عنصر کلسیم چیست؟ – خواص + کاربرد – به زبان ساده
- میآموزید عنصر کلسیم چیست و چه خواص فیزیکی و شیمیایی دارد.
- با ایزوتوپهای عنصر کلسیم آشنا میشوید.
- ترکیبات مشتق شده از کلسیم و ویژگیهای آنها را میشناسید.
- با منابع معدنی و خوراکی کلسیم آشنا میشوید.
- میتوانید کاربردهای صنعتی و دارویی کلسیم را تشخیص دهید.
- با نوع عنصر کلسیم و یون آن آشنا میشوید.

مطالب مجله فرادرس را در جستجوی گوگل سریعتر ببینید
عنصر کلسیم چیست؟


خواص فیزیکی کلسیم

ویژگی های شیمیایی


بر خلاف منیزیم دیگر عنصر گروه دوم، که ترکیبات آلی بسیاری تشکیل داده و کاربردهای زیادی دارد، ترکیبات آلی کلسیم به دلیلی سختی تولید آنها رایج نیستند. واکنش مستقیم فلز با «سیکلوپنتادین» (Cyclopentadiene) ترکیب آلی کلسیم دیسیکلوپنتادینیل با فرمول شیمیایی را ایجاد میکند. بیشتر ترکیبات ارگانوکلسیوم در دماهای پایین تهیه میشوند.
ایزوتوپ های عنصر کلسیم
| ایزوتوپهای طبیعی | ||
|---|---|---|
| ایزوتوپ | درصد فراوانی | نیمهعمر |
| ۰٫۶۴۷ درصد | پایدار | |
| ۰٫۱۳۵ درصد | پایدار | |
| ۲٫۸۰۶ درصد | پایدار | |
| ۰٫۰۰۴ درصد | پایدار | |
| ۰٫۱۸۷ درصد | سال | |
| پرتوزای ناچیز | سال | |
| ایزوتوپهای مصنوعی پرتوزا | ||
| پرتوزای مصنوعی | ۱۶۲٫۶ روز | |
| پرتوزای مصنوعی | ۴٫۵ روز | |
به دلیل نیمهعمر طولانی ایزوتوپ ، از آن برای پژوهش علمی استفاده میشود. رایجترین ایزوتوپ این عنصر با درصد فراوانی ۹۶٫۹۴۱ درصد و پس از آن با ۲٫۸۰۶ درصد است. چهار ایزوتوپ طبیعی دیگر کمتر از یک درصد فراوانی دارند. ایزوتوپهای پرتوزای بسیار این عنصر از تا نیز وجود دارد.
ترکیبات شیمیایی

کلسیم هیدروکسید
کلسیم هیدروکسید با فرمول شیمیایی ترکیبی معدنی به شکل بلور بیرنگ یا پودر سفید است که از ترکیب آهک زنده با آب تشکیل میشود. این ترکیب با نامهای آهک سوخته، آهک بنایی، آهک خشک شده و آهک هیدارته نیز شناخته میشود. تماس مستقیم و بدون محافظت با میتواند باعث التهاب شدید پوستی، سوختگی شیمیایی، کوری و آسیب دیدن ریه شود.
کلسیم هیدروکسید در صنعت کاغذسازی در نقش واسط شیمیایی برای تولید سدیم هیدروکسید عمل میکند و در باغهای میوه برای از بین بردن قارچها کاربرد دارد. دیگر کاربردهای این ترکیب عبارتند از:
- شفافسازی عصاره نیشکر یا چغندرقند در صنعت
- برای فراوری آب برای نوشیدنیها
- در فرایند تولید ذرت
- حذف کربناتهای کلسیم و منیزیم، در تولید نمک خوراکی و دارویی
- در شیرخشک نوزادان
- کمککننده گوارشی
- در تهیه بسترهای پرورش قارچ

کلسیم پراکسید
ترکیب به عنوان اکسیدکننده برای افزایش استخراج فلزات گرانبها از سنگ معدن کاربرد دارد. در صنایع غذایی در ترکیبات افزودنی غذا و سفیدکننده آرد استفاده میشود. در کشاورزی در فرایند کاشت برنج و همچنین در پرورش آبزیان برای برای اکسیژنرسانی و ضدعفونی کردن آب و در احیا زیستبومها برای احیا و تصفیه خاک و آبهای زیرزمینی آلوده به نفت کاربرد دارد.
کلسیم فلوئورید

کلسیم کلرید
ترکیب برای یخزدایی و کنترل گرد و غبار نیز کاربرد دارد. به صورت جامد بدون آب، به عنوان خشککننده استفاده میشود. بیشتر کاربرد برای جلوگیری از یخزدگی و یخزدایی است. محلولهای این ماده تا دمای مانع از تشکیل یخ میشوند. از کلسیم کلرید در خوراکیها، نوشیدنیها و سبزیجات کنسرو شده نیز استفاده میشود. به دلیل طعم شور آن، برای طعم دادن غذا بدون افزایش میزان سدیم استفاده میشود.

برخی دیگر از کاربردهای این ترکیب عبارتند از:
- برای حفظ بافت میوهها
- برای تأمین کلسیم پوسته نرمتنان و برخی از ماهیها در آکواریومها
- بهبود عملکرد مخمر در طول تخمیر
- برای حفظ تعادل طبیعی بین کلسیم و پروتئین در تولید پنیر
- استفاده در بستهبندیهای خشک یا بدون رطوبت
- سرعت بخشیدن به فرایند تولید مخلوطهای بتن و اندازهگیری رطوبت آن
- ترکیب افزودنی در پلاستیکها و کپسولهای آتشنشانی
- در نرمکننده پارچه
- افزایش چگالی آب نمک در صنعت نفت
- جلوگیری از متورم شدن خاک رس در «گل حفاری» (Drilling Fluid) پایهآبی
- کاهش نقطه ذوب در «فرایند دیوی« (Davy Process) برای تولید صنعتی فلز سدیم
- در تولید کربن فعال
- برای رسوب یونهای فلورید از آب
- به عنوان الکترولیت در تولید تیتانیم

کلسیم کربنات
کلسیم کربنات با فرمول از ترکیات پر کاربرد است. به شکل کانیهای کلسیت ، آراگونیت و واتریت (Vaterite) در سنگها وجود دارد. سنگ آهک، گچ، مرمر و «تراورتن» (Travertine) از دیگر منابع معدنی این ماده هستند. ضداسید بوده و کاربردهای پزشکی فراوانی دارد. واکنش آن با اسید موجب تولید کربنیک اسید شده که به سرعت به کربن دیاکسید و آب تجزیه میشود.
«تجزیه حرارتی یا تکلیس» (Calcination) آن در دمای بالاتر از ۸۴۰ درجه سلسیوس طبق واکنش زیر با آزاد شدن کربن دیاکسید و تولید آهک زنده همراه است.
نمک خالص برای مصرف خوراکی یا دارویی معمولا از سنگ مرمر و حجم زیاد آن از معادن استخراج میشود.
مراحل تولید کلسیم اکسید از سنگ مرمر به صورت زیر است:
- با اضافه شدن آب به کلسیم اکسید، واکنش بین آنها موجب تولید کلسیم هیدروکسید میشود.
- افزون کربن دیاکسید به کلسیم هیدروکسید تولید شده باعث تولید به شکل رسوب میشود که در صنعت به آن «کلسیم کربنات رسوبی» (Precipitated Calcium Carbonate | PCC) میگویند.
ساختار موجودات زنده مانند پوسته تخم پرندگان، صدف حلزون و صدفهای دریایی بیشتر از تشکیل شده است. سبزیجات برگدار با رنگ سبز تیره مانند کلم بروکلی و کلم پیچ نیز حاوی مقادیر زیادی از این ترکیب هستند.
منابع معدنی عنصر کلسیم
نزدیک به ۳ درصد از پوسته زمین را کلسیم تشکیل میدهد. رسوبات کربنات این فلز به شکل سنگهای رسوبی «کلسیت» (Calcite) و «آراگونیت» (Aragonite) وجود دارند. سنگ آهک، «دولومیت» (Dolomite)، سنگ مرمر، گچ از دیگر ترکیبات معدنی این عنصر در طبیعت هستند. مرجانها، صدفهای دریایی و مرواریدها نیز از کلسیم کربنات تشکیل شدهاند.

ترکیبات زیر نیز از دیگر منابع معدنی مهم این فلز هستند.
| نام ترکیب | عنوان انگلیسی | فرمول شیمیایی |
|---|---|---|
| سنگ گچ | Gypsum | |
| انیدریت | Anhydrite | |
| فلئوریت | Fluorite | |
| آپاتیت | Apatite |
منابع غذایی کلسیم
کلسیم بهطور گستردهای در بسیاری از غذاها موجود است و تنها شامل محصولات لبنی مانند شیر یا ماست نمیشود. میوهها، سبزیجات برگدار، لوبیا و آجیل منابع خوبی برای این عنصر هستند. در زیر برخی از خوراکیهای غنی از کلسیم فهرست شده است.
- لبنیات
- شیرهای گیاهی بادام، سویا، برنج
- پنیر
- ماست
- کدوی حلوایی
- لوبیای سبز
- توفو
- ساردین و سالمون
- بادام
- سبزیجات برگ دار مانند کلمبرگ، خردل، شلغم، کلم پیچ، کلم سبز، اسفناج

کاربردهای عنصر کلسیم
در برخی از مواد سفیدکننده بهداشتی نیز وجود دارد. کلسیم در نقش «گازبر» (Getter) اکسیژن و نیتروژن را جذب میکند، این ویژگی برای حذف نیتروژن از گاز آرگون به کار میرود. همچنین در نقش عامل کاهنده در تولید عناصری مانند کروم (Cr)، زیرکونیوم (Zr)، توریم (Th) و اورانیوم (U) استفاده میشود.
کاربرد برخی از ترکیبهای کلسیم در زیر فهرست شده است.
- تریکلسیم فسفات : سفیده کننده و ضداسید در خمیر دندان
- کلسیم فسفات : عامل خمیر مایه
- کلسیم سولفیت : سفیدکننده و ضدعفونیکننده در کاغذسازی
- کلسیم سیلیکات : عامل تقویتکننده در لاستیک
- کلسیم استات : جزء رزین آهک و برای ساخت صابونهای فلزی و رزینهای مصنوعی
عنصر کلسیم در صنعت فولاد
استفاده فلزی این عنصر در صنعت فولادسازی بیشترین کاربرد را دارد که به دلیل میل ترکیبی شیمیایی کلسیم با اکسیژن و گوگرد است. تشکیل اکسیدها و سولفیدهای آن در فرایند تصفیه باعث بهبودی ریختهگری و خواص مکانیکی آلیاژها میشوند. استفاده آلیاژهای کلسیم- سرب ۰٫۱ درصد این عنصر در باتریهای خودرو موجب کاهش هدر رفت آب میشود. از فلز کلسیم در تقویت آلیاژهای آلومینیم که برای ساخت یاتاقان استفاده میشود و کنترل کربن گرافیتی در چدن کاربرد دارد. از این فلز همچنین برای خارج کردن بیسموت از سرب استفاده میکنند.
مکمل کلسیم
ترکیبات نمک این عنصر در شرایط مشخص، به شکلهای گوناگونی مصرف میشود. مکملها برای رژیمهای غذایی فاقد کلسیم تجویز میشوند و از طریق دهان یا تزریق وریدی استفاده میشوند. این ترکیبات برای درمان یا پیشگیری «هیپوکلسمی» (Hypocalcemia)، که کاهش کلسیم در خون است، پوکی استخوان و راشیتیسم کاربرد دارد. تزریق وریدی آن نیز برای رفع اسپاسم عضلانی که به دلیل کاهش کلسیم خون ایجاد میشود و «هایپرکالمی» (Hyperkalemia) یا سمیت پتاسیم و منیزیم خون استفاده میشود.
مصرف زیاد کلسیم میتواند عوارضی چون یبوست و تهوع به همراه داشته باشد و باعث افزایش خطر ابتلا به سنگ کلیه نیز شود. میزان مورد نیاز کلسیم در بزرگسالان یک گرم است که اهمیت بالایی برای استخوانها، ماهیچهها و اعصاب دارد.
جهت رفع کمبود این عنصر در برخی از غذاها، ترکیباتی مانند کلسیم لاکتات ، کلسیم پیروفسفات و تریکلسیم فسفات به آنها افزوده میشود.

فواید عنصر کلسیم چیست ؟

کلسیم فراوانترین عنصر فلزی در بدن است که ۱ تا ۲ درصد از وزن انسان را تشکیل میدهد. این فلز بیشتر در استخوانها ذخیره میشود که بخشی جدایی ناپذیر از آن است و به شکلگیری دندانها و حفظ سلامت آنها کمک میکند. حدود ۹۹ درصد کلسیم بدن در استخوانها ذخیره میشود و ۱ درصد باقیمانده در خون، ماهیچهها و سایر بافتها یافت میشود. بدن کلسیم مورد نیاز خود را از طریق خوردن غذاها یا مکملهای حاوی کلسیم و با جذب کلسیم در بدن دریافت میکند. کاهش بیش از حد کلسیم دریافتی و همچنین افزایش دفع آن موجب پوکی استخوان در بزرگسالان، راشیتیسم در کودکان و افزایش خطر مسمومیت با سرب را به همراه دارد. کلسیم همچنین نقش اساسی در لخته شدن خون، حفظ فشار خون و انقباض عضلانی از جمله قلب و عملکردهای عصبی عضلانی ایفا میکند. این عنصر همچنین در عملکرد بسیاری از فرآیندهای آنزیمی نقش دارد.

سوالات متداول
برخی از پرسشهاس رایج در مورد کلسیم در این بخش پاسخ داده شده است.
کلسیم در چه چیزهایی وجود دارد ؟
علاوه بر لبنیات، ماهی ساردین، لوبیای سبز، بادام و سبزیجات برگ داری مانند کلمبرگ، شلغم، کلم پیچ، کلم سبز و اسفناج از منابع گیاهی کلسیم هستند.
عنصر کلسیم چند ایزوتوپ دارد ؟
به طور طبیعی این عنصر ۶ ایزوتوپ پایدار دارد.
عدد اتمی عنصر کلسیم چند است ؟
عدد اتمی کلسیم ۲۰ است.
کلسیم فلز است یا نافلز ؟
یون عنصر کلسیم چیست ؟
یون رایجترین شکل این عنصر است.
محل ذخیره عنصر کلسیم در بدن کجاست ؟
بیش از ۹۰ درصد کلسیم بدن در استخوانها ذخیره میشود.
مطالب مجله فرادرس را در جستجوی گوگل سریعتر ببینید














