طیف سنجی – به زبان ساده

مطالب مجله فرادرس را در جستجوی گوگل سریعتر ببینید
تابش الکترومغناطیس در طیف سنجی
خواص موجی تابشهای الکترومغناطیس
میدانهای الکتریکی و مغناطیسی به صورت عمود برهم و با جهت انتشار موج، نوسان میکنند. تصویر زیر، نمونهای از یک تابش الکترومغناطیس است که از یک نوسانگر میدان مغناطیسی و یک نوسانگر میدان الکتریکی تشکیل میشود.

که در رابطه بالا:
- : بزرگی میدان الکتریکی در زمان
- : ماکزیمم دامنه میدان الکتریکی
- : فرکانس موج
- : زاویه فاز که توضیح میدهد در زمان میتواند مقداری به غیر صفر داشته باشد.
معادله مشابهی نیز برای میدان مغناطیسی به شکل زیر تعریف میشود:
که در رابطه بالا، ، ماکزیمم دامنه میدان مغناطیسی است.
مثال
فرکانس:
عدد موج:
خواص ذرهای تابش الکترومغناطیس در طیف سنجی
در رابطه بالا، ثابت پلانک و مقدار آن برابر با ژول-ثانیه است.
مثال
انرژی فوتون برای خط تیره مثال قبل، موسوم به خط D سدیم را محاسبه کنید.
طیف الکترومغناطیس
فرکانس و طول موج تابشهای الکترومغناطیس، با یکدیگر متفاوت هستند. برای سادگی کار، تابشهای الکترومغناطیس را به نواحی مختلفی موسوم به «طیف الکترومغناطیس» (Electromagnetic Spectrum) تقسیم میکنیم. این تقسیمبندی بر اساس نوع حالت گذار اتمی و مولکولی است که سبب جذب یا گسیل فوتون میشود و در تصویر زیر به این طیف اشاره شده است. توجه داشته باشید که مرزبندی بین نواحی مختلف طیف الکترومغناطیس به صورت گسسته نیست و همپوشانیهایی بین این نواحی قابل مشاهده است.

فوتونها منبعی از علائم
در بخش قبل، در خصوص خواص تابش الکترومغناطیس صحبت کردیم که این خواص عبارت بودند از: انرژی، سرعت، دامنه، فرکانس، زاویه فاز، قطبیدگی و جهت انتشار. محاسبات طیف سنجی تنها زمانی میسر خواهد بود که برهمکنشهای فوتون با نمونه، منجر به تغییر در یکی یا بیشتر از این خواص شوند.
طیف سنجی را به طور معمول به دو دسته بسیار بزرگ از روشها تقسیم میکنند. یکی از این دستهها شامل انتقال انرژی بین فوتون و نمونه است که جدول زیر، فهرستی از مثالهای این روش را ارائه میدهد:
| نوع انتقال انرژی | محدوده طیف الکترومغناطیس | روش طیف سنجی |
| جذب | اشعه | «طیف سنجی موسباور» (Mossbauer Spectroscopy) |
| اشعه | طیف جذبی اشعه | |
| و طیف مرئی | طیف سنجی جذب اتمی
طیف سنجی ماورای بنفش | |
| مادون قرمز | طیف سنجی مادون قرمز | |
| مایکروویو | طیف سنجی مایکروویو | |
| امواج رادیویی | رزونانس اسپین الکترون
رزونانس مغناطیسی هسته | |
| گسیل (برانگیختگی حرارتی) | و طیف مرئی | گسیل اتمی |
| فوتولومینانس | اشعه | فلورسانس اشعه |
| و طیف مرئی | فلورسانس
فسفرسانس فلورسانس اتمی | |
| پرتوافشانی شیمیایی | و طیف مرئی | پرتوافشانی شیمیایی |
طیف سنجی جذبی

جذب و گسیل فوتون
تصویر بالا به صورت خیلی ساده، جذب و گسیل یک فوتون را توسط اتم یا مولکول نشان میدهد. زمانی که یک فوتون با انرژی به اتم یا مولکولی برخورد کند، اگر اختلاف انرژی بین حالت پایه و برانگیخته موسوم به ، با انرژی فوتون برابر باشد، جذب رخ میدهد. این اتم یا مولکول برانگیخته میتواند فوتون آزاد کند و به حالت پایه خود برسد. در این حالت نیز، انرژی فوتون با اختلاف انرژی برابر است.
زمانی که ماده، تابش الکترومغناطیس را جذب میکند، تعداد فوتونهایی که از نمونه گذر میکنند کاهش مییابند. اندازهگیری این میزان کاهش، موسوم به «مقدار جذب» (Absorbance)، یک ابزار تحلیلی قوی است. توجه داشته باشید که هر یک از سطوح انرژی در تصویر قبل، مقدار مشخصی دارد چراکه این سطوح، کوانتیزه (کوانتیده) هستند.
همانطور که گفته شد، جذب تنها زمانی انجام میشود که انرژی فوتون با اختلاف انرژي بین دو سطح برابر باشد. نمودار مقدار جذب به عنوان تابعی از انرژی فوتون موسوم به «طیف مقدار جذبی» (Absorbance Spectrum) است که نمونهای از این نمودار را برای نوعی آبمیوه (زغالاخته) در تصویر زیر ملاحظه میکنید. رنگهای حاوی «آنتوسیانین» (Anthocyanin)، در آبمیوه، نورهای مرئی با طول موجهای آبی، سبز و زرد را جذب میکنند. در نتیجه، رنگ این آبمیوه قرمز است.


دسته دوم روشهای طیف سنجی
روشهای طیف سنجی در دسته دوم، مربوط به تغییر در دامنه، زاویه فاز، قطبیدگی و جهت انتشار هستند که در نتیجه شکست، انعکاس، پراکندگی، «انکسار» (Diffraction) یا «پخششوندگی» (Diffusion) ماده بوجود میآیند.
در جدول زیر، روشهای مختلف این نوع از طیف سنجی آورده شده است:
| محدوده طیف الکترومغناطیس | نوع برهمکنش | روش طیف سنجی |
| اشعه | انکسار | اشعه |
| ماورا بنفش و طیف مرئی | «تجزیه» (Refraction) | «انکسارسنجی» (Refractometry) |
| «پراکندگی» (Scattering) | «نفلومتری» (Nephelometry) | |
| «پراش» (Dispersion) | «پراش چرخشی نوری» (Optical Rotary Dispersion) |
اجزای اصلی دستگاه طیف سنجی
منبع انرژی در دستگاه طیف سنجی
تمامی اشکال طیف سنجی به منبعی از انرژی نیاز دارند. در طیف سنجی جذبی و پراکندگی، این انرژی از طریق فوتونها تامین میشود. طیفسنجیهای شامل گسیل و فوتولومینانس نیز از انرژیهای حرارتی، فوتون یا شیمیایی استفاده میکنند تا آنالیت را به حالت مناسبی از برانگیختگی برسانند.
منبع تابش الکترومغناطیس
یک منبع تابش الکترومغناطیس باید خروجی را فراهم کند که شدید و پایدار باشد. این منابع را به صورت منبع «پیوستار» (Continuum) یا خطی طبقهبندی میکنند. یک منبع پیوستار، تابشها را با دامنهای وسیع از طول موجها گسیل میکند که تغییرات ملایمی در شدت آن وجود دارد. در مقابل، یک منبع خطی، تابشها را با طول موجهای انتخابی گسیل میکند. در تصاویر زیر، منابع پیوستار و خطی نشان داده شدهاند.


در جدول زیر، فهرستی از معمولترین منابع تابش الکترومغناطیس آورده شده است:
| منبع | محدوده طول موج | کاربرد |
| لامپهای و | منبع پیوستار از 160-380 نانومتر | جذب مولکولی |
| لامپ تنگستن | منبع پیوستار از 320-2400 نانومتر | جذب مولکولی |
| لامپ زنون | منبع پیوستار از 200-1000 | جذب مولکولی |
| لامپ نرنست | منبع پیوستار از 0/4-20 میکرومتر | جذب مولکولی |
| «گلوبار» (Globar) | منبع پیوستار از 1-40 میکرومتر | جذب مولکولی |
| «سیم نیکروم» (Nichrome Wire) | منبع پیوستار از 0/75-20 میکرومتر | جذب مولکولی |
| لامپ کاتدی توخالی | منبع خطی در طیف مرئی/ماورا بنفش | جذب مولکولی |
| لامپ بخار جیوه | منبع خطی در طیف مرئی/ماورا بنفش | فلورسانس مولکولی |
| لیزر | منبع خطی در طیف مرئی/ماورا بنفش/مادون قرمز | جذب مولکولی و اتمی، فلورسانس و پراکندگی |
منبع انرژی حرارتی
منابع شیمیایی انرژی
انتخاب طول موج در طیف سنجی
با تطبیق رنگ نمونه با محلول استاندارد، کارشناس میتواند غلظت ماده مورد نظر در نمونه را پیدا کند.

انتخابگر طول موج
همانطور که در تصویر زیر نشان داده شده است، یک «انتخابگر طول موج» (Wavelength Selector) از یک باند باریک تابش گذر میکند. این انتخابگر، با «طول موج اسمی» (Nominal Wavelength)، «پهنای باند موثر» (Effective Bandwidth) و یک توان تابش توصیف میشود. پهنای باند موثر را به صورت پهنای تابش در وسط توان ماکزیمم ( Maximum Throughput) تعریف میکنند.

یک انتخابگر ایدهآل، توان تابش بالا و پهنای باند محدود (باریک) دارد. دلیل نیاز به توان تابش بالا در این است که سبب میشود تا فوتونهای بیشتری از انتخابگر گذر کنند. در نهایت، این امر موجب تقویت سیگنال و کاهش «نویز زمینه» (Background Noise) خواهد بود. پهنای باند موثر محدود، تفکیک (دقت) بیشتری را به همراه دارد.
تاثیر باند موثر بر تفکیک
در تصویر زیر اثر پهنای باند موثر محدود بر «تفکیک» (Resolution) و نویز نشان داده شده است. طیفی که پهنایباند موثر محدودی دارد، تفکیک بهتری بدست میدهد و به ما کمک میکند تا به طور مشخص، سه پیک را در طیف تشخیص دهیم اما میبینیم که سیگنال ما نویز بیشتری دارد. در مقابل، طیفی که پهنای باند موثر آن بزرگتر است، نویز کمتری دارد اما هیچ تفکیک مشخصی را نمیتوان بین سه پیک شناسایی کرد. به طور معمول برای تحلیل کیفی، تفکیک، مهمتر از نویز و پهنای باند موثر کوچکتر، مطلوبتر است. در مقابل، در تحلیل کمی، نویز کمتری مد نظر قرار میگیرد.

انتخاب طول موج به کمک فیلترها
سادهترین روش برای ایزوله کردن یک باند محدود تابش، استفاده از فیلترهای جذبی یا «فیلترهای تداخلی» (Interference Filters) است. فیلترهای جذبی، به صورت انتخابی، تابشها را از یک منطقه محدود (باریک) طیف الکترومغناطیس جذب میکنند. فیلترهای تداخلی از تداخل «سازنده» (Constructive) یا «تخریبی» (Destructive) برای ایزوله کردن طول موجها استفاده میکنند.
یک نمونه ساده از فیلتر جذبی، شیشهای رنگی است. به طور مثال، یک فیلتر بنفش، رنگ مکمل سبز را از ۵۰۰-۵۶۰ نانومتر حذف میکند. فیلترهای تجاری، پهنای باند موثری بین 30 تا 250 نانومتر فراهم میکنند و حداقل توان آنها در حدود ۱۰ درصد شدت منبع گسیلکننده است. فیلترهای تداخلی، گرانتر از فیلترهای جذبی هستند و پهنای باند موثری بین 10-20 نانومتر دارند و حداقل توان آنها ۴۰ درصد ذکر میشود.
انتخاب طول موج به کمک مونوکروماتورها
استفاده از فیلترها با محدودیت همراه است. از آنجایی که یک فیلتر تنها یک طول موج اسمی دارد، اگر بخواهیم سنجشی بر اساس دو طول موج مختلف داشته باشیم باید از دو فیلتر مختلف استفاده کنیم. یک «مونوکروماتور» (Monochromator)، روشی جایگزین برای انتخاب باند محدود تابش است و همچنین این امکان را دارد که بتوانیم به طور پیوسته طول موج اسمی را تغییر دهیم.
شمای کلی از یک مونوکروماتور در تصویر زیر نشان داده شده است. تابشهای منبع از طریق یک شکاف به مونوکروماتور وارد میشوند. تابشها توسط یک «آینه موازی کننده» (Collimating Mirror) دریافت میشوند که در نهایت، پرتوهای تابشی را به «توری پراش» (Diffraction Grating) انعکاس میدهد. توری پراش، یک سطح انعکاسدهنده است که از تعداد زیادی شیارهای موازی تشکیل شده است. توری پراش، پرتوها را پراکنده میکند و آینه دومی، این پرتوها را بر روی یک سطح مسطح شکافدار متمرکز میکند. در برخی مونوکروماتورها از یک منشور به جای توری پراش استفاده میشود.

پرتو پس از خروج از مونوکروماتور، از یک آشکارساز عبور میکند. همانطور که در تصویر نشان داده شده است، یک مونوکروماتور، منبع تابش «چندرنگ» (Polychromatic) را در ورودی شکاف دریافت میکند و آن را به یک پرتو «تکرنگ» (Monochrimatic) با پهنای باند موثر محدود تبدیل میکند. اینکه چه طول موجی از مونوکروماتور خارج شود، به کمک چرخش توری پراش مشخص میشود. هرقدر شکاف خروجی باریکتر باشد، پهنای باند موثرِ باریکتر با تفکیک بیشتری خواهیم داشت.
مونوکروماتورها را به دو دسته «طول موج ثابت» (Fixed Wavelength) یا «پیمایشی» (Scanning) طبقهبندی میکنند. در یک مونوکروماتور طول موج ثابت، میتوان به کمک چرخش توری پراش، طول موج را انتخاب کرد. به طور معمول، یک مونوکروماتور طول موج ثابت، زمانی مورد استفاده قرار میگیرد که نیاز به تحلیل کمی یک یا دو طول موج داشته باشیم. یک مونوکروماتور پیمایشی شامل مکانیسمی حرکتی است که به طور پیوسته توری پراش را میچرخاند و سبب عبور طول موجهای مختلف و خروج از شکاف میشود. از این نوع مونوکروماتورها به منظور بدست آوردن طیفهای مختلف بهره میگیرند و اگر در حالت طول موج ثابت استفاده شوند، برای تحلیلهای کمی نیز کاربرد دارند.
تداخلسنجها در طیف سنجی

در مقایسه با مونوکروماتور، یک تداخلسنج دو مزیت اساسی دارد. اولین ویژگی که آن را با نام «ویژگی ژاکویینو» (Jacquinot’s Advantage) میشناسند، «توان» (Throughput) منبع تابش است. از آنجایی که تداخلسنج، شکاف ندارد و اجزای اپتیکی کمتری در آن وجود دارند تا تابشها پراکنده شوند و از بین بروند، توان تابشی که به آشکارساز میرسد، ۸۰ تا ۲۰۰ برابر نسبت به مونوکروماتور بیشتر است. در نتیجه این امر، نویز کمتری خواهیم داشت.
ویژگی دوم موسوم به «ویژگی فلژیت» (Fellgett’s Advantage) است که موجب صرف زمان کمتر برای دستیابی به طیف مورد نظر خواهد بود. به دلیل اینکه آشکارساز، کلیه فرکانسها را به طور همزمان کنترل میکند، یک طیف کامل در حدود 1 ثانیه ثبت میشود اما در مقایسه، مونوکروماتور پیمایشی به زمانی در حدود ۱۰ تا ۱۵ دقیقه برای این کار نیاز دارد.
آشکارسازها در طیف سنجی
در روش نسلر که برای مشخص کردن غلظت یک ماده به کار میرفت، چشم کارشناس، نقش آشکارساز را ایفا میکرد تا عمل تطبیق رنگ نمونه با محلول استاندارد را انجام دهد. البته چشم انسان، دید محدودی دارد و فقط در دامنه طیف مرئی عمل میکند و دقت بالایی هم ندارد.
آشکارسازهای مدرن، یک «مبدل» (Transducer) حساس را مورد استفاده قرار میدهند که سیگنال حاوی فوتون را به سیگنالهای قابل اندازهگیری الکتریکی تبدیل میکند. در حالت ایدهال، سیگنال آشکار ساز ، تابعی خطی از قدرت تابش الکترومغناطیس است:
در رابطه بالا:
- : حساسیت آشکارساز
- : «جریان تاریکی» (Dark Current) آشکارساز یا جریان زمینه به هنگامی است که از رسیدن تابش الکترومغناطیس به آشکارساز جلوگیری میکنیم.
دو دسته بزرگ از مبدلهای طیف سنجی وجود دارند: «مبدلهای حرارتی» (Thermal Transducer) و «مبدلهای فوتونی» (Photon Transducer). جدول زیر نمونههای مختلفی از مبدلها را نشان میدهد. لازم به ذکر است که واژه «مبدل» (Transducer)، به تمامی دستگاههایی اطلاق میشود که خواص شیمیایی یا فیزیکی را به یک سیگنال قابل اندازهگیری تبدیل میکنند. به طور مثال، شبکیه چشم انسان یک مبدل است که فوتونها را به پالسهای الکتریکی عصبی تبدیل میکند.
| مبدل | طبقهبندی | دامنه طول موج | سیگنال خروجی |
| فوتوتیوب | فوتون | 1000-200 نانومتر | سیگنال جریان |
| «افزاینده فوتوالکتریک» (Photomultiplier) | فوتون | 1000-110 نانومتر | سیگنال جریان |
| فوتودیود Si | فوتون | 1100-250 نانومتر | سیگنال جریان |
| فوتوکنداکتور | فوتون | 6000-750 نانومتر | تغییر در مقاومت |
| سلول فتوولتائی | فوتون | 5000-400 نانومتر | سیگنال جریان یا ولتاژ |
| تروکوپل | حرارتی | 40-0/8 میکرومتر | سیگنال ولتاژ |
| ترمیستور | حرارتی | 1000-0/8 میکرومتر | تغییر در مقاومت |
| «بادی» (Pneumatic) | حرارتی | 1000-0/8 میکرومتر | جابجایی غشایی |
| پیروالکتریک | حرارتی | 1000-0/3 میکرومتر | سیگنال جریان |
مبدلهای فوتونی
افزاینده فوتوالکتریک

مبدلهای حرارتی در طیف سنجی
پردازشگرهای سیگنال در طیف سنجی
اگر مطلب بالا برای شما مفید بوده است، آموزشهای زیر نیز به شما پیشنهاد میشوند:
- مجموعه آموزشهای فیزیک
- مجموعه آموزشهای مهندسی شیمی
- آموزش طیفسنجی مولکولی
- اثر کامپتون — به زبان ساده
- اثر فوتوالکتریک (Photoelectric Effect) — به زبان ساده
^^
مطالب مجله فرادرس را در جستجوی گوگل سریعتر ببینید















متن بسیار عالی و شیوا تنظیم شده بود
خیلی ممنونم خدایی