حرف عطف چیست؟ – توضیح به زبان ساده با مثال و تمرین
- میآموزید که ساختار و نقش دستوری حرف عطف را تشخیص دهید.
- یاد میگیرید که کاربردهای متنوع حروف عطف را در جمله تحلیل کنید.
- تمرین میکنید تفاوت حروف عطف و ربط را با مثالها تمیز دهید.
- یاد خواهید گرفت کاربرد نگارشی و تلفظی واو عطف را رعایت کنید.
- میآموزید که جملات همپایه و معطوف را در متن تشخیص دهید.
- تمرین عملی تشخیص و بهکارگیری حروف عطف را انجام میدهید.

مطالب مجله فرادرس را در جستجوی گوگل سریعتر ببینید
حرف عطف چیست؟
مثال حرف عطف
در جدول زیر نمونههایی از جملههای دارای حروف عطف را آوردهایم و حرف عطف آنها را نیز مشخص کردهایم.
| مثال | حرف عطف |
| تو را دیدم آنگاه صدایت کردم. | آنگاه (عطف دو جمله) |
| من به مدرسه رفتم همچنین دوستم به مدرسه رفت. | همچنین (عطف دو جمله) |
| من و بردارم دوستان خوبی هستیم. | و (عطف دو اسم) |
| دل و جانم به تو مشغول و نظر در چپ و راست تا ندانند حریفان که تو منظور منی (سعدی) | «و» اول (عطف جان به دل) / «و» دوم (عطف دو جمله) / «و» سوم (عطف راست به چپ) |
انواع حرف عطف
- حرف عطف بین کلمههای غیرفعل
- حرف عطف بین جملههای مستقل
حرف عطف بین کلمه های غیرفعل
نوبه زهدفروشان گرانجان بگذشت
وقت رندی و طرب کردن رندان پیداست
(حافظ)
حرف عطف بین جمله های مستقل
حروف عطف مختلفی میتوانند بین دو یا چند جمله قرار بگیرند و آنها را تبدیل به جملههای همپایه کنند. یعنی جملههای مستقل با پذیرفتن حروف عطف، فقط به هم پیوند میخورند اما وابستگی بین آنها ایجاد نمیشود و هرکدام از آنها دارای معنای کامل و مستقل خود هستند.
پیش میآمد سپس میرفت شه
جمله شب او همچو حامل وقت زه
(مولانا)
یادگیری حروف عطف با فلش کارت
با کلیک بر هر یک از کارتهای زیر، توضیحات و مثالهای آن را مشاهده خواهید کرد. برای رفتن به کارتهای دیگر نیز، کافی است روی گزینه «بعدی» کلیک کنید.
کاربرد حرف عطف چیست؟
از حرف عطف برای مرتبط کردن، پیوستگی، ایجاد درنگ، نتیجهگیری، بیان تردید، انتخاب، مثال زدن، برشمردن، ترتیب و... استفاده میکنیم. در جدول زیر، نمونههایی از حروف عطف را از نظر کاربرد آنها بررسی کردهایم.
| مثال | کاربرد |
| مریم، سوسن، سنبل، یاس و لاله نمونههایی از گلهای زیبا هستند. | مثال زدن (چند مثال از گلهای زیبا) |
| لباس سبز را بخرم یا لباس آبی را؟ | بیان تردید (شک و تردید بین «لباس سبز» و «لباس آبی») |
| پیش از من و تو لیل و نهاری بودهاست گردندهفلک نیز به کاری بودهاست (خیام) | عطف «تو» به «من» / عطف «نهار» به «لیل» |
| «چندبار آن مخاذیل نیرو کردند در حمله اما هیچ طرفی نیافتند.» (بیهقی) | ایجاد درنگ (حمله کردند اما (درنگ) موفق نشدند.) |
| «او دوستی خوبی است پس او خیرخواه تو است.» | نتیجهگیری (خیرخواه بودن، نتیجه خوب بودن دوست است.) |
یادگیری حرف عطف در فارسی

- فیلم آموزش ادبیات فارسی پایه یازدهم فرادرس
- فیلم آموزش ادبیات فارسی پایه دهم فادرس
- فیلم آموزش ادبیات فارسی پایه دوازدهم فرادرس
- فیلم آموزش ادبیات فارسی پایه نهم فرادرس
- فیلم آموزش رایگان فعل فارسی فرادرس
همچنین برای یادگیری بهتر و کاملتر مباحث مختلف درس ادبیات فارسی دوره متوسطه میتوانید از مجموعه آموزش زیر استفاده کنید.
تفاوت حرف ربط و عطف چیست؟
جدول تفاوت حرف عطف و حرف ربط
تا اینجا دانستیم که حروف عطف، جملهها را همپایه میکنند اما حروف ربط برخی از جملهها را به جملههای دیگر وابسته میکنند. بهعبارتدیگر، حروف عطف، همپایهساز و حروف ربط، وابستهساز هستند. در جدول زیر، تفاوتهای حرف عطف و حرف ربط را بهطورخلاصه نوشتهایم.
| حرف عطف | حرف ربط |
| بین کلمهها و جملهها | بین جملهها |
| همپایهساز | وابستهساز |
| هر جمله = شمارش بهعنوان یک جمله مستقل | کل جمله مرکب (متشکل از جملههای پایه و پیرو) = شمارش بهعنوان یک جمله مستقل |
در مطلب زیر از مجله فرادرس، درباره حروف ربط توضیح دادهایم و آنها را با مثالهای زیادی بررسی کردهایم.
مثال ۱
در جدول زیر، دو جمله دارای حروف ربط و عطف را با هم مقایسه کردهایم تا تفاوت آنها را بهتر درک کنید. همانطور که مشاهده میکنید، مثالِ دارای حرف عطف، از دو جمله مستقل و همپایه ساخته شده اما مثالِ دارای حرف ربط، از یک جمله مستقل و یک جمله غیرمستقل یا وابسته تشکیل شده است. از نظر جملهشماری نیز، مثال اول، دارای دو جمله و مثال دوم دارای یک جمله است زیرا جملههای پیرو و پایه موجود در یک جمله مرکب، مجموعاً یک جمله محسوب میشوند.
| نوع حرف | مثال | تفکیک جملهها |
| حرف عطف | ظرفها را شستم سپس غذایم را خوردم. | ظرفها را شستم. (جمله مستقل) غذایم را خوردم. (جمله مستقل) |
| حرف ربط | ظرفها را شستم تا غذایم را بخورم. | ظرف ها را شستم. (جمله پایه) تا غذایم را بخورم (جمله پیرو) |
مثال ۲
در جدول زیر نیز، جملههای بیت اول با حرف ربط به هم مرتبط شدهاند و هرکدام از آنها یک جمله مستقل محسوب میشوند که دارای معنای کامل هستند اما در بیت دوم، یکی از جملهها برای کامل شدن معنای خود به جمله دیگر نیاز دارد و این نیاز بهعلت وجود حرف ربط «گر (اگر)» در ساختار این جمله پیرو یا وابسته است. از نظر جملهشماری نیز، بیت بالا دارای دو جمله و بیت پایین دارای یک جمله است.
| نوع حرف | مثال | تفکیک جملهها |
| حرف عطف | جان باختن آسان است اندر نظرت لیکن این لاشه نمیبینم شایسته قربانت (سعدی) | جان باختن اندر نظرت آسان است. (مستقل) این لاشه را شایسته قربانی کردن برایت نمیبینم. (مستقل) |
| حرف ربط | گر برسد ناله سعدی به کوه کوه بنالد به زبان صدا (سعدی) | اگر ناله سعدی به کوه برسد (پیرو) کوه با زبان صدا، بنالد. (پایه) |

واو عطف در زبان فارسی چیست؟
تا اینجا بررسی کردیم که حرف عطف چیست و تفاوت حرف عطف با حرف ربط را نیز توضیح دادیم، در این بخش به بررسی نکات پرکاربردترین حرف عطف فارسی میپردازیم. حرف «و» مهمترین حرف عطف در زبان فارسی است که باید نکتههای آن را بهطور جداگانه یاد بگیریم و آنها را با مثال بررسی کنیم. در این بخش به بررسی موارد فهرست زیر میپردازیم.
- تفاوت «واو» عطف و «واو» ربط
- ویرگول بهجای «واو» عطف
- تلفظ «واو» عطف
تفاوت واو ربط و واو عطف چیست؟
مثال ۱
همانطور که در جدول زیر مشاهده میکنید، حرف «و» در بیت اول، دو کلمه غیرفعلی را به هم مرتبط کرده و «واو» عطف است اما این حرف در بیت دوم، دو جمله دارای فعل را به هم پیوند داده و حرف ربط است.
| نوع «واو» | مثال | مرتبطشدهها |
| واو عطف | قصه رنجور و رنجوری بخواند بعد از آن در پیش رنجورش نشاند (مولانا) | رنجور / رنجوری |
| واو ربط | شب تار است و رهِ وادی ایمن در پیش آتش طو کجا، موعد دیدار کجاست؟ (حافظ) | شب تار است. / رهِ وادی ایمن در پیش است. |
مثال ۲
هردو حرف «و» موجود در بیت اول جدول زیر، حرف عطف هستند زیرا میان کلمههای غیرفعلی پیوند ایجاد کردهاند اما «و» موجود در بیت دوم، حرف ربطی است که دو جمله مستقل را به هم مرتبط کرده است.
| نوع «واو» | مثال | مرتبطشدهها |
| واو عطف | به خلق و لطف توان کرد صید اهل نظر به بند و دام نگیرند مرغ دانا را (حافظ) | خلق / لطف | بند / دام |
| واو ربط | حدیث خسرو و شیرین نهان نیست و زان شیرینتر الحق داستان نیست (نظامی) | حدیث خسرو و شیرین نهان نیست. / الحق که داستانی شیرینتر از آن نیست. |
نکته: حرف «و» موجود بین «خسر و شیرین» در بیت دوم جدول بالا، واو عطف است. پس در این بیت، هم واو عطف و هم واو ربط وجود دارد.

مثال ۳
| نوع «واو» | مثال | مرتبطشدهها |
| واو عطف | رسیدند جایی کجا آب بود چو هنگامه خوردن و خواب بود (فردوسی) | خوردن / خواب |
| واو ربط | به تندی گفتم ای بخت بلندم نه تو قصابی و من گوسپندم (نظامی) | نه تو قصابی. / نه من گوسپندم. |
مثال ۴
خوان درویش به شیرینی و چربی بخورند
سعدیا چربزبانی کن و شیرینسخنی
(سعدی)
| «و» در مصرعها | مرتبطشدهها | نوع «واو» |
| شیرینی و چربی | شیرینی (اسم) / چربی (اسم) | عطف |
| چربزبانی کن و شیرینسخنی | چربزبانی کن. (جمله) / شیرینسخنی (کن). (جمله) | ربط |
ویرگول به جای واو عطف
در زبان فارسی معیار اگر بخواهیم چند کلمه را پشت سر هم بیاوریم و آنها را با «واو» عطف به هم مرتبط کنیم، فقط قبل از کلمه آخر از حرف «و» استفاده میکنیم و بین کلمههای قبلی از نشانه نگارشی ویرگول یا درنگ «،» استفاده میکنیم. در واقع برای جلوگیری از تکرار حرف «و»، بهجای آن ویرگول میگذاریم تا جمله یا عبارت، خواناتر و روانتر بشود. در ادامه، نمونههایی از این مورد را بررسی میکنیم.
مثال ۱
اگر در جمله زیر، بهجای همه ویرگولها، حرف «و» عطف قرار میدادیم، خواندن این جمله سخت و دشوار میشد. پس بهجای آن از ویرگول استفاده کردهایم و فقط قبل از کلمه آخر یعنی «سهراب»، «و» عطف قرار دادهایم.
علی، احمد، پارسا، محمد، امیر و سهراب در مدرسه ماندند.
مثال ۲
در مصرع اول مثال زیر، شاعر به جای اینکه چندینبار از «واو» عطف استفاده کند و بگوید: «کلافه و خسته و تنها»، بهجای واو عطف اول، ویرگول قرار داده و چنین گفته است:
کلافه، خسته و تنها در این شبهای تکراری
از این پهلو به آن پهلو میان خواب و بیداری
(طاهره داوری)

تلفظ واو عطف
حرف «و» عطف در جملهها و مخصوصا در اشعار، بیشتر بهصورت مصوت کوتاه «-ُ» تلفظ میشود مگر اینکه برای رعایت وزن و آهنگ شعری، نیاز باشد که آن را بهصورت «وَ» تلفظ کنیم. برای مثال، عبارت «دست و پا» معمولاً بهصورت «دستُ پا» خوانده میشود مگر اینکه این عبارت در جملهای قرار داشته باشد که برای رعایت وزن، آن را بهصورت «دست وَ پا» تلفظ کنیم. نحوه تلفظ این حرف در اشعار از نظر وزن و تشخیص وزن عروضی بسیار مهم است. در ادامه این بخش، نحوه تلفظ نمونههایی از شعرهای دارای «واو» عطف را بررسی میکنیم.
مثال ۱
تفاوت خوانش «واو» عطف مصرع اول بیت زیر به صورت مصوت کوتاه یا به صورت «وَ» را در جدول زیر نشان دادهایم.
جان و تنم ای دوست فدای تن و جانت
مویی نفروشم به همه ملک جهانت
(حافظ)
| نحوه تلفظ «و» عطف | تلفظ | هجابندی |
| «-ُ» | جانُ تنم ای دوست فدای تنُ جانت | جا/نُ/تَ/نَ/مِی/دوست/فَ/دا/یِ/تَ/نُ/جا/نَت |
| «وَ» | جان وَ تنم ای دوست فدای تن وَ جانت | جان/وَ/تَ/نَ/مِی/دوست/فَ/دا/یِ/تَن/وَ/جا/نَت |
مثال ۲
نهاده باده بر کف ماه و انجم
جهان خالی زِ دیو و دیومردم
(نظامی)
| نحوه تلفط «و» عطف | تلفظ | هجابندی |
| «-ُ» | نهاده باده بر کف ماهُ انجم جهان خالی ز دیوُ دیومردم | نَ/ها/دِ/با/دِ/بَر/کَف/ما/هُ/اَن/جُم جَ/هان/خا/لی/زِ/دی/وُ/دیو/مَر/دُم |
| «وَ» | نهاده باده بر کف ماه وَ انجم جهان خالی زِ دیو وَ دیومردم | نَ/ها/دِ/با/دِ/بَر/کَف/ماه/وَ/اَن/جُم جَ/هان/خا/لی/زِ/دیو/وَ/دیو/مَر/دُم |

نمونه سؤال حرف عطف
حالا که یاد گرفتیم حرف عطف چیست و انواع آن را نیز شناختیم، میتوانید با انجام تمرین زیر، میزان یادگیری خود را بسنجید. برای این کار کافی است که گزینه درست موردنظر خود در هر سؤال را انتخاب کرده، روی آن کلیک کنید و سپس با زدن گزینه «مشاهده جواب»، پاسخ درست آن سؤال را ببینید. برای هر جواب درستی که ثبت کنید، یک امتیاز میگیرید و امتیاز نهایی خود را در پایان تمرین یعنی بعد از پاسخ دادن به همه سؤالها و با زدن گزینه «دریافت جواب آزمون» دریافت میکنید.
تمرین و آزمون
۱. کدام گزینه درست است؟
حرف عطف همان حرف اضافه است.
حرف عطف بین دو کلمه یا دو جمله پیوند ایجاد میکند.
حرف عطف، یک جمله را به جملهای دیگر وابسته میکند.
«واو» عطف همان «واو» ربط است.
۲. کدام گزینه نادرست است؟
از حروف عطف برای ایجاد پیوند و ارتباط استفاده میکنیم.
حروف عطف تنها یکی از انواع حروف زبان فارسی هستند.
حرف عطف فقط بین دو کلمه غیرفعلی قرار میگیرد.
از حروف عطف برای مرتبط کردن اسمها، صفتها، فعلها و انواع دیگری از کلمهها به یکدیگر استفاه میکنیم.
۳. در کدام گزینه حرف عطف وجود دارد؟
اگر تاریخ را نخوانیم محکوم به تکرار آن میشویم.
از نصیحتهای تکراری او خسته شده بودم.
لباست را بپوش تا خیاط آستینهای آن را کوتاه کند.
من در روز خاکسپاری او را دیدم اما نتوانستم تسلیت بگویم.
۴. در کدام گزینه هیچ حرف عطفی مشاهده نمیکنید؟
گویند صبر کن که تُرا صبر بَر دهد
آری دهد ولیک به عمر دگر دهد
(دقیقی)
تن چه شناسد که تُرا یار کیست
دل بود آگه که وفادار نیست
(نظامی)
چنان بسوخت دلم کز سرم برآمد دود
دهان سپس پی و دنباله سخن بگشود
(میرزاده عشقی)
در قعرِ دلم جواهر راز، بسیست
اما چه کنم محرم رازم کس نیست
(ابوسعید ابوالخیر)
حروف عطف موجود در گزینههای این سؤال را در فهرست زیر آوردهایم:
- گزینه اول: «ولیک»
- گزینه سوم: «سپس»
- گزینه چهارم: «اما»
۵. در کدامیک از گزینههای زیر جملههای همپایه وجود دارد؟
یکی از ردان نامش آزادسرو
ز درگاه کسری بیامد به مرو
(فردوسی)
تو بدین نعت و صفت گر بخرامی در باغ
باغبان بیند و گوید که تو سرو چمنی
(سعدی)
گرت آرزوی آنست که خونِ خلق ریزی
چه کند که شیر گردن ننهد چو گوسفندت
(سعدی)
گر بزنندم به تیغ در نظرش بیدریغ
دیدن او یکنظر صد چو منش خونبهاست
(سعدی)
۶. نقش دستوری کلمه «مجله» در عبارت زیر چیست؟
اگر کتاب و مجله نمیخوانی، پس چگونه مطالعه میکنی؟
معطوف و مسند جمله
معطوف به کلمه «کتاب» و مفعول جمله
معطوف به کلمه «کتاب» و نهاد جمله
نهاد جمله
۷. حرف عطف موجود در بیت زیر چه کاربردی دارد؟
زیر زمین خیز و نهفتی بجوی
پس به فلک برشو بینردبان
(رودکی)
ایجاد درنگ
مثال آوردن
معطوفسازی
بیان ترتیب
۸. در این بیت چه نوعی از «واو» وجود دارد؟
صبر قفا خورد و به راهی گریخت
عقل بلا دید و به کنجی نشست
(سعدی)
«واو» مصرع اول، حرف عطف و «واو» مصرع دوم، حرف ربط است.
هر دو «واو» موجود در مصرع اول و دوم این بیت، حرف ربط هستند.
«واو» مصرع اول، حرف ربط و «واو» مصرع دوم، حرف عطف است.
هر دو «واو» موجو در این بیت، حرف عطف هستند.
۹. تلفظ درست مصرع اول بیت زیر در کدام گزینه آمده است؟
او و من هر دو همینازیم و ناز من بهست
کو به حسن خویش نازد من به مدح شهریار
(عنصری)
او وَ من هر دو همینازیم وَ ناز من بهست
اوُ من هر دو همینازیمُ نازِ من بهست
اوُ من هر دو همینازیم وَ نازِ من بهست
هر سه گزینه درست است.
۱۰. در کدام گزینه «واو» عطف وجود دارد؟
چشم و زبانی که برون دوستند
از سر مویند و ز تن پوستند
(نظامی)
بخواه دفتر اشعار و راه صحرا گیر
چه وقت مدرسه و بحث کشف کشّاف است؟
(حافظ)
بازآ و جان شیرین از من ستان به خدمت
دیگر چه برگ باشد درویش بینوا را
(سعدی)
گزینه اول و دوم
جدول جمع بندی نکات حرف عطف در فارسی
در این مطلب از مجله فرادرس یاد گرفتیم حرف عطف چیست و انواع مختلف آن را با مثال بررسی کردیم. پس از آن، کاربردهای حروف عطف و تفاوت حرف ربط و حرف عطف را توضیح دادیم و بعد از آن نیز، به بررسی نکتههای مربوط به «واو» عطف پرداختیم. در انتهای مطلب نیز پرسشهایی چهارگزینهای طرح کردیم که با استفاده از آنها هم در مبحث حروف عطف تمرین کنید و هم میزان یادگیری خود را افزایش دهید. در جدول زیر، خلاصهای از مهمترین موارد گفتهشده در این مطلب را آوردهایم. البته خواندن این نکات بهتنهایی کافی نیست و چون به شکل بسیار خلاصه نوشته شدهاند، لازم است که همه بخشهای مطلب را بخوانید.
| حروف عطف بین کلمههای غیرفعلی ⇐ | معطوف کردن کلمه دوم و وابسته کردن نقش دستوری آن به کلمه قبلی |
| حروف عطف بین جملهها ⇐ | همپایهکردن جملهها با یکدیگر |
| تفاوت حروف عطف و حروف ربط ⇐ | حروف عطف، همپایهساز هستند اما حروف ربط، وابستهساز هستند. |
| کاربرد حرف عطف ⇐ | مرتبط کردن، مثال زدن، انتخاب کردن، ایجاد درنگ، بیان شک و تردید و... |
| تفاوت «و» عطف و «و» ربط ⇐ | «و» عطف بین دو کلمه غیرفعلی و «و» ربط بین دو جمله قرار میگیرد. |
مطالب مجله فرادرس را در جستجوی گوگل سریعتر ببینید























