حروف مشبهه بالفعل در عربی چیست؟ – از صفر تا صد قواعد + مثال و تمرین

۱۳۶۸۰ بازدید
آخرین به‌روزرسانی: ۱۶ آبان ۱۴۰۲
زمان مطالعه: ۷ دقیقه
حروف مشبهه بالفعل در عربی چیست؟ – از صفر تا صد قواعد + مثال و تمرین

حروف مشبهه بالفعل در عربی، اگرچه در دسته حرف‌‌ها قرار می‌گیرند، کارکرد آنها همانند فعل است. یعنی به کلمات بعد از خودشان اعراب مرفوع و منصوب می‌دهند. در این نوشته قصد داریم انواع حروف مشبه‌ بالفعل و تاثیر آنها را در جمله بررسی کنیم. با مثال درباره استثناها و نکات مربوط به این حروف صحبت می‌کنیم و در آخر با استفاده از تمرین‌های انتهایی متن می‌توانیم میزان دریافت‌مان را از این مبحث بسنجیم.

997696

حروف مشبه بالفعل در عربی چیست ؟

حروف مشبهه بالفعل در عربی همانند افعال ناقصه و لای نفی جنس در دسته نواسخ قرار می‌گیرد. نواسخ جمع ریشه ناسخ به معنی باطل‌کننده است. یعنی این کلمات با ورود به یک جمله عملکرد معمول و نرمال کلمات را تغییر و اعراب آنها را در جمله طور دیگری نشان می‌دهند.

در مبحث مربوط به افعال ناقصه توضیح دادیم که این افعال بر سر جملات اسمیه وارد می‌شوند و مبتدا را به اسم خود و خبر در عربی را به خبر افعال ناقصه تبدیل می‌کنند. اما تغییرات در همین حد باقی نمی‌ماند. چرا که اسم افعال ناقصه اعراب رفع و خبر آنها اعراب نصب می‌گیرد.

لای نفی جنس نیز از نظر کارکرد چنین تاثیری دارد. یعنی تنها برای جملات اسمیه عربی به کار می‌رود. اسم بعد از خودش را به حالت نکره و منصوب در می‌آورد و هدف از حضورش در جمله این است که اسم لای نفی جنس را از دسته‌اش جدا و به خبر آن معنی نفی بدهد.

نکته: با آمدن لای نفی جنس در جمله باید آن را به صورت «هیچ.... نیست» ترجمه کرد. مانند مثال زیر:

لا إِکراهَ في الدین.

هیچ اجباری در دین نیست.

انواع حروف مشبه بالفعل

حروف مشبهه بالفعل نیز یکی دیگر اعضای خانواده نواسخ به حساب می‌آیند. این حروف علاوه بر اینکه به کلمات یک جمله اعراب نصب و رفع می‌دهند، معنا و مفهوم جمله را نیز تکمیل می‌کنند. به همین خاطر به آنها حروف مشبهه بالفعل می‌گویند. از دیگر شباهت‌های این حروف به فعل در این است که هنگام اضافه شدن «ي» ضمیر ملکی حتما نون وقایه میان آنها قرار می‌گیرد. برای فهم بهتر به مثال‌های زیر توجه کنید.

إنَّ ي = إنَّني

لکن ي = لکنَّني

همچنین معانی تاکید و تشبیه و تمنا از معانی درونی این حروف است که در جمله ایجاد می‌کند. از انواع این حروف می‌توان به إنَّ، أنَّ، لیت، لکن، لعل و کأنَّ اشاره کرد. در جدول زیر برخی از حروف مشبهه بالفعل در عربی و معنا و مفهوم درونی که به جمله می‌دهند آمده‌است.

معنای انواع حروف مشبّه بالفعل
حروف مشبَّه بالفعلهم معنی عربی
إنَّ - أنَّحقَّقتُ (تاکید کردم- همانا)
لیتتَمَنَّیتُ (آرزو کردم -شاید، ای کاش)
لکنَّإستدرکتُ (جبران کردم - ولی)
لعلَّتَرَجَّیتُ (امید داشتم - ای کاش)
کأنَّشبَّهتُ (تشبیه کردم - همانند)

این حروف نیز همانند افعال ناقصه تنها بر سر جملات اسمیه می‌آیند و تاثیرشان را بر مبتدا و خبر وارد می‌کنند. اما نکته اینجاست که این تاثیر کاملا برخلاف آن چیزی است که افعال ناقصه انجام می‌دهند. این حروف برخلاف افعال ناقصه، مبتدا را به عنوان اسم حروف مشبه بالفعل منصوب و خبر آن را مرفوع می‌کنند. در ادامه هر یک از این حروف را به تفکیک، همراه با مثال مربوط به خود آنها بررسی می‌کنیم.

 

انواع حروف مشبهه بالفعل در عربی

پر کاربردترین حروف مشبهه بالفعل که در زبان عربی به کار می‌رود عبارتند از:

  • حرف مشبهه بالفعل إنَّ
  • حرف مشبهه بالفعل لیت
  • حرف مشبهه بالفعل لعلَّ
  • حرف مشبهه بالفعل لکنَّ
  • حرف مشبهه بالفعل کأنَّ

در ادامه توضیح مربوط به هر یک از این حروف را می‌خوانید.

حرف مشبه بالفعل «إنَّ»

إنَّ پرکاربردترین و شناخته شده‌ترین حرف از میان حروف مشبهه بالفعل در عربی است. مهم‌ترین تغییرش این است که در معنی جملات تاکید ایجاد می‌کند. با آمدن این حرف بر سر جمله اسمیه معنی «همانا» و تاکید بر وقوع فعل و رفع تردید درباره آن به وجود می‌آید.

از میان حروف مشبهه بالفعل دو حرف إنَّ و أنَّ برای استفاده در ابتدا و اواسط جمله استثناهایی دارند. به این ترتیب که اگر بخواهیم تاکید و رفع ابهام را در ابتدای جمله بیاوریم باید از «إنَّ» و هرگاه نیاز داشته باشیم این تاکید را در اواسط جمله به کار ببریم باید از «أنَّ» استفاده کنیم. برای درک بهتر کارکرد این دو به مثال‌های زیر توجه کنید.

إِنَّ تِلمیذاً نَشیطاً ناجِحٌ.

همانا دانش‌آموز کوشا موفق است.

(إنَّ به عنوان تاکید در ابتدای جمله آمده‌است.)

أَعتَقِدُ أنَّ مَعرِفَةَ لُغةٍ نافِعةٌ.

معتقدم که همانا یادگیری زبان مفید است.

(أنَّ در وسط جمله بیشتر معنای «که» می‌دهد.)

نکته: هرگاه درباره استفاده أنْ و أنَّ در اواسط جمله (بدون حضور علامت‌های اعراب آنها) دچار شک و تردید شدیم بهتر است به کلمه بعد از آنها توجه کنیم. هر گاه بعد از أن، فعل مضارع عربی آمده باشد، می‌توانیم بگوییم که از حروف ناصبه فعل مضارع است. اما هرگاه بعد از آن از اسم منصوب استفاده شده‌ بود باید بدانیم که یکی از حروف مشبه‌ بالفعل است.

حرف مشبه بالفعل «لیتَ»

هرگاه بخواهیم از آرزو و تمنا و حسرت فرصتی از دست رفته صحبت کنیم، باید به سراغ حرف مشبهه بالفعل لیتِ برویم. نکته مربوط به این حرف این است که باید در جمله اسمیه از آن استفاده کنیم. یعنی آمدنش قبل از فعل عملکرد آن را تغییر می‌دهد و دیگر جزو حروف مشبهه بالفعل در عربی محسوب نمی‌شود. به مثال زیر توجه کنید.

لَیْتَ المُتَوَفَی یَحیی.

ای کاش متوفی زنده می‌شد.

ویژگی حروف مشبه بالفعل

حرف مشبه بالفعل «لعلَّ»

امکان وقوع چیزی در جملات اسمیه با آمدن لعلَّ بر سر مبتدا و خبر کامل می‌شود. این امکان می‌توانید با فعل مجهول نیز همراه شود. تنها نکته مهم این است که همانند سایر حروف مشبه بالفعل بعد از آن نیاز به اسم عربی داریم. برای درک بهتر به مثال زیر توجه کنید.

لَعَلَّ کِتابي في غُرفَتي.

شاید کتابم در اتاقم باشد.

نکته: اگر هدف‌مان بیان آرزوی غیرممکن باشد از لیتَ استفاده می‌کنیم. در صورتی که هنوز امیدی به وقوع یک آرزو داشته باشیم باید به سراغ لعلّّ برویم.

حرف مشبه بالفعل «لکنَّ»

از لکن در وسط جملات عربی استفاده می‌شود. این حرف از حروف مشبه بالفعل به معنی جبران کردن چیزی در جملات اسمیه به کار می‌رود. به این ترتیب که خبری از وقوع یک کار می‌دهیم و بعد با آوردن لکنَّ چیزی را از آن کار جدا می‌کنیم. به عبارتی دیگر لکنَّ میان دو جمله‌ای به کار می‌رود که یکی از آنها مثبت و دیگری منفی باشد. به مثال زیر توجه کنید.

رَسَبَ سَعیدٌ في الإِمتِحانِ وَلَکِنَّ عَلیاً نَجَحَ.

سعید در امتحان مردود شد اما علی موفق شد.

(در این جمله علی از دسته مردودی‌ها جدا شده و کار سعید را به نوعی جبران کرده‌است.)

 

حرف مشبه بالفعل «کأنَّ»

ایجاد شباهت میان دو چیز در جملات با آمدن کأنَّ امکان‌پذیر می‌شود. در این جملات خبر کأنّ همان چیزی است که می‌خواهیم اسم را به آن مشبه کنیم. برای فهم بهتر به مثال زیر توجه کنید.

کَأَنَّ عَلیاً أَسَدٌ.

گویی علی مثل شیر است.

در حروف مشبهه بالفعل نیز قاعده تقدم خبر بر اسم برقرار است. در این زمینه باید دقت کنیم که هرگاه خبر در حالت جار و مجرور بر مبتدا تقدم پیدا کرد و اول از آن آمد، اسم حروف مشبه بالفعل باید و حتما به صورت نکره و منصوب در جملات ظاهر شود. برای درک بهتر به مثال‌های زیر توجه کنید.

أَظُنُّ أَنَّ في المَدرِسَةِ مُدیرَها.

فکر کردم که همانا در مدرسه مدیرش باشد.

نکته مهم: هرگاه به حروف مشبهه بالفعل إنَّ، أنَّ و کأنّّ کلمه «ما» بچسبد، این حروف کارایی خودشان را در زمینه ایفای نقش به عنوان حروف مشبه بالفعل از دست می‌دهند و کلمات بعد از آنها به مبتدا و خبر معمول در جملات تغییر حالت می‌دهند. باید در نظر داشته باشیم که آمدن ما تغییری در معنای این حروف ایجاد نمی‌کند. به مثال زیر توجه کنید.

کَأنَّما صَدْرُ الأُستاذِ بَحْرٌ.

انگار که سینه استاد دریاست.

نکات حروف مشبه بالفعل

مثال حروف مشبهه بالفعل در عربی

برای درک بهتر مطالبی که بالا گفته شد، می‌توانید به مثال‌های زیر توجه کنید.

إِنَّ العِلْمَ مُفیدٌ.

همانا که علم مفید است.

(إنّ: حف مشبهه بالفعل - العلمَ: اسم إنَّ و منصوب - مفیدٌ: خبر إنَّ و مرفوع)

عَلَمْتُ أَنَّ الصِدْقَ یَنجِی صاحِبَهُ.

دانستم که صداقت صاحبش را نجات می‌دهد.

(أنَّ: حرف مشبهه بالفعل - الصدقَ: اسم أنَّ و منصوب - ینجی صاحبه: خبر أنَّ، جمله فعلیه و مرفوع)

لَیْتَ الشَبابَ یَعودُ یوماً.

ای کاش جوانی روزی بازگردد.

(لیتَ: حرف مشبهه بالفعل - الشبابَ: اسم لیت و منصوب - یعود: خبر لیت، فعل مضارع و محلا مرفوع)

أَحمدٌ نَشیطٌ لَکِنَّ دِراسَتَهُ مُتَوَسِطْ.

احمد زرنگ است اما سطح درسش متوسط است.

(لکنَّ: حرف مشبهه بالفعل - دراسةَ: اسم لکنَّ - متوسطٌ: خبر لیت و مرفوع)

لَعَلَّ الفَرَجَ قَریبٌ.

شاید که گشایش نزدیک باشد.

(لعلَّ: حرف مشبهه بالفعل - الفرجَ: اسم لعلَّ و منصوب - قریبٌ: خبر لعل و مرفوع)

سوالات متداول درباره حروف مشبه بالفعل

در این بخش به برخی از سوالات مرسوم مربوط به موضوع حروف مشبه بالفعل به اختصار پاسخ می‌دهیم.

حروف مشبه بالفعل کدام حروف هستند؟

به حروفی مثل إنَّ، أنَّ، کأنَّ، لعل، لیت و لکنَّ که بر سر جمله اسمیه می‌آید و اعراب کلمات را تغییر می‌دهند حروف مشبهه بالفعل در عربی می‌گویند.

علت نام‌گذاری این حروف به مشبه بالفعل چیست؟

از آنجایی که این حروف به کلمات یک جمله اعراب نصب و رفع می‌دهد و معنای آن را کامل می‌کنند به آنها حروف مشبه بالفعل می‌گویند.

تمرین مبحث حروف مشبه بالفعل

برای ارزیابی عملکرد خود در رابطه با «حروف مشبهه بالفعل در عربی»، می‌توانید از تمرین‌هایی که در ادامه در اختیار شما قرار گرفته است استفاده کنید. این آزمون شامل ۵ سوال است و پس از پاسخ دادن به تمامی پرسش‌ها و ظاهر شدن دکمه «دریافت نتیجه آزمون»، می‌توانید نمره عملکردتان را مشاهده کنید و جواب‌های درست و نادرست را نیز ببینید. پاسخ سوالات نیز بعد از هر آزمون آمده است.

۱. خبر در این عبارت چیست؟ «لیت لک سیارة تأخذُنا بها إلی الحدیقة.»

لک

تأخذنا

سیارة

لک سیارة

۲. خبر إنَّ در جمله رو به رو چیست؟ «إنّک تحبُّ أن تکونَ مهندساً»

کَ

أن تکونَ

مهندساٌ

تُحبُّ

۳. اسم و خبر إنَّ در عبارت رو به رو چیست؟ «إنَّ لک لشأناً فی المجتمع»

لشأنا- لک

لک- لشأناً

فی المجتمع- لشأنا

لشأناٌ- فی المجتمع

۴. اعراب میتة در جمله «وجدتُ أنَ العقرب میتة» چیست؟

خبر و مرفوع

خبر و منصوب

اسم أنّ و منصوب

اسم أنّ و مرفوع

۵. اعراب کلمه رطب در جمله «الجوُّ حار لکنه رطب» چیست؟

اسم لکن و منصوب

اسم لکن و مرفوع

خبر لکن و مرفوع

خبر لکن و منصوب

جمع‌بندی

در این نوشته درباره حروف مشبهه بالفعل در عربی و انواع آن نکاتی را یاد گرفتیم. فهمیدیم که به خاطر شباهت عملکرد این حروف به فعل آنها را حروف مشبه بالفعل می‌نامند. همچنین فهمیدیم معنای هر کدام از این حروف چیست و در چه مواردی به کار برده می‌شود. یکی از نکات مهم این حروف زمانی‌ است که مای کافه به دو حرف أنَّ و إنَّ بچسبد. در چنین موقعیتی کارکرد هر دوی آنها باطل شده و مبتدا و خبر نقش قبلی خودشان را در جمله بازی می‌کنند.

بر اساس رای ۳۶ نفر
آیا این مطلب برای شما مفید بود؟
اگر بازخوردی درباره این مطلب دارید یا پرسشی دارید که بدون پاسخ مانده است، آن را از طریق بخش نظرات مطرح کنید.
منابع:
Almerja
۳ دیدگاه برای «حروف مشبهه بالفعل در عربی چیست؟ – از صفر تا صد قواعد + مثال و تمرین»

سلام. مطالب خوبی بود
فقط یک اشتباه جزئی داره
درتوضیح قسمت “لکنّ” توی مثالش “رسب سعیدٌ في الامتحان ولكنّ عليٌ نجح” اسم علي باید منصوب باشه.

با سلام و وقت بخیر؛
متن بازبینی و اصلاح شد.
از همراهی شما با مجله فرادرس سپاسگزاریم.

این روش تدریس خیلی خوبه – تشکر

نظر شما چیست؟

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *