تکواژ چیست؟‌ – انواع و توضیح به زبان ساده + مثال و تمرین

۱۸۳۹ بازدید
آخرین به‌روزرسانی: ۱۱ مرداد ۱۴۰۲
زمان مطالعه: ۸ دقیقه
تکواژ چیست؟‌ – انواع و توضیح به زبان ساده + مثال و تمرین

پیش‌تر در «مجله فرادرس» و در مطلب «واژه چیست»، با تعریف واژه در زنجیر کلام آشنا شدیم. در این مطلب، برآنیم تا بدانیم تکواژ چیست. با اینکه تعداد واج‌های زبان بسیار محدود است، تکواژها بسیار بیشترند، به‌طوری‌که هرگز نمی‌توان با قاطعیت گفت هر زبان چه تعداد تکواژ دارد. در هر اجتماعی، همواره نیازهای متنوعی را شاهد هستیم که برای آن‌ها واژه یا تکواژ جدیدی اخذ می‌شود. اما تعداد تکواژها در هر زبانی، بسیار کمتر از واژه‌هاست. در این مطلب قصد داریم تکواژ را بر اساس زبان فارسی و به زبانی ساده بررسی کنیم.

تکواژ چیست؟

برای آنکه به‌ خوبی و به سادگی تجزیه زبان به سطح تکواژ را یاد بگیریم، و بدانیم تکواژ چیست، باید به تعریف «آندره مارتینه»، زبان‌شناس فرانسوی رجوع کنیم. به جمله زیر دقت کنید.

از این راه باید رفت.

«مارتینه» می‌گوید زبان را دو بار می‌توان تجزیه یا تقطیع کرد؛ بار اول به اجزایی که هم دارای صورت صوتی و هم دارای محتوای معنایی است. برای مثال جمله بالا به صورت زیر تجزیه می‌شود.

از + این + راه + باید +‌ رفت

در تجزیه دوم همین اجزاء به اجزای دیگری تقسیم می‌شوند که فقط صورت صوتی دارند و محتوای معنایی ندارند. برای مثال تجزیه دوم را در ادامه می‌بینید.

ا + ز

***

ر + ا + ه

هر یک از اجزاء تجزیه اول را تکواژ می‌نامند. مراقب باشید که تکواژ را با واژه اشتباه نگیرید، چراکه تکواژ کوچک‌ترین واحد معنی‌دار زبان است، ولی واژه می‌تواند خود از یک یا چند تکواژ درست شده باشد. برای مثال به نمونه‌ زیر دقت کنید.

می‌خندیم.

(خود یک واژه است.)

***

می + خند + یم

(واژه «می‌خندیم» سه تکواژ دارد.)

واحدهای تجزیه دوم زبان واج‌اند. برای مثال جمله «از این راه باید رفت»، هجده واج دارد. واج را هم با حرف اشتباه نگیرید، واج آن‌چیزی است که تلفظ می‌شود و حرف چیزی است که نوشته می‌شود.

تکواژ در زنجیر کلام چیست

انواع تکواژ

انواع تکواژ دو قسم است؛ تکواژ آزاد و تکواژ وابسته. در ادامه تعریف این دو را برای شما فهرست کرده‌ایم.

  • تکواژ آزاد: دارای معنی و کاربرد مستقل است و می‌تواند به‌‌تنهایی به‌‌کار برود. مانند قلم، دست، میز و... .
  • تکواژ وابسته: معنی و کاربرد مستقل ندارد و در ساختمان واژه‌های دیگر به‌‌کار می‌رود. مانند «گر» در واژه «کارگر» یا «لاخ» در «سنگلاخ».

در جدول زیر نمودار انواع تکواژ را با جزئیات بیشتر و با مثال مشاهده می‌کنید.

انواع تکواژ
آزادوابسته
قاموسیدستوریاشتقاقیتصریفی
کتاببرای«ستان» در گلستان«ان» در درختان

تکواژ قاموسی

تکواژی است که به‌تنهایی هم به‌کار می‌رود و معنی‌دار است. به تكواژ قاموسی، تكواژ «full» هم می‌گویند. در جدول زیر نمونه‌هایی از تکواژ قاموسی مشاهده می‌کنید.

انواع تکواژ قاموسی
اسم‌هالیوان
آجر
کتاب
موتور
دست
صفتخنک
داغ
کهنه
نو
مصدرهارفتن
گرفتن
نوشتن
اسامی اشارهاین
آن
و...
بن ماضیخواند
ماند
بن مضارعگو
رو

تکواژ دستوری

تکواژی است که به‌خاطر نقش دستوری برای زبان خلق شده است و به‌تنهایی به کار نمی‌رود. برای مثال برای، را، از و...، نقش‌نمای اضافه، حرف نشانه مفعول در فارسی، حرف اضافه، حرف عطف، حرف ربط. در جدول زیر نمونه‌هایی برای تکواژ آزاد دستوری مشاهده می‌کنید.

انواع تکواژ دستوری
حروف اضافه متمم‌سازدر
برای
تا
با
به
از
حروف ربط همپایه‌سازو
یا
اما
ولی
حروف ربط وابسته‌سازتا
که
زیرا
اگر
چون
نقش‌‌نمای اضافه در ترکیب وصفی یا ترکیب اضافیکتابِ من
بیماریِ مزمن
گیره سر
حروف ندایا
ای
ضمایر جدامن
تو
او
ما
شما
خود
آن
این
نشانه مفعولیرا

تکواژ اشتقاقی

این تکواژها واژه‌های جدید را خلق می‌کنند و در ساختمان واژه‌های مشتق و مشتق مرکب به کار می‌روند.

در جدول زیر مثال‌هایی برای تکواژ اشتقاقی و در ترکیب با اسم و صفت‌های مختلف مشاهده می‌کنید.

تکواژهای اشتقاقی
گارآموزگار
پروردگار
بانباغبان
دربان
نانامعلوم
منددانشمند
گیناندوهگین

تکواژ تصریفی

با کمک تکواژ تصریفی، واژه جدید خلق نمی‌شود، اما واژه برای اینکه در جمله ظاهر شود ممکن است به آن احتیاج پیدا کند. برای مثال می‌توانیم به نشانه‌های جمع، نشانه نکره، نشانه صفت عالی و «می» اشاره کنیم.

تکواژ در فارسی چیست

در جدول زیر می‌توانید نمونه‌هایی از تکواژهای تصریفی مشاهده کنید.

تکواژهای تصریفی
نشانه‌های جمعها
ان
ون
ین
ات
یای نکرهزنی
مردی
«ترین» در صفت‌ عالی
«تر» در صفت تفضیلی
بهترین
بهتر
«ـُم» و «ـُمین» در اعداد ترتیبیچهارم
چهارمین
پیشوندهای فعلیبِ
مَ
می
همی
نَ
شناسه‌های مضارع
ـَم
ـی
ـَد
یم
ید
ـَند

نکات ضروری برای شمارش تکواژ

برای تجزیه به تکواژ مواردی که در ادامه برای شما فهرست کرده‌ایم را فراموش نکنید.

  • نقش‌نمای اضافه خود یک تکواژ است، مانند: جهانِ بدون جنگ، هوایِ پاک.
  • در شمارش به واج‌های میانجی مانند ی، ک، ج، گ، د، هـ، و، توجه نکنید. برای مثال در نیاکان، ترشیجات، پرندگان.
  • به واژه‌هایی که به دو شکل ضبط می‌شوند توجه کنید؛ مانند برخی بن‌های مضارع و اسم‌ها (گو/گوی، خدا/خدای)
  • شناسه صفر (Ø) در فعل‌هایی مانند (رفت Ø) و (گفته بود Ø) یک تکواژ محسوب می‌شود.
  • به تکواژهای ماضی‌ساز مانند ید، د، اد، ست، ت در واژگانی چون خواند، ایستاد، توانست و... دقت کنید.

به این ترتیب می‌توان به درستی واژه‌ها را به تکواژهای تشکیل‌دهنده تجزیه کرد. در ادامه چند مثال از نکته‌هایی که ذکر کردیم مشاهده می‌کنید.

دان + ‌ِش + جو + ان

(تجزیه دانشجویان)

نیا + ان

(تجزیه نیاکان)

ترش + ی + ات

(تجزیه ترشیجات)

پر (بن مضارع) + نده + ان

(تجزیه پرندگان)

به + ان

(تجزیه بدان)

آهو + ان

(تجزیه آهوان)

سوالات متداول درباره تکواژ

برای درک بهتر این مطلب از مجله فرادرس در ادامه به تعدادی از پرسش‌های رایج در این خصوص پاسخ داده‌ایم.

تکواژ اجباری و تکواژ اختیاری چیست؟

هر تکواژی را که بتوان بدون تغییر ساختمان نحوی جمله از آن حذف کرد، تکواژ اختیاری و هر تکواژی را که از این لحاظ نتوان حذف کرد، تکواژ اجباری می‌نامند. حذف تکواژهای اختیاری تغییری در معنای جمله یا ساخت نحوی نمی‌دهد. برای مثال در جمله «من دیدم»، می‌توانیم «من» را حذف کنیم، زیرا «ضمیر جدا» (من) و «ضمیر پیوسته» (ـَم) هر دو در جمله نقش فاعل دارند. اما برعکس آن امکان‌پذیر نیست. یعنی نمی‌توانیم «ـَم» را حذف کنیم و بگوییم «من دید».

تکواژ پنهان چیست؟

تکواژ پنهان تکواژی است که گرچه به ظاهر حذف شده است، همچنان به‌صورت پنهان در جمله وجود دارد. برای همین به آن تکواژ پنهان می‌گوییم. برای مثال حروف اضافه خود نقشی ندارند و نقش عناصر دیگری را نشان می‌دهند. مثلا در جمله «وقت سحر رسید»، یک «در» در ابتدا بوده است که ابهام جمله را هم تاحد زیادی رفع می‌کند. این حرف اضافه نخست در جمله بوده است و گرچه ظاهراً از آن حذف شده است، به شکل پنهان وجود دارد. برای مثال‌های بیشتر نمونه‌های زیر را هم می‌توانید ببینید.

  • (در) سال گذشته
  • (در) اینجا
  • (در) آنجا
  • (در) خواب بودن
  • (به) راه افتادن
  • (به) سر رسیدن
  • (به) زندان انداختن
  • (بر) سر گذاشتن
  • (از) یادش رفتن
  • (به) یادش آمدن
تکواژ در زبان چیست

جای تکواژ در جمله کجا است؟

جمله زیر را در نظر بگیرید.

فردا من او را در دانشگاه می‌بینم.

در این جمله «فردا» پیش از «من» قرار گرفته است. اما می‌توانیم آن را پیش از «او را» یا «در دانشگاه» هم قرار بدهیم. پس در هر سه جمله معنا تقریباً یکسان است. اما جای همه اجزا‌ء قابل‌تغییر نیست. برای مثال، جای «را» یا «می» غیرقابل‌تغییر است. آزادی عناصر جمله برای تغییر جایگاه یک شرط اساسی دارد؛ اینکه نقش آنها در جمله مشخص شده باشد.

تمرین تکواژ

برای ارزیابی عملکرد خود در رابطه با مطلب «تکواژ چیست»، می‌توانید از تمرین‌هایی که در ادامه در اختیار شما قرار گرفته است استفاده کنید. پاسخ سؤالات نیز بعد از هر سوال آمده است.

تمرین

جمله‌های زیر را به تکواژهای تشکیل‌دهنده تجزیه کنید.

سوال ۱:‌ در شعر باغ من، شاعر به توصیف پاییز می‌­پردازد و پاییز را نه فصل بی­‌حاصلی و خشکی و نازیبایی که مظهر زیبایی و پادشاه فصل­‌ها می‌­داند.

جواب

جواب: در / شعر / ـِ/ باغ / ـِ/ من / شاعر / به / توصیف / ـِ/ پاییز / می / پرداز / ـَد / و/ پاییز/ را / نه / فصل / ـِ/ بی / حاصل / ی / و / خشک / ی / و / نا/ زیب / ا / یی (ی) / و / پادشاه / ـِ/ فصل / ها / می / دان / ـَد /

سوال ۲:‌ نثر تاریخی در قرن پنجم در کتاب تاریخ بیهقی اوج و اعتبار خاصی یافت.

جواب

جواب: نثر / ـِ/ تاریخ / ی / در / قرن / ـِ/ پنج / ـُم / در / کتاب / ـِ/ تاریخ / ـِ/ بیهق / ی / اوج / و / اعتبار / ـِ/ خاصّ / ی / یافت / Ø /

سوال ۳:‌ قلمرو خیال آن­قدر وسیع و پهناور است که هر چیز غیرممکن می‌­تواند در آن جاشدنی و بودنی باشد.

جواب

جواب: قلم / رو / ـِ/ خیال / آن / قدر / وسیع / و / پهن / ا / ور / است / Ø / که / هر / چیز / ـِ/ غیر / ـِ/ ممکن/ می/ توان / ـَد / در / آن / جا / شد / ـَن / ی / و / بو / د / ـَن / ی / باش / ـَد /

سوال ۴:‌ با گسترش شعر فارسی در عراق و توجه نویسندگان و شاعران به علوم و ادبیات در شعر و نثر تحولی پیدا شد.

جواب

جواب: با / گستر / ـِش / ـِ/ شعر / ـِ/ فارس / ی / در / عراق / و / توجّه / ـِ/ نویس / ـَنده / ان (گان) / و / شاعر / ان / به / علوم / و / ادب / یّ / ات / در / شعر / و / نثر / تحوّل / ی / پیدا / شد / Ø /

سوال ۵:‌ ویژگی نثر عرفانی، سادگی و نزدیک بودن آن به زبان محاوره است.

جواب

جواب: /ویژه / ی (گی) / ـِ/ نثر / ـِ/ عرفان / ی / ساده / ی (گی) / و / نزدیک / بو / د / ـَن / ـِ/ آن / به / زبان / ـِ/ محاوره / است / Ø /

جمع‌بندی مطلب تکواژ چیست

در ادامه نکات مهم این مطلب از «مجله فرادرس» را مشاهده می‌کنید.

  • تعداد واج‌های زبان بسیار محدود است، تکواژها بسیار بیشترند.
  • «آندره مارتینه» می‌گوید زبان را دو بار می‌توان تجزیه یا تقطیع کرد؛ بار اول به اجزایی که هم دارای صورت صوتی و هم دارای محتوای معنایی است؛ در تجزیه دوم همین اجزاء به اجزای دیگری تقسیم می‌شوند که فقط صورت صوتی دارند و محتوای معنایی ندارند.
  • هر یک از اجزاء تجزیه اول را تکواژ می‌نامند، واحدهای تجزیه دوم زبان واج‌اند.
  • تکواژ با واژه اشتباه یکسان نیست، تکواژ کوچک‌ترین واحد معنی‌دار زبان است ولی واژه می‌تواند از یک یا چند تکواژ ساخته شده باشد.
  • واج با حرف یکی نیست. واج به اعتبار تلفظ است و حرف به اعتبار کتابت.
  • انواع تکواژ بر دو گونه است؛ تکواژ آزاد و تکواژ وابسته.
  • تکواژ آزاد دارای معنی و کاربرد مستقل است و می‌تواند به‌تنهایی استفاده شود؛ تکواژ وابسته معنی و کاربرد مستقل ندارد و در ساختمان واژگان دیگر به‌کار می‌رود.
  • تکواژ آزاد بر دو قسم است؛‌ تکواژ قاموسی که به‌تنهایی هم به‌کار می‌رود و معنی‌دار است و تکواژ دستوری که برای نقش دستوری زبان موجود شده است و به‌تنهایی استفاده نمی‌شود.
  • تکواژ وابسته هم بر دو قسم است؛‌ تکواژ اشتقاقی که در ساختمان واژه‌های مشتق و مشتق مرکب به‌کار می‌روند و تکواژ تصریفی که واژه جدید خلق نمی‌کنند، اما واژه برای اینکه در جمله ظاهر شود ممکن است به آن نیاز پیدا کند.
  • تکواژی را که بتوان بدون تغییر ساختمان نحوی جمله حذف کرد، تکواژ اختیاری و تکواژی را که از این لحاظ نتوانیم حذف کنیم، تکواژ اجباری می‌نامند.
  • تکواژی که به ظاهر حذف شده است اما همچنان به‌صورت پنهان در جمله وجود دارد، تکواژ پنهان است.
بر اساس رای ۵ نفر
آیا این مطلب برای شما مفید بود؟
اگر بازخوردی درباره این مطلب دارید یا پرسشی دارید که بدون پاسخ مانده است، آن را از طریق بخش نظرات مطرح کنید.
منابع:
دس‍ت‍ور زب‍ان‌ ف‍ارس‍ی‌ ۲م‍ب‍ان‍ی‌ زب‍ان‌ش‍ن‍اس‍ی‌ و ک‍ارب‍رد آن‌ در زب‍ان‌ ف‍ارس‍ی‌/ اب‍وال‍ح‍س‍ن‌ ن‍ج‍ف‍ی‌
۲ دیدگاه برای «تکواژ چیست؟‌ – انواع و توضیح به زبان ساده + مثال و تمرین»

درود. وقت بخیر.
ضمن سپاس از ارائه این آموزک، به‌نظر ضمایر جدا جزء تکواژهای قاموس است، نه دستوری.
همچنین این و آن را هم در قاموس و هم در دستوری آورده‌اید.
اگر نام‌های دیگر تکواژ را-که در بعضی منابع آمده-درج کنید، بهتر نیست؟ واژک و سازه.
لطفأ درباره زبان‌های تحلیلی، ترکیبی، پیوندی و… نیز آموزشی قرار دهید زیرا مطالب موجود در نت ناقص و درهم است.
ممنون از حسن توجه‌تان

با سلام؛
ضماير جدا، جزء تکواژهای دستوری‌اند، چرا که معنای مستقلی ندارند؛ اما در ساخت دستوری جمله به صورت مستقل به کار می‌روند. ضمن آنکه «این» و «آن» در حالت «اسم اشاره‌ای» در دسته تکواژهای قاموسی قرار می‌گیرند چراکه همچون بقیه تکواژ‌های واژگانی یا قاموسی، معنای مستقل دارند. نام‌های دیگری هم که برای تکواژ ذکر کرده‌اید صحیح‌اند اما کمتر استفاده می‌شوند. از دقت شما سپاس‌گزاریم.
با تشکر از شما برای همراهی با «مجله فرادرس»

نظر شما چیست؟

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *