ضریب شکست و روش عملی محاسبه آن – به زبان ساده

مطالب مجله فرادرس را در جستجوی گوگل سریعتر ببینید

محاسبه ضریب شکست اجسام شفاف
۱. محاسبه پهنا یا عرض جسم
جسمی که میخواهیم ضریب شکست آن را در این آموزش به دست آوریم، شیشه است. قدم اول، محاسبه پهنا یا عرض جسم شفاف است. ممکن است که سازنده جسم به ابعاد آن در کاتالوگ محصول اشاره کرده باشد، اما برای محاسبات دقیقتر و کاهش خطا، بهتر است که یکبار دیگر خود عمل اندازهگیری را انجام دهید.

2. ارسال نور از منبع نقطهای با زاویه 90 درجه

پس از ارسال نور با زاویه ۹۰ درجه (عمودی) به جسم، آن سمت دیگر جسم را که نور در آن ظاهر میشود، علامتگذاری کنید.
3. ارسال نور از منبع نقطهای با زاویهای مشخص
حال منبع نقطهای نور را به سمت راست یا چپ همانند شکل زیر، طوری حرکت دهید که زاویه برخورد نور با جسم، زاویهای حاده () باشد (به شکل دقت کنید). توجه داشته باشید که نقطه برخورد نور در همان نقطهای باشد که در مرحله دوم نور به آن وارد شد.

پس از این کار، آن سمت جسم که نور ظاهر میشود را علامت گذاری کنید. همچنین فاصله منبع تا جسم را اندازهگیری کنید. برای راحتی کار میتوانید از دو منبع نوری یکسان (طول موج یکسان) استفاده کنید تا منبع نوری اول که به صورت عمود بر جسم تابیده شده است، سرجای خود ثابت باقی بماند.
4. تعیین مثلث تشکیل شده در هوا

جهت یادآوری، قانون فیثاغورس بیان میکند که مربع وتر (ضلع بزرگتر) با مجموع مربعهای دو ضلع دیگر برابر است. به طور مثال در شکل فوق داریم:
5. تعیین مثلث تشکیل شده در جسم
همانند شکل زیر، میتوان یک مثلث در جسم مذکور در نظر گرفت.

ضلع اول این مثلث، همان پهنای جسم بوده که در مرحله اول آن را اندازه گرفتیم. ضلع دوم نیز از علامتهایی که در مرحله دوم و سوم بر جسم زدیم، قابل محاسبه است. ضلع سوم نیز از قانون فیثاغورس محاسبه میشود.
6. تعیین زاویهها

دو زاویهای که در شکل فوق مشخص شدهاند، زوایای تابش () و شکست () نام دارند. جهت یادآوری روابط زیر در یک مثلث قائمالزاویه برقرار هستند:

7. استفاده از قانون اسنل
حال با استفاده از «قانون اسنل» (Snell's law) میتوانیم ضریب شکست جسم مد نظر را به دست آوریم. با یاد داریم که قانون اسنل به صورت زیر است که در آن زاویه تابش و زاویه شکست است.
جهت اینکه درک شهودی بهتری نسبت به قانون اسنل و شکلی که در فوق آورده شده است، داشته باشید، به شکل زیر دقت کنید.

در مقدمه متن بیان کردیم که ضریب شکست، از نسبت سرعت نور در خلأ (که بر طبق نظریه نسبیت خاص اینشتین جزو ثابتهای فیزیکی است)، به سرعت نور در آن محیط نتیجه میشود (). پس مطابق با این گفته ضریب شکست خلأ را برابر با یک در نظر میگیریم. ضریب شکست هوا را نیز با تقریب خیلی خوبی میتوان یک فرض کرد. در نتیجه از قانون اسنل میتوانیم ضریب شکست جسم مذکور را به صورت زیر به دست آوریم:
توجه داشته باشید که شکلهای کارتونی فوق، ممکن است باعث خطا در فهم مسئله شود. به طور مثال، شکل مرحله پنج به گونهای است که به نظر میآید زاویه تابش و شکست یکسان هستند. در واقع نور به هنگام ورود به محیط دوم که ضریب شکستی متفاوت دارم از مسیر ابتدایی خود منحرف میشود. در ادامه ضریب شکست برخی مواد در طول موج 589 نانومتر (نور زرد سدیم) در غالب جدول زیر آورده شده است. به یاد داشته باشید که طول موج خلأ برای تمام طیف الکترومغناطیسی برابر با ۱ است.
| ضریب شکست برخی از مواد مختلف در طول موج | |||
| خلأ | 1 | هوا (دما و فشار ) | 1.00029 |
| آب ۲۰ درجه سانتیگراد | 1.33 | استون | 1.36 |
| اتیل الکل | 1.36 | شیشه (سنگ) کوارتز | 1.46 |
| شیشه معمولی | 1.52 | نمک سدیم کلرید | 1.54 |
| پلیاستر | 1.55 | کربن دیسولفید | 1.63 |
| شیشه flint | 1.65 ~ 1.89 | یاقوت (Sapphire) | 1.77 |
| الماس | 2.42 | روغن سیلیکون | 1.52 |

اگر این مطلب برای شما مفید بوده است، آموزشهای زیر نیز به شما پیشنهاد میشوند:
- مجموعه آموزشهای فیزیک
- آموزش فیزیک پایه ۳
- آموزش الکترومغناطیس مهندسی
- مجموعه آموزش مهندسی الکترونیک
- آموزش نرم افزار لومریکال (Lumerical) برای شبیه سازی ادوات نوری – مقدماتی
- فیبر نوری -- به زبان ساده
- آینه مقعر -- به زبان ساده
^^
مطالب مجله فرادرس را در جستجوی گوگل سریعتر ببینید














سلام
ممنون که مطالب علمی رو به زبان ساده بیان می کنید
یه سوال داشتم…
ایا شکست نور در کیفیت یک تصویر موثر است؟
در اثر شکست نور بین عدسی دوربین و هوا
و در تصاویر زیرآب چطور؟
در تصاویر زی اب دو بار شکست نور داریم؟
با سلام؛
خیر
نور به هنگام عبور از لنز دوربین خم میشود و مسیر خود را تغییر میدهد. به همین دلیل تصویری بزرگتر یا کوچکتر ایجاد خواهد شد. نور پس از برخورد به آینه کوچک داخل دوربین نیز منعکس خواهد شد.
با تشکر از همراهی شما با مجله فرادرس
درود بر شما استاد بزرگوار
من میخام شکست نور در سنگ خام الماس سیاه که بلور دارداز طریق بلورها محاسبه کنم آیا امکانش هست ممنون
ممنون خیلی خوب وعالی توضیح داده شده بود
بسیار مفید است وخیلی ممنون بابت زحماتتون