص آنرا اندازه‌گیری نکرده است. با ساخت مصنوعی اوگانسون، تناوب هفتم از جدول تناوبی تکمیل می‌شود. می‌توان پیش‌بینی کرد که اگر در آینده، عنصری کشف یا ساخته شود، تناوب هشتم از جدول تناوبی آغاز خواهد شد.

سایر طبقه‌بندی‌ها در جدول تناوبی

برای بررسی جدول تناوبی، دسته‌بندی‌های دیگری نیز ارائه می‌شوند که مختص به یک ستون یا گروه نیستند و به کمک آن‌ها می‌توان درک بهتری از عناصر و خواص مشترک بین برخی از آن‌ها پیدا کرد. در ادامه قصد داریم تا این دسته‌بندی‌ها را بیان کنیم.

فلزات پس‌واسطه

«فلزات پس‌واسطه» (Post Transition Metals) عبارتند از: آلومینیوم، گالیم، ایندیم، تالیم، قلع، سرب و بیسموت که این عناصر در بین گروه‌های ۱۳ تا ۱۷ پراکنده شده‌اند. این فلزات، خواصی همچون فلزات واسطه دارند اما نرم‌تر و رسانای ضعیف‌تری نسبت به سایر فلزات واسطه هستند.

شبه‌فلزات

شبه فلزات، عناصر بور، سیلیسیم، ژرمانیوم، آرسنیک، آنتیموان، تلوریم و پولونیوم را شامل می‌شوند. در برخی موارد، «شبه فلزات» (Metalloids)، رفتاری همچون نیمه‌هادی دارند که از آن‌جمله باید به عناصر بور، سیلیسیم و ژرمانیم اشاره کرد.

نافلزات

به طور کلی ۱۷ عنصر را در دسته نافلزات قرار می‌دهند: بیشتر گازها شامل هیدروژن، هلیوم، نیتروژن، اکسیژن، فلوئور، نئون، کلر، آرگون، کریپتون، زنون و رادون در این دسته قرار می‌گیرند. برم و برخی جامدات مانند کربن، فسفر، گوگرد، سلنیوم و ید نیز به عنوان نافلزات شناخته شده‌اند.

شکل دیگر جدول تناوبی

با توجه به خاصیت تناوبی این جدول،‌ برخی از دانشمندان، جدول تناوبی عناصر را به شکل یک دایره و همانند تصویر زیر پیشنهاد داده‌اند. دانشمندان اعتقاد دارند که چینش عناصر به شکل دایره‌ای، درک بهتری از اندازه نسبی اتم‌ها بدست می‌دهد به گونه‌ای که هرقدر اتم‌ها به مرکز دایره نزدیک‌تر باشند، اندازه کوچکتر یا به عبارت بهتر، شعاع کمتری دارند. همچنین، با قرار دادن اتم‌های هلیوم و هیدروژن در مرکز این دایره، مشکلِ قرار دادن این عنصرها در جدول تناوبی اصلی برطرف خواهد شد.

برای دریافت تصویر این نوع از نمایش جدول تناوبی در ابعاد بزرگتر، می‌توانید روی این لینک کلیک کنید.

البته از نقاط ضعف این جدول باید به نحوه خوانش آن اشاره کرد زیرا برای خوانش این جدول باید آن را بچرخانیم که این امر در کتاب‌های مرجع و صفحات کامپیوتر امکان‌پذیر نیست.

اگر این مطلب برای شما مفید بوده است، آموزش‌ها و مطالب زیر نیز به شما پیشنهاد می‌شوند:

^^

سهیل بحر کاظمی (+)

«سهیل بحرکاظمی» دانش‌آموخته کارشناسی ارشد رشته مهندسی نفت، گرایش مهندسی مخازن هیدروکربوری از دانشگاه علوم و تحقیقات تهران است. به عکاسی و شیمی آلی علاقه دارد و در زمینه‌ متون شیمی به تولید محتوا می‌پردازد.

بر اساس رای 311 نفر

آیا این مطلب برای شما مفید بود؟

5 نظر در “گروه های جدول تناوبی (+ PDF و عکس فارسی)

  • محل دقیق لانتانیدها و اکتینیدها کجاست ؟
    میگن جزو گروه سوم و دوره های ۶ و ۷ جدولن اما
    لوتسیم و لورنسیم جاشونو گرفتن اصلا تصور محل دقیقشون برام آسون نیست

    1. با سلام؛
      از شما به دلیل همراهی با مجله فرادرس سپاسگزاریم.
      محل دقیق لانتانیدها و اکتینیدها در حقیقت باید در تناوب ۶ و ۷ باشد اما اگر این عناصر را در جدول قرار دهیم، ترتیب جدول تناوبی بهم می‌ریزد و تمامی روندهایی که به دنبال آن بودیم از بین می‌روند. به بیان دیگر، اگر این عناصر در داخل جدول باشند، جدول بسیار بزرگی خواهیم داشت که درک روابط بین عناصر برای ما دشوار می‌شوند.
      به همین دلیل، ۱۴ عنصر بعد از لانتان (La) و اکتینیم (Ac) را جدا می‌کنند و در زیر جدول قرار می‌دهند تا روندهای مورد نظر حفظ شوند. پس جایگاه لانتانیدها و اکتینیدها مشخص شد اما سوالی که در بیشتر موارد پیش می‌آید این است که لانتانیدها و اکتینیدها چه عناصری را شامل می‌شوند. اگر به تصویر ابتدای این مطلب نگاه کنید می‌بینید که لانتان و اکتینیم، جزو لانتانیدها و اکتینیدها نیستند اما در بسیاری از منابع دیگر، این دو عنصر نیز در پایین و بین لانتانیدها و اکتینیدها قرار دارند. پاسخ اینجاست که واژه لانتانید به معنای «شبیه لانتانیوم» است و نمی‌توان عنصر لانتانیوم (لانتان) را یک لانتانید دانست و در برخی منابع، این عنصر را در گروه ۳ جدول تناوبی قرار می‌دهند اما آیوپاک، این عنصر را نیز به دلیل استفاده رایج آن، در دسته لانتانیدها قرار داده است. بنابراین، در معنای اصلی،‌ لانتان و اکتینیوم جزو لانتانیدها و اکتینیدها نیستند اما به دلیل رواج استفاده از آن‌ها، این عناصر را نیز می‌توان در این دسته‌ها قرار داد.
      اگر باز هم این مفهوم برای شما دشوار بود،‌ پیشنهاد می‌کنیم مطلب «جدول تناوبی (+ PDF، عکس فارسی و فیلم آموزش رایگان)» را مطالعه کنید چراکه در این مطلب به تفصیل در خصوص نحوه بوجود آمدن جدول تناوبی صحبت شده است و با دیدن جداول قبل از جدول تناوبی عناصر، به خوبی مشکل شما برطرف خواهد شد.

      با تشکر

نظر شما چیست؟

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *