مخاط چیست؟ – به زبان ساده

مخاط چیست ؟

موسین

گیرنده موسینی

لاکتوفرین

لیزوزیم

ایمونوگلوبولین A

خلط چیست ؟

غشای مخاطی چیست ؟

• لوله گوارش
• دستگاه تنفسی
• دستگاه ادراری
• دستگاه تناسلی
• گوش میانی
• بخشی از چشم

سلول‌ های غشای مخاطی

یکی از سلول‌های این غشا سلول‌های جامی‌شکل یا «گابلت» (Goblet cells) هستند که به دلیل شکل ظاهری، به این نام خوانده می‌شوند. هسته این سلول در قاعده و سیتوپلاسم آن در قسمت رأسی قرار دارد. سلول‌های گابلت مولکول‌های زیر را ترشح می‌کنند.

• موسین
• کموکین
• سیتوکین
• پروتئین‌های ضدمیکروبی

سلول‌های گابلت، در بافت‌های مختلف، موسین متفاوتی ترشح می‌کنند. برای نمونه در روده، MUC2 اما در اپیتلیومِ چشم، MUC5AC ترشح می‌شود. تنظیم ترشح موسین در به‌وسیله استیل‌کولین، هیستامین و پروستوگلاندین‌ها انجام می‌شود.

غشای مخاطی سیستم گوارشی

• دهان
• مری
• معده
• روده‌

دهان

سه دسته غشای موکوسی در این بخش داریم:

• «آستری» (Lining): بافت نرمی است که حفره دهان را می‌پوشاند و از بافت‌های زیرین محافظت می‌کند.
• «مختص جویدن» (Masticatory): این بافت کمی زبرتر و نسبت به فشارهای مکانیکیِ جویدن مقاوم است.
• «تخصصی» (Specialized): بافت پوشاننده زبان که جوانه‌های چشایی در آن وجود دارند.

جوانه‌های چشایی

با کنار هم قرار گرفتن ۵۰ تا ۱۵۰ سلول چشایی، جوانه چشایی تشکیل می‌شود. سلول‌های این بخش، مدام جایگزین می‌شوند و طول عمری برابر ۸ تا ۱۲ روز دارند.

مری

غشا در مری، با ترشح مخاط از ساییده شدن سلول‌های دیواره ناشی از عبور غذا جلوگیری می‌کند.

معده

سلول‌های ترشح‌کننده موکوس در این اندام به‌وسیله آنزیم کربنات دهیدراز، کربن دی‌اکسید ($$CO_{2}$$) را به یون بی‌کربنات ($$HCO_3^-$$) تبدیل می‌کنند. $$HCO_3^-$$  موجود در موکوس، محیط اطراف سلول‌ را قلیایی و از آن در برابر اسید معده محافظت خواهد کرد. سنتز مخاط در معده توسط عصب واگ و با واسطه‌گری پروستوگلاندین‌ها تنظیم می‌شود.

روده‌ها

در این اندام غشای مخاطی علاوه برنقش محافظتی، آب و موادغذایی را نیز جذب می‌کند.

غشای مخاطی سیستم تنفسی

غشای موکوسی سیستم تنفسی از بینی شروع و به نایژه‌ها ختم می‌شود. مخاط ترشح شده از این غشا، بخش‌های مختلف دخیل در تنفس را مرطوب نگه می‌دارد. غشای این بخش از ۵ دسته سلول تشکیل شده است.

• سلول‌های مژک‌دار
• سلول‌های گابلت
• سلول‌های مسواکی
• سلول‌های غشای پایه
• سلول‌های گرانول کوچک

در ادامه عملکرد متفاوت غشا در بخش‌های سیستم تنفسی را بررسی می‌کنیم.

بینی

ساختار مژک

نای

وظیفه غشای مخاطی در این اندام، روان‌سازی تارهای صوتی و محافظت اندام در برابر پاتوژن‌های خارجی است. ترشح زیاد مخاط در نای و حنجره، تارهای صوتی را دچار مشکل می‌کند و فرد مجبور می‌شود هنگام حرف زدن، به‌طور مدام گلوی خود را صاف کند.

نایژه ، نایژک و ریه‌ها

وظیفه اصلی غشای موکوسی در این بخش‌ها مرطوب نگهداشتن این ناحیه است تا حداکثر اتساع برای ورود هوا انجام گیرد. نایژک‌ها فاقد سلول‌های گابلت هستند و سلول‌های دیگری (سلول‌های کلاب) جایگزین آن‌ها می‌شوند.

غشای مخاطی سیستم ادراری

غشای مخاطی سیستم تناسلی

در دستگاه تناسلی نیز مخاط، محیط داخلی اندام را مرطوب نگه می‌دارد. در واژن این غشا، آستری برای اندام است و در رحم لایه‌ای ضخیم به نام اندومتر تشکیل می‌دهد که محل لانه‌گزینی توده سلولی جنین است. اگر لقاح انجام نشود، این غشا هر ماه خونریزی دارد. در دستگاه تناسلی مردان، این غشا از دو سری سلول مژک‌دار و بدون مژک و غدد تشکیل شده است.

غشای مخاطی گوش میانی

غشای مخاطی چشم

زیرمخاط چیست ؟

غدد زیرمخاطی

این غدد مثل سلول‌های گابلت، موکوس ترشح می‌کنند و در اندام‌های زیر دیده می‌شوند.

• بخش بالایی سیستم تنفسی به‌خصوص سینوس‌ها، نای و نایژه‌ها
• سیستم بینایی
• سیستم شنوایی
• مری
• دئودئوم (غدد برنر)

این غدد از سلول‌های آسینی و مجاری ختم‌شونده به اپیتلیوم تشکیل شده‌اند. سلول‌های آسینی، مجموعه‌ای از سلول‌های ترشحی در غدد اگزوکرین هستند که ساختاری شبیه به شاه‌توت شکل می‌دهند و در مخاط معده و غدد بزاقی زیر زبان نیز وجود دارند.

نقش مخاط در سیستم ایمنی

مخاط و غشای مخاطی در ایمنی ذاتی بدن نقش دارند. ایمنی‌زایی این بافت، ناشی از عملکرد ۴ بخش زیر است.

• مخاط ترشح شده در اندام‌ها، پاتوژن‌ها را به دام می‌اندازد و با حرکات مژک، مخاط همراه با پاتوژن را به سمت حفره‌های خروجی هدایت می‌کند.
• IgA ترشح شده از سلول‌های غشای موکوسی، میکروب‌ها را از بین می‌برد.
• لاکتوفرین موجود در موکوس با حذف آهن محیط، از رشد باکتری جلوگیری می‌کند. به‌علاوه، این گلیکوپروتئین به دلیل توانایی اتصال به لیپوپلی‌سکاریدهای باکتریایی، خاصیت ضدباکتری دارد.
• آنزیم لیزوزیم موجود در مخاط، دیواره‌سلولی باکتری را از بین می‌برد.

تفاوت غدد موکوسی و سروزی

هر دو غده، زیرمجموعه‌ای از «غدد بزاقی» (Salivary Gland) هستند و عمده اختلاف آن‌ها در ترکیب ماده ترشحی است. غدد موکوسی، موکوس ترشح می‌کنند که ماده‌ای ویسکوز، شفاف و حاوی موسین است و در روان‌سازی بافت نقش دارد. درصورتیکه غدد سروزی ماده‌ای شفاف با ویسکوزیته کم ترشح می‌کنند که حاوی زیموژن، آنتی‌بادی و نمک‌های معدنی است و عمدتا هضم غذا و دفاع از بدن را بر عهده دارد. این غدد بر حسب مکان قرارگیری، به سه دسته تقسیم می‌شوند.

اختلال های مربوط به مخاط

موکوس در مدفوع

وجود موکوس در مدفوع یک امر عادی است. در صورت زیاد شدن مخاط در مدفوع، ممکن است فرد به یکی از بیماری‌های زیر مبتلا شده باشد.

• یبوثت
• دهیدراته شدن بدن
• کورون (Crohn’s Disease)
• سندروم روده تحریک پذیر
• سیستیک فیبروزیس
• عفونت روده
• مشکلات جذب
• سرطان کلون یا رکتوم

نحوه تشخیص

• کشت مدفوع
• کلونوسکوپی
• تصویربرداری
• تست الکترولیت عرق

درمان

با توجه به تنوع عوامل ایجاد این وضعیت، درمان‌های پیشنهادی در افراد نیز متفاوت است. اگر مشکل مربوط به یبوثت یا دهیدراسیون بدن باشد، با تغییر رژیم غذایی برطرف خواهد شد. در موارد مزمن مثل سیستیک فایبروزیس، سندروم روده تحریک پذیر و بیماری کورون به مصرف دارو نیاز است.

فیلم آموزش بافت‌ شناسی عمومی در فرادرس

کلیک کنید

موکوس در ادرار

مثانه و میزراه برای حذف باکتری‌ها، مخاط ترشح می‌کنند. به همین دلیل وجود موکوس در ادرار طبیعی و رنگ آن معمولا شفاف، سفید یا سفید مایل به زرد است. اما اگر این رنگ به زرد تغییر پیدا کند یا به مقدار خیلی زیاد در ادرار دیده شود، احتمال ابتلا به بیماری وجود دارد. در ادرار زنان جوان به دلیل عادت ماهیانه، استفاده وسایل جلوگیری از بارداری، حاملگی و تخمک‌گذاری، موکوس بیشتری وجود دارد. مشاهده موکوس در ادرار ممکن است به یکی از دلایل زیر اتفاق بیفتد.

• عفونت مجاری ادراری
• عفونت‌های مقاربتی
• سندروم روده تحریک‌پذیر
• زخم کولیت
• سنگ کلیه

زخم معده

فعالیت هلیوباکتر در معده، مصرف دارو‌های ضدالتهابیِ غیراستروئیدی (مثل ایبوپروفن و آسپیرین) و ترشح اسید اضافه در سندروم «زولینجر-الیسون» (Zollinger-Ellison) ممکن است منجر به از بین رفتن لایه‌ موکوسی و در معرض قرار گرفتن سلول‌های اپیتیلوم شود.

سندروم تروسا

«سندروم تروسا» (Trousseau syndrome) معمولا همراه با آدنوکارسینومای موسینی بروز پیدا می‌کند. در این حالت مولکول یا قطعات موسین با گروه‌های قندی غیرمعمول، داخل خون ترشح می‌شوند. از آنجایی که موسین‌های سرطانی جایگاه اتصال به «سلکتین» (Selectin) دارند، فرض می‌شود، اتصال موسین به سلکتین عامل ایجاد این سندروم است. در این سندروم لخته‌های خونی به‌طور مکرر و در اندام‌های مختلف ایجاد می‌شوند و فرد را دچار مشکل می‌کنند.

موکوسل دهانی چیست ؟

«موکوسل» (Mucocele) یا کیست موکوسی دهان، برآمدگی بی‌ضرر در پوشش مخاطی دهان است. موکوسل ممکن است در پخش داخلی لب پایینی، لثه و سقف دهان به‌وجود بیاید. این کیست، دایره‌ای‌شکل و ۲ تا ۱۰ میلی‌متر است. موکوسل دهان، بافتی نرم و رنگی سفید یا نیمه‌شفاف یا آبی دارد. مسیر بزاق ممکن است به دلیل گاز گرفتن لب یا لُپ یا ضربه خوردن به صورت مسدود شود. در این حالت مخاطِ خارج شده محصور و به کیست تبدیل می‌شود.

درمان موکوسل دهان

موکوسل دهان معمولا بدون نیاز به درمان برطرف می‌شود اما در مواردی که کیست بزرگ است و فرد را اذیت می‌کند نباید به هیچ عنوان تلاشی برای باز کردن و درمان خانگی آن انجام داد و مراجعه به پزشک ضروری است.

اندومتریوز

در «اندومتریوز» (Endometriosis) بافت آستری رحم وارد تخمدان‌ها و لوله‌های فالوب می‌شود. زنان در هر سنی ممکن است به این بیماری مبتلا شوند. علائم این اختلال متغیر است و درجات مختلفی دارد. مهم‌ترین علائم این بیماری در ادامه آمده‌اند.

• درد در ناحیه لگن و پایینی شکم که معمولا در دوره عادت ماهانه شدیدتر می‌شود.
• درد شدید در دوره عادت ماهانه که فرد را از فعالیت باز می‌دارد.
• فرد هنگام و بعد از رابطه جنسی احساس درد می‌کند.
• فرد در زمان دفع ادرار و مدفوع در دوره عادت ماهانه دچار درد می‌شود.
• فرد در باردار شدن مشکل دارد.

در حال حاضر درمان مشخصی برای این بیماری وجود ندارد اما برخی روش‌های تعدیل‌کننده علائم به شرح زیر است.

• مسکن
• داروهای هورمونی و ضدبارداری
• جراحی برای برداشت بخش‌هایی از بافت اندومتر
• برداشت کامل رحم یا بخش درگیر شده آن

قرمزی چشم

التهاب یا قرمز شدن چشم بر اثر بروز مشکل در ملتحمه ایجاد می‌شود. این حالت ممکن است به دلیل آلودگی ویروسی یا باکتریایی، آلودگی با ماده شیمیایی، آسیب فیزیکی یا بخشی از واکنش‌های آلرژیک ایجاد شود.

پمفیگوس یا تاول غشای مخاطی چشم

درمان موکوس غیرطبیعی چگونه است ؟

افزایش ترشح مخاط را می‌توان با دارو یا توصیه‌های خانگی درمان کرد اما این درمان‌ فقط در موارد خفیفی مثل سرماخوردگی و آلرژی اثر دارند. داروهای تجویزی برای این اختلالات به شرح زیر هستند.

شستشو دهنده بینی

این داروها مسیر بینی را باز می‌کنند. مکانسیم عمل آن‌ها نازک کردن مویرگ، محدود کردن جریان خون و کاهش تولید مخاط است. مصرف بیش از اندازه این داروها باعث خشکی غشای موکوسی و ترشح بیشتر مخاط و گرفتگی بیشتر مجاری می‌شود.

آنتی‌هیستامین‌ها

این داروها جلوی عملکرد هیستامین را می‌گیرند و در زمان بروز واکنش‌های آلرژیک در بدن تجویز می‌شوند. از عوارض این داروها می‌توان به سرگیجه، خواب‌آلودگی، سردرد و خشکی دهان اشاره کرد.

ترکیبات خلط آور

سوالات متداول در رابطه با مخاط

در این بخش، به سؤالات متداول در رابطه با مخاط پرداخته‌ایم.

آزمایش مخاط چیست ؟

تست مخاط یا «تست خلط سینه» (Sputum Test)، آزمایشی است که ممکن است در صورت عفونت ناحیه تنفسی و مشکلات ریوی، پزشک برای شما انجام دهد. این آزمایش وجود باکتری یا قارچ در سیستم تنفسی شما را مشخص می‌کند. برای انجام این آزمایش، بیمار پس از یک نفس عمیق خلط خود را با سرفه در یک لیوان می‌ریزد.

پلاگ مخاط چیست ؟

«پلاگ مخاط» (Mucus Plug)، تجمع مخاط در ماه‌های اول بارداری و در دهانه رحم (Cervical Canal) است که از ورود میکروب‌ها به رحم جلوگیری و از جنین محافظت می‌کند. در ماه‌های آخر بارداری این پلاگ خودبه‌خود از بین می‌رود. 

مخاط در بدن چه نقشی دارد‌؟

بافت مخاطی، بافت پوشش دهنده اندام‌های داخلی بدن است که با ترشح مخاط لزج و چسبنده، در حفظ رطوبت حفره‌های بدن و محافظت از سلول‌های زیری نقش دارد.