گلبول سفید چیست؟ – انواع و ویژگی ها به زبان ساده

در ادامه با انواع گلبول‌های سفید موجود در بدن آشنا می‌شویم که به دو دسته گرانولوسیت و آگرانولوسیت تقسیم می‌شوند. یکی از مباحث مهم در مورد گلبول‌های سفید، مسئله خروج آن‌ها از عروق خونی و ورود به بافت‌ها برای مبارزه با عوامل بیماری‌زا است، بنابراین پیش از بررسی مراحل تولید گلبول سفید با روند جابه‌جایی آن‌ها آشنا می‌شویم. در بخش‌های انتهایی نیز به مواردی مانند شیوه شمارش گلبول‌های سفید خون و بیماری‌های مرتبط با این دسته از سلول‌های خون می‌پردازیم.

گلبول سفید چیست؟

1. گرانولوسیت‌ها: نوتروفیل‌ها، بازوفیل‌ها، ائوزینوفیل‌ها
2. آگرانولوسیت‌ها: مونوسیت‌ها و لنفوسیت‌ها

دلیل تفاوت ساختاری این سلول‌ها را می‌توان در فعالیت‌های متفاوتی که سلول‌های گرانولوسیت با آگرانولوسیت دارند، جست و جو کرد.

مقدار طبیعی لکوسیت‌ها در خون به طور معمول در بازه بین ۴ هزار الی ۱۱ هزار لکوسیت در هر میکرومتر خون قرار دارد. با وجود این که این مقدار زیاد به نظر می‌رسد، باید بگوییم که گلبول‌های سفید تنها ۱ درصد از حجم کل خون در یک فرد سالم و بالغ را تشکیل می‌دهند و به طور قابل توجهی از گلبول‌های قرمز خون کمتر هستند. بعضی از گلبول‌های سفید از خون خارج شده و به بافت‌های خاصی مهاجرت می‌کنند، این سلول‌ها بسته به بافتی که در آن حضور دارند اسامی متفاوتی دارند، بنابراین در ادامه تعدادی از آن‌ها را نام می‌بریم.

1. «هسیتوسیت‌ها» (Histiocytes)
2. «ماست سل‌ها» (Mast cells)
3. «میکروگلیا» (Microglia)

اهمیت گلبول سفید

1. مبارزه با عفونت‌ها
2. تنظیم فعالیت سیستم ایمنی
3. حفظ سلامت کلی بدن
4. شناسایی ناهنجاری‌ها

فیلم آموزش گلبول‌ سفید و سیستم‌ ایمنی در فرادرس

کلیک کنید

تفاوت گلبول های سفید و گلبول های قرمز

یادگیری بافت شناسی و سلول های مختلف بدن با فرادرس

در بدن ما و بسیاری از موجودات پرسلولی دیگر، انواع مختلفی از سلول‌ها وجود دارند که به دلیل تمایز سلولی دارای ویژگی‌های خاصی هستند. این ویژگی‌های متفاوت به سلول‌ها اجازه می‌دهند که مسئولیت فعالیت‌های مختلفی را بر عهده بگیرند. با این توضیحات می‌توان متوجه شد که یکی از اولین قدم‌ها برای یادگیری بافت‌های مختلف بدن، آشنایی با ماهیت سلول، انواع مختلف سلول‌ها و روند تمایز سلولی است. برای یادگیری این موارد پیشنهاد می‌دهیم از فیلم‌های آموزشی استفاده کنید که بر اساس معتبرترین منابع علم زیست‌شناسی تولید شده‌اند. در ادامه لینک تعدادی از فیلم‌های آموزشی فرادرس را که دارای چنین استانداردی هستند در اختیار شما قرار می‌دهیم.

• فیلم آموزش زیست شناسی سلولی فرادرس
• فیلم آموزش مبانی و مفاهیم مقدماتی زیست شناسی سلولی و مولکولی فرادرس
• فیلم آموزش مبانی و مقدمات سلول های بنیادی فرادرس

پس از تسلط بر سلول‌های مختلف می‌توان به سراغ شناخت بافت‌های مختلف بدن یعنی بافت ماهیچه‌ای، بافت همبند، بافت عصبی و بافت پوششی رفت. برای یادگیری بافت‌شناسی نیز می‌توان از فیلم‌های آموزشی تهیه شده توسط فرادرس استفاده کرد و به کمک آن‌ها نکات جزئی این زیرشاخه از زیست‌شناسی را سریع‌تر آموخت.

• فیلم آموزش جامع بافت شناسی عمومی فرادرس
• فیلم آموزش جامع بافت شناسی جانوری فرادرس
• فیلم آموزش بافت شناسی دستگاه های گوارش و تنفس فرادرس

انواع گلبول های سفید

بعضی از گلبول‌های سفید در سیتوپلاسم خود گرانول‌هایی دارند که پس از رنگ‌آمیزی در آزمایشگاه ظاهری دانه‌دار به سلول می‌دهند، گروه دیگر گلبول‌های سفید فاقد این گرانول‌ها هستند، بنابراین پس از آن‌که با استفاده از رنگ‌های «گیمسا» (Giemsa) یا «لیشمن» (Leishman) رنگ‌آمیزی می‌شوند، در زیر میکروسکوپ گرانول‌هایی در سیتوپلاسم آن‌ها مشاهده نمی‌شود. به کمک همین ساختار سلولی متفاوت می‌توان گلبول‌های سفید را به دو دسته زیر تقسیم کرد.

1. «گرانولوسیت‌ها» (Granulocytes): نوتروفیل‌ها، بازوفیل‌ها و ائوزینوفیل‌ها در این گروه جا دارند.
2. «آگرانولوسیت‌ها» (Agranulocytes): لنفوسیت‌ها و مونوسیت‌ها در این گروه جا دارند.

برای آشنایی با گلبول‌های سفید و سیستم ایمنی بدن، پیشنهاد می‌کنیم فیلم آموزشی رایگان زیر را مشاهده کنید.

برای درک بهتر تفاوت‌های این دو گروه و سلول‌هایی که در هر دسته جای می‌گیرند، دو بخش مجزا را به هر کدام اختصاص می‌دهیم تا اطلاعات کامل‌تری در مورد هر یک به دست بیاوریم.

گرانولوسیت ها

• «نوتروفیل‌ها» (Neutrophils)
• «ائوزینوفیل‌ها» (Eosinophils)
• «بازوفیل‌ها» (Basophils)

گرانولوسیت‌ها در مغز استخوان تولید می‌شوند و طول عمر کوتاهی نیز دارند، زیرا به طور معمول تنها چند روز فعال هستند و بعد از بین می‌روند. تعداد این سلول‌ها در زمان‌هایی که بدن درگیر مبارزه با عفونت‌های جدی و شدید است، افزایش می‌یابد و این افزایش تعداد را می‌توان به کمک آزمایش‌های خون متوجه شد.

نوتروفیل ها

نوتروفیل‌ها از سلول‌های بنیادی خون‌ساز موجود در مغز استخوان ساخته می‌شوند و ویژگی‌های سلولی خاصی دارند که به آن‌ها اجازه مبارزه با عوامل بیماری‌زا را می‌دهند، از همین ویژگی‌ها که در ادامه آن‌ها را معرفی می‌کنیم، می‌توان برای شناسایی نوتروفیل‌ها و تفکیک آن‌ها از دیگر انواع گلبول‌های سفید استفاده کرد.

• قطر سلولی: ۱۲ الی ۱۵ میکرومتر
• شکل هسته: دارای هسته چند لوبه
• گرانول‌های سیتوپلاسم: دارای سه نوع گرانول

هسته نوتروفیل‌ها دارای ۳ الی ۵ لوب است که به وسیله رشته‌های نازکی به یکدیگر مرتبط هستند، به همین دلیل به نوتروفیل‌ها «لکوسیت‌های پلی‌مورفونکلئر» (Polymorphonuclear (PMN) Leukocytes) نیز می‌گوییم. گرانول‌های موجود در نوتروفیل‌ها بر اساس ترکیبات مختلفی که در آن‌ها وجود دارند، ویژگی‌های شیمیایی متفاوتی دارند. بعضی از آن‌ها دارای گلیکوپروتئین‌ها و ژلاتیناز هستند و بعضی دیگر حاوی آنزیم‌های ضدمیکروبی هستند.

• «نوتروفیل‌های کشنده» (Neutrophil-Killers): نوتروفیل‌هایی هستند که ترکیبات خارجی را فاگوسیتوز کرده و از بین می‌برند.
• «نوتروفیل‌های انتقال دهنده» (Neutrophil-Cagers): نوتروفیل‌هایی هستند که ترکیبات خارجی را به اندام‌هایی می‌رسانند که توانایی دفع آن‌ها را دارند.

نوتروفیل‌ها پس از آن که ۷ الی ۱۰ ساعت در گردش خون حضور داشتند، وارد بافت‌ها می‌شوند. طول عمر این سلول‌ها در بافت‌ها کمتر از چند روز است و همین موضوع باعث می‌شود که طول عمر نوتروفیل‌ها را بین ۱۲ الی ۲۰ روز بدانیم.

ائوزینوفیل ها

ائوزینوفیل‌ها دسته دیگری از گرانولوسیت‌ها هستند که حدود ۱ الی ۴ درصد از کل گلبول‌های سفید خون را تشکیل می‌دهند. این سلول‌ها مسئول مبارزه با انگل‌ها و خنثی‌سازی هیستامینی هستند که در طول واکنش‌های آلرژیک ترشح شده‌ است، بنابراین می‌توان گفت که ائوزینوفیل‌ها فعالیت ضدانگلی دارند و در پاسخ‌های التهابی بدن در حین بروز حساسیت نیز ایفای نقش می‌کنند. اما فعالیت ائوزینوفیل‌ها به این دو مورد محدود نمی‌شود. این سلول‌ها می‌توانند ترکیبات مختلفی تولید کنند که در فعالیت سیستم ایمنی اثراتی بسیار مهم دارند، در ادامه با تعدادی از ترکیباتی آشنا می‌شویم که توسط آن‌ها ساخته می‌شود.

• ساخت و آزادسازی پروتئین‌های کاتیونی گرانولی
• گونه‌های فعال اکسیژن
• «واسطه‌های لیپیدی» (Lipid mediators) مانند ایکوزانوئیدها
• آنزیم‌هایی مانند الاستاز
• فاکتورهای رشد
• سیتوکین

از جمله ویژگی‌های ساختاری ائوزینوفیل‌ها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد.

1. قطر سلولی: ۱۲ الی ۱۷ میکرومتر
2. شکل هسته: دارای هسته دو لوبه
3. گرانول‌های سیتوپلاسم: حاوی گرانول‌های بزرگ ائوزینوفیلیک

• «نوروتوکسین مشتق از ائوزینوفیل» (Eosinophil-Derived Neurotoxin | EDN)
• «پروتئین کاتیونی ائوزینوفیل» (Eosinophil Cationic Protein | ECP)
• «ائوزینوفیل پراکسیداز» (Eosinophil Peroxidase | EPO)

بازوفیل ها

بازوفیل‌ها که به عنوان سومین دسته از گرانولوسیت‌ها با آن‌ها آشنا می‌شویم، طول عمر بسیار کوتاهی دارند. ویژگی‌های ساختاری این سلول‌ها را می‌توان در موارد زیر خلاصه کرد.

1. قطر سلولی: ۱۲ الی ۱۵ میکرومتر
2. شکل هسته: دارای دو لوب یا به شکل حرف S انگلیسی
3. گرانول‌های سیتوپلاسم: دارای گرانول‌های کوچک آبی یا بنفش

• مبارزه با عفونت‌های انگلی: یکی از مهم‌ترین وظایف بازوفیل‌ها مبارزه با انگل‌ها است.
• جلوگیری از لخته شدن خون: به دلیل وجود هپارین در گرانول‌های سیتوپلاسمی بازوفیل‌ها، این سلول‌ها قادر به جلوگیری از تشکیل لخته خون هستند زیرا هپارین ماده‌ای با خاصیت رقیق‌کنندگی خون است.
• میانجی‌گری در واکنش‌های آلرژیک: بازوفیل‌ها در حین واکنش‌های آلرژیک مواد متفاوتی مانند هیستامین و سروتونین آزاد می‌کنند تا در ناحیه‌ای که در معرض آلرژن است، واکنش‌های آلرژیک آغاز شوند.

با توجه به توضیحاتی که ارائه شد می‌توانیم متوجه شویم که بازوفیل‌ها ارتباط تنگاتنگی با دیگر سلول‌های سیستم ایمن، مانند ماست سل‌ها و ائوزینوفیل‌ها دارند.

آگرانولوسیت ها

آگرانولوسیت‌ها دسته‌ای از گلبول‌های سفید خون هستند که نسبت به گرانولوسیت‌ها فعالیتی تخصصی‌تر دارند و پاسخ‌های ایمنی پیچیده و خاصی در مواجهه با عوامل بیماری‌زای مختلف ایجاد می‌کنند. این سلول‌ها پس از رنگ‌آمیزی در زیر میکروسکوپ به صورت دانه‌دار دیده نمی‌شوند، زیرا در سیتوپلاسم آن‌ها گرانول‌های ویژه‌ای که در ساختار گرانولوسیت‌ها دیدیم، وجود ندارد و تنها دارای «گرانول‌های آزروفیلیک» (Azurophilic Granules) هستند.

لنفوسیت‌ها و مونوسیت‌ها دو دسته از سلول‌های سیستم ایمنی بدن هستند که در دسته آگرانولوسیت‌ها قرار می‌گیرند و فعالیت‌های متفاوتی را بر عهده دارند، بنابراین دو بخش جدا را به هر کدام از آن‌ها اختصاص می‌دهیم تا اطلاعات کاملی در مورد هر یک به دست آوریم.

لنفوسیت ها

1. لنفوسیت B: این دسته از لنفوسیت‌ها وظیفه تولید آنتی‌بادی برای مقابله با عوامل خارجی را برعهده دارند. این دسته مسئول ایمنی هومورال هستند.
2. لنفوسیت T: لنفوسیت‌های T با سلول‌های سرطانی و سلول‌های آلوده به ویروس مبارزه می‌کنند. این دسته مسئول ایمنی سلولی هستند.
3. سلول‌های کشنده طبیعی: «سلول‌های کشنده طبیعی» (Natural Killer Cells | NK Cells) مسئول کشتن سلول‌های توموری و آلوده به ویروس به صورت ذاتی هستند. این دسته در واکنش‌های ایمنی ذاتی فعال هستند.

تشخیص هر یک از این سه دسته به کمک مولکول‌های سطحی متفاوتی که در سطح هر یک وجود دارد انجام می‌شود؛ به مولکول‌ها «نشانگرهای خوشه تمایز» (Cluster Of Differentiation | CD Markers) گفته می‌شود. یکی دیگر از تفاوت‌های این سه دسته لنفوسیت با یکدیگر، محل بلوغ هر یک از آن‌ها است، به طوری که لنفوسیت‌های B و بخش بزرگی از سلول‌های کشنده طبیعی در همان مغز استخوان بالغ می‌شوند در حالی که لنفوسیت‌های T برای طی کردن مراحل بلوغ سلولی باید به تیموس مهاجرت کنند.

از لحاظ ظاهر سلولی می‌توان لنفوسیت‌ها را به این صورت توصیف کرد، سلول‌هایی کوچک که اندازه‌ای مشابه با گلبول‌های قرمز دارند؛ همچنین این سلول‌ها دارای هسته‌های کروی هستند که هتروکروماتین فراوان دارد. سیتوپلاسم لنفوسیت‌ها پیش از آن که فعال شوند کم است، در حقیقت با فعال شدن این سلول‌ها قطر آن‌ها افزایش یافته و در بازه ۹ تا ۱۸ میکرومتر قرار می‌گیرد.

لنفوسیت‌ها علاوه بر خون، در لنف و بافت‌های لنفاوی مانند تیموس، غدد لنفاوی، طحال و آپاندیس حضور دارند. با توجه به تنوع فعالیت‌های انواع مختلف لنفوسیت‌ها و اهمیت حضور آن‌ها در خون و لنف، در ادامه بخش‌هایی مجزا را به معرفی کوتاه هر یک اختصاص می‌دهیم.

لنفوسیت B

با بررسی بیشتر لنفوسیت‌های B متوجه می‌شویم که این سلول‌ها به عنوان «سلول‌های ارائه دهنده آنتی‌ژن» (Antigen-Presenting Cells | APC) نیز فعالیت می‌کنند. منظور از ارائه آنتی‌ژن این است که سلول قادر است آنتی‌ژن‌های خارجی را به کمک پروتئین‌های «مجموعه سازگاری بافتی اصلی» (Major Histocompatibility Complex | MHC) به سطح خود منتقل کنند.

1. ماکروفاژها
2. سلول‌های دندریتیک

گفتیم که لنفوسیت‌های B مانند اکثر گلبول‌های سفید در مغز استخوان تولید می‌شوند، اما اگر بخواهیم اطلاعاتی دقیق‌تر در مورد منشا این سلول‌ها داشته باشیم باید به «سلول‌های بنیادی خون‌ساز پرتوان» (Pluripotent Hematopoietic Stem Cells) اشاره کنیم که سلول‌های سازنده لنفوسیت‌های B به حساب می‌آیند. لنفوسیت‌های B پس از بلوغ به جریان خون وارد می‌شوند تا خود را به بخش‌های زیر برسانند و تجمع کنند.

• غدد لنفاوی
• بافت لنفاوی دستگاه تنفس
• بافت لنفاوی دستگاه گوارش
• طحال

لنفوسیت‌های B بر اساس عملکردهای متفاوتی که بر عهده دارند به دو دسته کلی تقسیم می‌شوند که در ادامه با آن‌ها آشنا می‌شویم تا اطلاعات خود در مورد این شاخه از لنفوسیت‌ها را کامل کنیم.

• «سلول‌های B پلاسما» (Plasma B Cells): این سلول‌ها مسئول تولید آنتی‌بادی هستند. آنتی‌بادی‌ها به پاتوژن‌ها، سلول‌های آلوده و سلول‌های توموری یا نئوپلاسم متصل می‌شوند تا این سلول‌ها برای تخریب علامت‌گذاری شوند.
• «سلول‌های B خاطره» (Memory B Cells): این سلول‌ها خاطره برخورد بدن با آنتی‌ژن‌های خاص را حفظ می‌کنند تا در صورت برخورد مجدد با همان عامل بیماری‌زا، پاسخ سیستم ایمنی قوی‌تر و سریع‌تر ایجاد شود. این فرآیند اساس ایمنی اکتسابی و اثربخشی واکسن‌ها است.

لنفوسیت T

لنفوسیت T یا سلول T همانند لنفوسیت B از مغز استخوان، یا به بیان دقیق‌تر از سلو‌ل‌های بنیادی خون‌ساز پرتوان منشا می‌گیرد اما محل بلوغ لنفوسیت T مغز استخوان نیست. پیش‌سازهای سلول‌های T از مغز استخوان مهاجرت کرده و خود را به غده تیموس می‌رسانند، این سلول‌ها در تیموس دچار تمایز شده و به سلول‌های T بالغ و فعال تبدیل می‌شوند. دلیل نام‌گذاری آن‌ها به صورت لنفوسیت T نیز به محل بلوغ آن‌ها یعنی تیموس (Thymus) برمی‌گردد.

فرآیند بلوغ لنفوسیت‌ T در تیموس نوعی فرآیند انتخابی است که در طی آن بسیاری از سلول‌های T نابود می‌شوند و تنها بخش کوچکی از آن‌ها بالغ شده و وارد جریان خون می‌شوند. این فرآیند سخت و پیچیده باعث می‌شود که فقط سلول‌هایی به عنوان لنفوسیت T بالغ زنده بمانند و فعالیت کنند که عملکرد مناسبی از خود نشان داده‌اند. یکی از مهم‌ترین دلایل اهمیت این فرآیند این است که اختلال در فرآیند بلوغ لنفوسیت‌ها می‌تواند منجر به ایجاد بیماری‌های خودایمنی شود، در نتیجه سلول‌های T به جای مبارزه با عوامل بیماری‌زا، به اشتباه به سلول‌ها و بافت‌های سالم بدن حمله می‌کنند.

لنفوسیت‌های T مسئول بخشی از پاسخ‌های سیستم ایمنی بدن هستند که آن را با عنوان «ایمنی سلولی» (Cell-Mediated Immunity) می‌شناسیم. این سلول‌ها مسئول مبارزه با مواردی هستند که در ادامه معرفی می‌کنیم.

1. پاتوژن‌های داخل سلولی: ویروس‌ها، انگل‌ها و باکتری‌هایی که به سلول وارد می‌شوند.
2. سلول‌‌های توموری
3. اندام یا بافت‌های پیوند داده شده

لنفوسیت‌های T مانند لنفوسیت‌های B به چند دسته تقسیم می‌شوند که فعالیت‌های متفاوتی را برعهده گرفته‌اند، مجموع فعالیت این سلول‌ها باعث می‌شود که سلامت بدن در مواجه با سلول‌های توموری یا پاتوژن‌های داخلی حفظ شود، بنابراین در ادامه با انواع لنفوسیت‌های T آشنا می‌شویم.

• «لنفوسیت T کشنده» (Cytotoxic T Cells): این سلول‌ها که مسئول شناسایی و اتصال به آنتی‌ژن‌های سلول‌های آلوده به ویروس یا نئوپلاستیک هستند، به کمک حضور +CD۸ روی سطح خود شناسایی می‌شوند. زمانی که این سلول‌ها به سلول هدف خود متصل می‌شوند، شروع به ترشح ترکیباتی مانند «لنفوکین‌ها» (Lymphokines) و «پرفورین» (Perforin) می‌کنند که توانایی تخریب سلول هدف را دارند. این سلول‌ها می‌توانند به سلول‌های بافت یا اندام پیوند زده شده نیز حمله‌ور شوند و به این ترتیب پیوند پس زده می‌شود.
• «لنفوسیت T کمکی» (Helper T Cells): این دسته از لنفوسیت‌های T را می‌توان به کمک حضور مولکو‌های +CD۴ روی سطح آن‌ها تشخیص داد. وظیفه لنفوسیت‌های T کمکی شناسایی آنتی‌ژن‌های ارائه شده توسط سلول‌های ارائه دهنده آنتی‌ژن مانند ماکروفاژها و لنفوسیت‌های B است. این سلول‌ها با شناسایی آنتی‌ژن‌ها شروع به تولید و ترشح سیتوکین‌هایی می‌کنند که فعالیت سلول‌های دیگر سیستم ایمنی را تحت تاثیر قرار می‌دهند.
• «لنفوسیت T تنظیم کننده» (Regulatory T Cells): این دسته از سلول‌ها نیز در سطح خود دارای مولکول‌های +CD۴ هستند اما عملکرد آن‌ها خلاف فعالیت لنفوسیت‌های T کمکی است. لنفوسیت T تنظیم کننده مسئول سرکوب پاسخ ایمنی و کاهش فعالیت و تمایز لنفوسیت T کمکی و سلول‌های B است.
• «لنفوسیت ‌T خاطره» (Memory T Cells): این دسته از سلول‌ها پس از ایجاد پاسخ ایمنی تولید می‌شوند و تا مدت‌ها پس از پایان عفونت اولیه در بدن حضور دارند، هدف از تولید این سلول‌ها این است که در مواجه بعدی بدن با همان بیماری یا آنتی‌ژن، سیستم ایمنی بتواند پاسخی سریع‌تر و قدرمندتر داشته باشد.

سلول‌های کشنده طبیعی

سلول‌های کشنده طبیعی نیز مانند لنفوسیت‌های B و T توسط سلول‌های بنیادی خون‌ساز پرتوان در مغز استخوان ساخته می‌شوند. بخش عمده‌ای از این سلول‌ها در همان مغز استخوان تمایز یافته و بالغ می‌شوند اما گروهی از آن‌ها می‌توانند در بافت‌های لنفاوی ثانویه مانند موارد زیر مراحل تمایز را طی کنند.

• غدد لنفاوی
• طحال
• لوزه‌ها
• تیموس

با بررسی ساختار سلول‌های کشنده طبیعی متوجه می‌شویم که این سلول‌ها در بین انواع لنفوسیت‌ها دارای بزرگ‌ترین اندازه سلولی، با قطری در حدود ۱۵ میکرومتر هستند. این سلول‌ها به طور معمول در سیتوپلاسم خود گرانول‌های بزرگی دارند که با استفاده از میکروسکوپ نوری می‌توان به راحتی آن را تشخیص داد و همین موضوع باعث شده است که به این سلول‌ها «لنفوسیت‌های گرانولار بزرگ» (Large Granular Lymphocytes | LGLs) نیز بگوییم.

سلول‌های کشنده طبیعی در سیستم ایمنی ذاتی فعال هستند و مسئولیت از بین بردن سلول‌های آلوده به ویروس و انواع خاصی از سلول‌های توموری را برعهده گرفته‌اند. دلیل آن که به این سلول‌ها «کشنده طبیعی» می‌گوییم این است که برخلاف سلول‌های T کشنده، سلول‌های کشنده طبیعی برای کشتن سلول‌های دیگر نیاز به فعال‌سازی ندارند و همین موضوع باعث می‌شود که پاسخ ایمنی با سرعت بیشتری ایجاد شود.

مونوسیت ها

با مقایسه مونوسیت‌ها با دیگر انواع گلبول‌های سفید خون متوجه می‌شویم که این سلول‌ها بزرگ‌ترین انواع گلبول‌های سفید هستند. مونوسیت‌ها دارای هسته‌ای بزرگ و منفرد هستند که اشکال متفاوتی دارد اما به طور معمول ظاهری لوبیایی شکل یا مشابه با شکل کلیه دارد.

1. فاگوسیتوز: مونوسیت‌ها قادر به فاگوسیتوز یا بلعیدن پاتوژن‌هایی مانند باکتری‌ها و ویروس‌ها هستند.
2. فعال‌سازی پاسخ ایمنی: این سلول‌ها می‌توانند به دیگر سلول‌های سیستم ایمنی در مورد وجود عفونت در بخشی از بدن اطلاع بدهند و به این ترتیب مبارزه با عامل بیماری‌زا را تقویت می‌کنند.
3. بازسازی بافت: مونوسیت‌ها به ترمیم بافت‌هایی که بر اثر جراحت دچار آسیب شده‌اند کمک می‌کنند.
4. عرضه یا ارائه آنتی‌ژن: مونوسیت‌ها با ارائه آنتی‌ژن‌ها به دیگر سلول‌های ایمنی می‌توانند باعث به راه افتادن پاسخ‌های سیستم ایمنی تطبیقی یا اکتسابی شوند.

ماکروفاژها

گفتیم که ماکروفاژها در شناسایی و فاگوسیتوز میکروب‌ها و ذرات دیگر تخصص دارند اما این سلول‌ها مسئولیت‌های دیگری نیز دارند که در ادامه به آن‌ها می‌پردازیم.

1. بهبود زخم: این سلول‌ها با حضور در محل زخم علاوه بر مبارزه با عوامل بیماری‌زا به بهبود آسیب وارد شده کمک می‌کنند.
2. متابولیسم و هومئوستاز آهن: ماکروفاژها در سوخت و ساز آهن و حفظ پایداری آن در محیط داخلی بدن کمک می‌کنند.
3. آغاز پاسخ‌های التهابی: ماکروفاژها در صورت نیاز، پاسخ‌های التهابی را برای مقابله با عفونت‌ها یا آسیب‌ها آغاز می‌کنند.
4. تولید «گونه‌های اکسیژن فعال» (Reactive Oxygen Species): ماکروفاژها با تولید گونه‌های اکسیژن فعال مانند «نیتریک اکسید» (Nitric Oxide) می‌توانند باکتری‌های فاگوسیتوز شده را از بین ببرند.
5. نقش در بارداری: ماکروفاژها در ساخت شبکه‌های عروقی در تخمدان نقش دارند که در تولید هورمون پروژسترون اهمیت بالایی دارند. پروژسترون نیز نقش مهمی در لانه‌گزینی جنین در رحم دارد.

ماکروفاژهای فعال تنوع فنوتیپی بالایی دارند زیرا این سلول‌ها در مواجه بدن با عوامل بیماری‌زای مختلف و حفظ سلامت بدن فعالیت‌های متنوعی انجام می‌دهند و سلول‌ها باید متناسب با وظایفی که بر عهده دارند ویژگی‌های خاصی داشته باشند. در ادامه تعدادی از ماکروفاژ‌هایی که در بافت‌های مختلف حضور دارند و به دلیل همین تفاوت بافتی نام‌های متفاوتی دارند را نام می‌بریم.

1. «ماکروفاژ‌های آلوئولار» (Alveolar Macrophages): این ماکروفاژها در ریه حضور دارند.
2. «سلول‌های کوپفر» (Kupffer Cells): این ماکروفاژها در کبد حضور دارند.
3. «میکروگلیاها» (Microglia): این دسته از ماکروفاژهای بسیار تخصص یافته در سیستم عصبی مرکزی حضور دارند.
4. «ماکروفاژهای طحالی» (Splenic Macrophages): این ماکروفاژها در پالپ قرمز و سفید طحال حضور دارند.

سلول های دندریتیک

• پوست
• ریه‌ها
• دستگاه گوارش
• لایه‌های داخلی بینی

فعالیت اصلی سلول‌های دندریتیک را می‌توان شروع و تنظیم پاسخ‌های ایمنی دانست. این سلول‌ها این عملکرد حیاتی را با پردازش آنتی‌ژن‌ها و ارائه آن‌ها بر سطح سلولی خود انجام می‌دهند و به این ترتیب می‌توانند با لنفوسیت‌های T ارتباط برقرار کنند، با فعال‌سازی لنفوسیت‌های T پاسخ‌های ایمنی اکتسابی به راه می‌افتند و همین موضوع باعث می‌شود که سلول‌های دندریتیک را به عنوان واسطه‌ای میان سیستم ایمنی ذاتی و اکتسابی بشناسیم.

فعال‌سازی سلول‌های دندریتیک در بافت‌ها و اندام‌هایی که پیش‌تر نام بردیم محرک این سلول‌ها برای حرکت به سمت غدد لنفاوی است، در گره‌های لنفاوی سلول‌های دندریتیک با سلول‌های B و T در تعامل هستند و آنتی‌ژن‌ها را در اختیار آن‌ها قرار می‌دهند.

جابه‌جایی گلبول های سفید

گلبول‌های سفید را می‌توان در خون و در بسیاری از بافت‌های بدن مشاهده کرد، بنابراین آن‌ها تنها در خون حضور ندارند. این سلول‌ها برای مبارزه با عوامل عفونی باید از جریان خون خارج شده و وارد بافت‌های آسیب دیده شوند، در نتیجه می‌توان گفت که گلبول‌های سفید از جریان خون برای جابه‌جایی در بدن و رساندن خود به نقاط هدف استفاده می‌کنند.

تولید گلبول های سفید

مغز استخوان به عنوان محل تولید گلبول سفید شناخته می‌شود، به بیان دقیق‌تر تمام انواع سلول‌های خونی از مغز قرمز استخوان منشا می‌گیرند. در مغز استخوان‌ها سلول‌های بنیادی وجود دارند که آن‌ها را با عنوان «سلول‌های بنیادی خون‌ساز» (Haematopoietic Stem Cells) می‌شناسیم و به فرآیند تولید سلول‌های خونی توسط این سلول‌ها «خون‌سازی» (Haematopoiesis) می‌گوییم.

فیلم آموزش ایمونوژنتیک یا ژنتیک ایمنی در فرادرس

کلیک کنید

گفتیم که تولید سلول‌های خونی بیشتر در مغز استخوان‌ها انجام می‌شود اما در مورد پیش از تولد باید این نکته را بدانیم که خون‌سازی بیشتر در کبد یا طحال انجام می‌شود. فعالیت خون‌سازی کبد و طحال باعث می‌شود که این دو اندام تمایل به بزرگ شدن داشته باشند. میزان تولید سلول‌های خونی در یک بزرگسال بالغ، $$۱۰^{۱۱}$$ الی $$۱۰^{۱۲}$$ سلول خونی جدید در هر روز است؛ این میزان بالای تولید سلول‌های خونی برای حفظ سطح تعادل سلول‌ها در گردش خون است. تقسیم سلولی سلول‌های بنیادی خون‌ساز دو دسته سلول ایجاد می‌کند که در ادامه آن‌ها را نام می‌بریم.

1. «سلول‌های پیش‌ساز لنفوئیدی» (Lymphoid Progenitor Cells): لنفوسیت‌ B، لنفوسیت T و سلول‌های کشنده طبیعی حاصل تقسیم این دسته از سلول‌های پیش‌ساز هستند.
2. «سلول‌های پیش‌ساز میلوئیدی» (myeloid Progenitor Cells): این سلول‌ها به «میلوسیت‌ها» (Myelocytes) یا همان گرانولوسیت‌ها و مونوسیت‌ها به علاوه سلول‌های غیرلکوسیتی مانند اریتروسیت‌ها و مگاکاریوسیت‌ها تمایز می‌یابند.

ذخیره سلول‌های بنیادی خون‌ساز مغز استخوان با تولید سلول‌های پیش‌ساز به اتمام نمی‌رسد، زیرا این سلول‌ها توانایی «خود نوسازی» (Self-Renewing) دارند و در کنار تولید سلول‌های پیش‌ساز چند سلول بنیادی خون‌ساز نیز تولید می‌شوند تا همیشه در مغز استخوان تعدادی از این سلول‌ها وجود داشته باشند. سلول‌های پیش‌ساز توانایی خود نوسازی ندارند و تنها می‌توانند تمایز پیدا کرده و سلول‌های مختلفی را بسازند که پیش‌تر نام بردیم.

سلول‌های ساخته شده توسط سلول‌های پیش‌ساز به طور معمول به صورت مستقل تقسیم نمی‌شوند و تنها راه تولید آن‌ها از طریق تقسیم سلول‌های بنیادی خون‌ساز و سپس سلول‌های پیش‌ساز لنفوئیدی یا میلوئیدی است. در ادامه روند تولید هر سلول از سلول پیش‌ساز خود را توضیح می‌دهیم.

شاخه لنفوسیتی

به سلول‌های مشتق شده از سلول‌های پیش‌ساز لنفوئیدی «شاخه لنفوسیتی» (Lymphocyte Lineage) می‌گوییم. سلول‌های پیش‌ساز لنفوئیدی در مرحله بعد به «لنفوبلاست‌ها» (Lymphoblasts) تبدیل می‌شوند و در گام آخر به سه سلول زیر تمایز پیدا می‌کنند.

1. سلول‌های T
2. سلول‌های B
3. سلول‌های کشنده طبیعی

میلوسیت‌ها

میلوسیت‌ها دسته‌ای از سلول‌های مشتق شده از سلول‌های پیش‌ساز میلوئیدی هستند که گرانولوسیت‌ها مونوسیت‌ها را می‌سازند. مونوسیت‌ها نیز پس از رسیدن به بافت‌های مختلف بدن می‌توانند ماکروفاژها و سلول‌های دندریتیک را بسازند.

طول عمر گلبول‌های سفید

طول عمر گلبول‌های سفید خون می‌تواند از چند ساعت تا چند روز متفاوت باشد، بنابراین برای بررسی طول عمر هر گلبول سفید باید به نوع آن دقت کنیم. به طور معمول گلبول‌های سفید بین ۱۳ تا ۲۰ روز زنده هستند اما در مورد گرانولوسیت‌ها می‌توان گفت که میانگین طول عمر آن‌ها کوتاه‌تر و بین ۶ الی ۱۳ روز است؛ در مقابل، لنفوسیت‌ها می‌توانند تا ۲۰۰ روز زنده باشند.

شمارش گلبول‌های سفید خون

مغز استخوان به طور مداوم در حال تولید انواع مختلف گلبول سفید است، زیرا طول عمر اکثر این سلول‌‌ها بین ۱ تا ۳ روز است و باید میزان گلبول‌های سفید خون در محدوده ثابتی باقی بماند. تعداد گلبول‌ سفید موجود در خون یکی از عوامل نشان‌دهنده سلامت بدن است و محدوده طبیعی آن بین چهار هزار تا یازده هزار سلول در هر میکرومتر خون است. این مقدار در حدود ۱٪ از کل حجم خون در یک فرد بالغ را تشکیل می‌دهد. تولید گلبول‌های سفید توسط بخش‌های مختلفی از بدن تنظیم می‌شود که در ادامه آن‌ها نام می‌بریم.

• گره‌های لنفاوی
• طحال
• کبد
• کلیه‌ها

در بدن اکثر ما روزانه به طور متوسط ۱۰۰ میلیارد گلبول سفید تولید می‌شود. در طول روز تعداد این سلول‌ها دچار افت و خیز نیز می‌شود که می‌توان این نوسانات را در دو حالت زیر بررسی کرد.

1. در زمان استراحت: مقدار گلبول‌های سفید پایین
2. هنگام فعالیت بدنی: مقدار گلبول‌های سفید بالا

یادگیری علوم پزشکی

علوم پزشکی در دو سطح بالینی و علوم پایه بررسی می‌شوند که یادگیری هر سطح شامل مجموعه‌ای از درس‌های تخصصی و پیچیده است. در بخش علوم پایه تمرکز بر مباحثی مانند بیوشیمی، فیزیولوژی، هیستولوژی، آناتومی، ژنتیک و غیره است و در بخش بالینی به بررسی بیماری‌ها و روش‌های درمانی متنوع پرداخته می‌شود. مسیر یادگیری هر یک از این بخش‌ها متناسب با نیاز علم‌آموزان مختلف متفاوت خواهد بود، بنابراین استفاده از فیلم‌های آموزشی جامع که تمام نکات را پوشش داده باشند و طبق برنامه‌ریزی اصولی طراحی شده باشند، می‌تواند اثرات مثبتی بر یادگیری افراد مختلف داشته باشند.

برای یادگیری بخش بالینی علوم پزشکی استفاده از فیلم‌های آموزشی یکی از بهترین روش‌های افزایش سرعت یادگیری است، زیرا این فیلم‌های آموزشی از عکس‌های علمی و دقیق برای توضیح تک تک نکات مهم هر مبحث استفاده می‌کنند و می‌توان هر فیلم را چندین بار مشاهده کرد. در ادامه تعدادی لینک دسترسی به تعدادی از این فیلم‌های آموزشی را در اختیار شما قرار می‌دهیم.

• فیلم آموزش اپیدمیولوژی و عفونت های بیمارستانی
• فیلم آموزش تشخیص ناهنجاری های قامتی – ستون فقرات و اندام فوقانی
• فیلم آموزش تشخيص و درمان شايع‌ ترين عوارض سرطان در بخش اورژانس
• فیلم آموزش رویکرد تشخیصی-درمانی به تشنج در بخش اورژانس

بیماری‌های مرتبط با گلبول‌ سفید

بیماری‌ها و اختلالات مربوط به گلبول‌های سفید را می‌توان در سه دسته طبقه‌بندی کرد که در ادامه به معرفی آن‌ها می‌پردازیم.

1. کاهش تعداد گلبول‌های سفید
2. افزایش تعداد گلبول‌های سفید
3. گلبول‌های سفید غیرطبیعی

این موارد می‌توانند اثرات نامطلوبی روی مبارزه بدن با عوامل عفونی داشته باشند. ایجاد التهاب‌های مزمن و افزایش احتمال پیش‌روی بیماری‌های سرطانی مرتبط با سیستم خون یا لنفاوی از دیگر اثرات اختلالات مربوط به گلبول‌های سفید هستند. برای تشخیص این اختلالات به طور معمول از آزمایش‌های خون و در برخی موارد از بیوپسی مغز استخوان استفاده می‌شود.

آیا بالا بودن گلبول سفید خطرناک است؟

گاهی بالا بودن گلبول‌های سفید که با عنوان «لکوسیتوز» (Leukocytosis) نیز شناخته می‌شود، تنها نشان‌دهنده واکنش سیستم ایمنی بدن به عاملی بیماری‌زا است و نگران کننده نیست اما گاهی ممکن است نشان‌دهنده مواردی جدی مانند سرطان خون یا «لوکمیا» (Leukemia) باشد. افزایش میزان گلبول‌های سفید در صورتی که ارتباطی به مبارزه سیستم ایمنی بدن با عوامل بیماری‌زا نداشته باشد، ممکن است به دلیل یکی از عوامل زیر ایجاد شده باشد.

1. فعالیت بدنی شدید
2. تشنج
3. استر‌س‌های شدید روحی یا جسمی مانند جراحی و تب
4. سوختگی
5. اختلالات سیستم ایمنی مانند لوپوس و روماتیسم مفصلی
6. مشکلات تیروئیدی
7. پوسیدگی دندان
8. آلرژی
9. طحال‌برداری یا «اسپلنکتومی» (Splenectomy)
10. سیگار
11. چاقی
12. بعضی داروها
13. لوکمیا
14. لنفوما
15. اختلالات مغز استخوان

آیا بالا بودن گلبول سفید نشانه سرطان است؟

بالا بودن میزان گلبول سفید همیشه نشان‌دهنده سرطان نیست اما در مواردی می‌تواند نشانه‌ای از سرطان خون باشد.

علائم بالا بودن گلبول سفید

افزایش غیرطبیعی گلبول سفید خون ممکن است نشان‌دهنده عفونت یا بیماری‌های جدی‌تری مانند لنفوم یا لوسمی باشد. در ادامه با تعدادی از شایع‌ترین علائم لکوسیتوز آشنا می‌شویم.

• تب
• خستگی
• درد
• مشکلات تنفسی
• خس‌خس سینه
• تعریق شبانه
• کاهش وزن غیرمنتظره
• راش پوستی

درمان بالا بودن گلبول سفید

برای درمان موثر بالا بودن میزان گلبول‌های سفید در ابتدا باید عامل این مسئله را شناسایی کرد، سپس با توجه به آن مسیر درمان را آغاز نمود. به عنوان مثال اگر دلیل بالا رفتن تعداد گلبول‌های سفید، عفونت باکتریایی باشد، پزشک معالج متناسب با شرایط بیمار آنتی‌بیوتیک تجویز می‌کند اما در صورتی که لکوسیتوز به دلیل واکنش آلرژیک ایجاد شده باشد، پزشک ممکن است از آنتی‌هیستامین برای کاهش علائم بیمار استفاده کند. در ادامه تعدادی از روش‌های رایج برای درمان لکوسیتوز را معرفی می‌کنیم.

1. داروهای کاهنده اضطراب و استرس
2. داروهای ضد التهاب
3. افشانه یا اسپری آسم برای درمان آسم
4. جداسازی گلبول‌ سفید از خون با استفاده از روش‌های خاص پزشکی
5. روش‌های درمانی سرطان مانند شیمی‌درمانی و رادیودرمانی

پایین بودن گلبول سفید خطرناک است؟

میزان خطر کاهش سطح گلبول‌های سفید خون ارتباط مستقیمی با دلیل ایجاد این وضعیت دارد. به طور کلی سطح پایین گلبول سفید را «لکوپنی» (Leukopenia) یا «نوتروپنی» (Neutropenia) می‌نامیم که می‌تواند حاد یا مزمن باشد. لکوپنی حاد شرایطی کوتاه‌مدت است که به طور معمول به دلیل بیماری بدن تجربه می‌شود اما لکوپنی مزمن می‌تواند به دلایل زیر ایجاد شود.

• بیماری‌های مزمن مانند سرطان
• بیماری‌های ویروسی مانند HIV
• اختلالات ژنتیکی
• بیماری‌های خودایمنی مانند لوپوس
• «آنمی آپلاستیک» (Aplastic Anemia)
• بیماری‌های کبد یا طحال

جمع‌بندی

در این مطلب از مجله فرادرس به بررسی گلبول سفید پرداختیم که انواع مختلف آن را می‌توان در خون و بافت‌های مختلف مشاهده کرد. این سلول‌ها برای مبارزه با عوامل بیماری‌زا از رگ‌های خونی خارج می‌شوند و به این ترتیب از بدن و بافت‌های مختلف آن محافظت می‌کنند. با توجه به عوامل بیماری‌زای متفاوتی که وجود دارند، سیستم ایمنی بدن سلول‌های مختلفی دارد که با استفاده از فعالیت‌های تخصصی با ویروس‌ها، باکتری‌ها، انگل‌ها، سلول‌های توموری و غیره مبارزه می‌کنند؛ این سلول‌ها را بر اساس ساختار سلولی می‌توان در دو دسته زیر طبقه‌بندی کرد.

1. گرانولوسیت‌ها: شامل نوتروفیل‌ها، بازوفیل‌ها و ائوزینوفیل‌ها. این سلول‌ها در سیتوپلاسم خود دارای گرانول‌هایی هستند که مملو از مولکول‌های مختلف هستند.
2. آگرانولوسیت‌ها: شامل لنفوسیت‌ها و مونوسیت‌ها. لنفوسیت‌های این دسته مسئول ایمنی اکتسابی بدن هستند و مونوسیت‌ها نیز می‌توانند دو سلول متفاوت ماکروفاژها و سلول‌های دندریتیک را بسازند.

تمام این انواع گلبول سفید از سلول‌های بنیادی خون‌ساز پرتوان ساخته می‌شوند که در مغز استخوان‌ها حضور دارند، اما روند تولید و بلوغ هر یک از آن‌ها تفاوت‌هایی دارد که همین تفاوت‌ها باعث ایجاد این تنوع سلولی شده است. میانگین عمر گلبول‌های سفید را می‌توان بین ۱۳ الی ۲۰ روز دانست اما با توجه به نوع هر گلبول سفید، عمر آن و بازه زمانی فعالیت سلول متفاوت خواهد بود.