امواج رادیویی – به زبان ساده

مطالب مجله فرادرس را در جستجوی گوگل سریعتر ببینید

در این مقاله در نظر داریم تا با زبانی ساده کمی بیشتر به معرفی و بررسی امواج رادیویی بپردازیم. با ما در ادامه این مقاله همراه باشید.

امواج رادیویی


امروزه امواج رادیویی جزء جداناپذیری از زندگی روزمره انسانها بوده و فناوریهای مهم ارتباطی نظیر تلفن همراه، شبکه و اینترنت بیسیم، رادار، سیستمهای ناوبری، ماهوارهها و ... بر پایه فیزیک امواج رادیویی کار میکنند. شکل زیر برخی از کاربردهای امواج رادیویی را در طیف الکترومغاطیسی نشان میدهد.

جهت جلوگیری از تداخل امواج بین کاربردهای مختتف، پروتکل، قوانین و استانداردهایی توسط سازمانهای جهانی IEEE و ITU تدوین و باندهای فرکانسی خاصی برای کاربردهای مختلف اختصاص داده شده است. به طور مثال فرکانس امواج Wifi در دو فرکانس و استانداردسازی شدهاند.

کشف امواج رادیویی
امواج رادیویی برای اولین بار بر اساس محاسبات ریاضی فیزیکدان مشهور، جیمز کلارک ماکسول (James Clerk Maxwell) پیشبینی شدند.

در سال 1887 میلادی، هاینریش هرتز (Heinrich Rudolf Hertz) در آزمایشگاه خود برای اولین بار موقق به تولید امواج رادیویی شد و در نتیجه درستی معادلات ماکسول تایید شد.


در اواسط دهه 1890 میلادی، برای اولین بار این امواج به صورت عملی جهت برقراری ارتباط توسط مارکونی (Guglielmo Giovanni Maria Marconi) که اولین فرستنده و گیرندههای رادیویی عملی را ساخت، استفاده شد.

در سال 1912 میلادی عبارت مدرنتر امواج رادیویی جایگزین امواج هرتزی شد. شکل زیر نمایی از اولین لینک ارتباطی ساخته شده توسط مارکونی با استفاده از آنتن ساده Monopole را نشان میدهد.

سرعت، طول موج و فرکانس امواج رادیویی
با توجه به رابطه فوق، در محیطهای مختلف بسته به ضریب شکست که خود در حالت کلی، تابعی از طول موج (فرکانس) است، سرعت موج میتواند متفاوت باشد. با تقریب نسبتاً خوبی میتوان ضریب شکست هوا را نیز یک در نظر گرفت. طول موج و فرکانس امواج الکترومغناطیسی نیز مطابق با رابطه زیر با یکدیگر رابطه عکس دارند.
| شماره باند | بازه فرکانسی | نام بازه فرکانسی | مخفف بازه | نام انگلیسی |
| 1 | 3~30 Hz | فرکانسهای خیلی پایین | ELF | Extremely Low Frequencies |
| 1 | 30~300 Hz | فرکانسهای فوق پایین | SLF | Super Low Frequencies |
| 2 | 300~3000 Hz | فرکانسهای ماورای پایین | ULF | Ultra Low Frequencies |
| 3 | 3~30 KHz | فرکانسهای بسیار پایین | VLF | Very Low Frequencies |
| 4 | 30~300 KHz | فرکانسهای پایین | LF | Low Frequencies |
| 5 | 300~3000 KHz | فرکانسهای متوسط | MF | Medium Frequencies |
| 6 | 3~30 MHz | فرکانسهای بالا | HF | High Frequencies |
| 7 | 30~300 MHz | فرکانسهای بسیار بالا | VHF | Very High Frequencies |
| 8 | 300~3000 MHz | فرکانسهای ماورای بالا | UHF | Ultra High Frequencies |
| 9 | 3~30 GHz | فرکانسهای فوقالعاده زیاد | SHF | Super High Frequencies |
| 10 | 30~300 GHz | فرکانسهای به شدت بالا | EHF | Extremely High Frequencies |
| 11 | 300GHz ~ 3THz | تراهرتز | THF | Tremendously High Frequencies |

انتشار امواج رادیویی
از آنجایی که ضریب شکست یک محیط تابعی از فرکانس یا طول موج امواج الکترومغناطیسی است، چگونگی انتشار امواج رادیویی در هر قسمت از جو زمین میتواند متفاوت باشد. این امر ایجاب میکند که برخی از باندهای فرکانسی که در جدول فوق مشاهده کردید، جهت کاربردهایی خاص، کارایی بیشتری داشته باشند. عموماً انتشار امواج رادیویی از ۳ طریق کلی زیر در فضای آزاد انجام میشود.
انتشار در خط مستقیم

با استفاده از آنتنهای سهمی شکل و استفاده از لینکهای Point To Point مایکروویو، از این روش میتوان تا فاصلههای بیشتر از 64 کیلومتر جهت ارسال اطلاعات استفاده کرد. ایستگاههای زمینی جهت برقراری ارتباط با ماهواره و فضاپیماها نیز از این روش استفاده میکنند.

انتشار غیر مستقیم
امواج رادیویی میتوانند به واسطه پراش و بازتاب از سطوح مختلف به نقاطی با فاصله زیاد بروند. به زبانی ساده، پدیده پراش باعث پراشیده شدن و تغییر مسیر دادن (به اصطلاح خم شدن یک باره) امواج میشود. این امر در نقاط خاصی نظیر لبههای ساختمان، وسایل نقلیه، دیوارهای داخلی و ... اتفاق میافتد.

همانند نور که میتواند از مرز دو محیط مختلف بازتاب شود، با توجه به ضریب شکست و زوایای فرود، امواج رادیویی نیز میتوانند از سطوح خاصی مثل زمین، سقف، دیوارها و ... بازتاب شوند. سیستمهای مخابراتی بردکوتاه نظیر تلفن همراه، بیسیم (walkie-talkies)، شبکههای وایرلس و Wi-Fi و ... از این روش جهت انتشار نیز استفاده میکنند. همچنین ممکن است که یک آنتن واسط بین فرستنده و گیرنده اصلی قرار گیرد. در این صورت ارتباط هر یک از آنتنهای فرستنده و گیرنده با آنتن واسط مستقیم (Line Of Sight) بوده و ارتباط کلی بین فرستنده و گیرنده اصلی، غیر مستقیم است.

یکی از مهمترین معایب این روش (پراش و بازتاب از سطوح) این است که امواج از مسیرهای مختلفی با زمانهای متفاوتی به آنتن گیرنده رسیده و در نتیجه باعث تداخل و از بین رفتن اطلاعات میشود.
امواج زمین (Ground Waves)
در فرکانسهای پایینتر از (طول موجهای بلند)، امواج رادیویی با قطبش عمودی به واسطه پراش از موانع (کوه، تپه و ...) خم شده و میتوانند همانند شکل زیر فراتر از افق (فراتر از انتشار مستقیم) منتشر شوند. امواجی که به این روش منتشر میشوند، به امواج زمین موسوم هستند.

میتوان گفت دلیل اینکه میتوانیم امواج رادیویی AM را در فاصلههای خیلی دور از ایستگاه فرستنده دریافت کنیم، انتشار این امواج به صورت فوق است. با کاهش فرکانس و در نتیجه افزایش طول موج، تلفات کاهش یافته و در نتیجه انتشار از طریق امواج زمین در فرکانسهای پایین VLF و ELF کاربردهایی نظامی نیز دارد.
امواج آسمان (Skywaves) - بازتاب از یونوسفر
در این روش با ارسال امواج رادیویی به سمت آسمان، میتوان بازتاب آنها را از لایه یونوسفر (Ionosphere) یا یونسپهر در سمت دیگر (مسیرهایی خیلی طولانی) دریافت کرد (شکل ۲۰). همانطور که در شکل زیر مشاهده میکنید، یونوسفر لایهای بسیار بالاتر از تروپوسفر که ما در آن زندگی میکنیم است. لایه مذکور حاوی چگالی بسیار بالایی از الکترونها بوده که میتواند برای امواج رادیویی همانند فلز، به منزله یک بازتابدهنده عمل کند (به شرط زاویه فرود مناسب).

استفاده از این روش برای ارسال امواج الکترومغناطیسی در طیف رادیویی، در شب بهتر عمل میکند، چرا که در روز بخش زیادی از امواج توسط لایههای زیرین یونوسفر جذب و یا ممکن است که با امواج خورشیدی (دارای فرکانسهای رادیویی ) تداخل کنند.

دقت داشته باشید که طول موج یا فرکانس موج ارسالی، زاویه تابش آنتن فرستنده، روز و شب (از حیث دما و وجود امواج خورشیدی)، موقعیت جغرافیایی و … همه عواملی هستند که بر کیفیت انتشار این روش تاثیرات بسزایی دارند.

فرکانسهای ناحیه رادیویی از طیف الکترومغناطیسی، تنها امواجی هستند که میتوانند به طور کامل از اتمسفر زمین عبور کرده و وارد جو زمین شوند. علت اینکه ایستگاههای نجوم رادیویی در زمین مستقر هستند نیز همین امر است. این در حالی است که جهت بررسی سایر امواج الکترومغناطیسی تابشی از ستارهها باید ایستگاههایی خارج از سطح زمین تاسیس کرد. میزان عبور امواج الکترومغناطیسی از اتمسفر زمین در شکل زیر نشان داده شده است.

مخابرات رادیویی

در واقع جریانهای نوسانی با نرخ مشخصی باعث حرکت الکترونهای درون ساختار آنتن شده و از آنجایی که ذرات باردار متحرک امواج الکترومغناطیسی تولید میکنند، آنتن شروع به تابش میکند.

همانطور که میدانید تعداد بسیاری زیادی آنتن فرستنده و گیرنده در منطقهای نظیر یک شهر وجود دارد. دلیل عدم تداخل امواج رادیویی منتشر شده، این است که هر موج با فرکانسی متفاوت منتشر میشود. به عبارت دیگر هر فرستنده فرکانسی متفاوت دارد. به عبارت دیگر آنتنهای فرستنده و گیرنده یک لینک رادیویی با یکدیگر هماهنگ (sync) هستند.
در مدار آنتن گیرنده فیلترهایی تنظیم شونده (نوسانگر - Resonator) به کار میرود که در فرکانس رزونانس یا تشدید (Resonant Frequency) خود کار میکنند. در صورتی که فرکانس موج دریافتی با فرکانس تشدید مدار یکسان نباشد، مدار موج را فیلتر میکند.
اندازهگیری
یکی دیگر روشهای سنجش میدانهای الکترومغناطیسی (Radio Frequency : RF)، بررسی چگالی توان (Power Density) است. چگالی توان را غالباً در نقطهای به اندازه کافی دور از آنتن (Far Field Zone) محاسبه میکنند. در واقع در مکانی که به بتوان امواج را به صورت صفحهای در نظر گرفت. لازم به ذکر است که میتوان جبهه موج امواج کروی را در نقطهای دور از منبع، صفحهای در نظر گرفت.


اثرات زیست شناختی و زیست محیطی

اصلیترین تاثیر جذب امواج رادیویی توسط مواد، گرم شدن آنها است. در واقع مولفه میدان الکتریکی امواج مذکور، سبب ارتعاش یا نوسان مولکولهای قطبی (مخصوصاً آب) شده که در نتیجه آن دما افزایش پیدا میکند. اجاقهای میکروویو از همین نکته جهت گرم کردن غذا استفاده میکنند.
امواج رادیویی بر خلاف امواج مادون قرمز که عمدتاً جذب سطح مواد میشوند، میتوانند تا عمق بیشتری نفوذ کرده و انرژی خود را به بافت یا ساختارهای داخلی مواد بدهند. اجاقهای برقی مخصوص گریل کردن حاوی المنتی است که با عبور جریان بسیار داغ شده و امواج مادون قرمز که عمدتاً جذب سطح ماده میشوند را ساطع میکند. در حالی که اجاقهای میکروویو، با تابش امواج میکروویو (رادیویی فرکانس بالا) تا عمق بیشتری نسبت به امواج مادون قرمز به مواد نفوذ میکنند.
عمق نفوذ امواج رادیویی با افزایش فرکانس، کاهش پیدا میکند. پارامتر عمق نفوذ که در علوم مهندسی کاربرد فراوانی دارد، برای تمامی ناحیه طیف الکترومغناطیسی مطرح بوده و به طور کلی تابعی از فرکانس، نفوذپذیری الکتریکی (Permittivity) و تراوایی مغناطیسی (Permeability) است.
امواج رادیویی نزدیک به 100 سال است که در علم پزشکی در حیطه گرمادرمانی کاربرد دارد. به وسیله این امواج میتوان باعث گرم شدن خون و در نتیجه جریان یافتن بهتر آن شد. همچنین جهت ایجاد دماهای بالاتر جهت هایپرترمی (Hyperthermia) و از بین بردن سلولهای سرطانی از آنها استفاده میکنند.
نگاه کردن به چشمه امواج رادیویی با توان بالا در فاصلهای خیلی نزدیک، باعث گرم شدن عدسی چشم شده که خود منجر به آسیب و وقوع آب مروارید میشود. همچنین شواهد قابل قبولی از مرکز بینالمللی تحقیقات در حوزه سرطان (International Agency for Research on Cancer) منتشر شده است که استفاده طولانی مدت از موبایل و امواج با فرکانسهای مشابه ریسک ابتلا به سرطان را افزایش میدهد.
اگر این مطلب برای شما مفید بوده است، آموزشهای زیر نیز به شما پیشنهاد میشوند:
^^
مطالب مجله فرادرس را در جستجوی گوگل سریعتر ببینید














با سلام فوق العاده بود
تشکراززحمات دوست عزیزمان.
ممنون میشم اگه درمورد فرایند مدولاسیون اطلاعات بیشتری بدید
سلام بسیار از اطلاعات مفید شما متشکرم من به راهنمایی شما نیاز دارم اگه منت بگذارید حقیر رو راهنمایی کنید فراموش نمیکنم
من یک رادیو ناسیونال مدل t-306 دارم از سری رادیوهای قدیمی کوچیک و کیف چرمی دارا هستش
داخلش ۳تا استوانه گِرد داره که یک پیچه استوانه ای قابل تغیر با پیچ گوشتی هم در وسط این استوانه که به دور هرکدام مختص به کارکردشان سیم پیچیده شده است ،قرار دارد
فکر میکنم البته مطمئن نیستم فکر کنم نام این ۳ استوانه گِرد.مانند osclator یا osc coilباشه .
رادیوی من ۳ باند داره mw-sw1-sw2 یکی از ۳ coil برای تنظیم آنتن sw2هستش و یکی برای تنظیم خود sw2و یکی که از همه مهم تره مخصوص sw1هستش .برایmw خازن متغیر داره
استاده گرامی متاسفانه coile مربوط به باند sw1 شکست و من تمام وسایلای مورد نیاز تعمیرش رو دارم فقط نمیدونم باید چند دور سیم رو به چه شکل بپیچم. نمیدونم موازیه یا ضربدریه و از ۵پایه ای که داره نمیدونم پایه وسط سمت ۳ پایه متصل بوده یا نه اگه میشه من رو راهنمایی کنید و روش سیم پیچی کردنه این قطعه کوچیک رو به حقیر یاد بدید که ۲ساله دارم تو اینترنت از افراد مختلف کمک میگیرم ولی جوابمو نمیدن تا اینکه به صفحه شما اومدم برای درک بهتر از اطلاعات رادیوم این نوشته های پشت قاب رو براتون مینویسم (Freq.range:mw 520~1610 kc(577~186M 2
(Sw1 2.3~7 mc(130~42.9m
(Sw2 7~22 mc(42.9~13.6m
عالی بود برای اولین بار این رو خوندم فهمیدم چطور صدا رو روی موج ای سی پیاده کنم
عالی ..سپاس
سلام یه سوال داشتم چرا بعضی وقتها ، وقتی به رادیو نزدیک میشیم موج رادیو واضح میشه ولی کمی دور میشیم کلا موج ناواضح میشه و چیزی شنیده نمیشه؟
درود مهندس خیلی جالب بود.ممنون از اشتراک اطلاعاتتون.فقط در شکل ۵ در قسمت بردار طول موج که ابی رنگ هست،یه اشکالی هست .افزایش طول موج در تصویر کاهش طول موج نوشته شده.لطفا بررسی کنید
با سلام
شما وقتی نزدیک رادیو میشوید جلوی کمی جلوی امواج رادیویی که به رادیو میرسه رو میگیرید
و باعث میشوید که صدا پخش شده با رادیو کمی دچار نویز بشود.
اگر رادیو را به مکان باز ببرید این اتفاق نخواهد افتاد یا خیلی باشدت کمتر چرا که در فضا باز امواج رادیویی راحت تر به انتن رادیو خواهند رسید.
سلام دوستان. میشه به زبانی ساده بفرمایید چرا داخل تونل ها امواج رادیو دریافت نمیشه.. در واقع رادیو قطع میشه.. ممنون میشم ایمیل بفرمایید..
سلام و روز شما به خیر؛
در پاسخ سوال شما باید گفت که همه چیز به طول موج و قطر تونل بستگی دارد. طول موج GPS حدود 20 سانتیمتر است و اگر بتواند وارد تونل شود در هر تونل معمولی کار میکند اما زمین و دیگر سازهها آن را جذب و دچار اختلال میکنند. رادیو AM (600 کیلوهرتز – 1500 کیلوهرتز) نمیتواند در هیچ تونلی معمولی منتشر شود زیرا طول موج نسبت به قطر تونل بسیار طولانی (500 تا 200 متر) است و بنابراین در ورودی منعکس میشود. رادیو FM (100 مگاهرتز ~ 3 متر) در تونل پخش میشود و برای مدتی به درستی کار میکند، اما پس از آن بازتاب (چند مسیری) در داخل تونل ایجاد میشود و دریافت امواج با اختلال روبرو میشود.
از همراهی شما با فرادرس خرسندیم.
این که امواج رادیویی میتوانند ریسک ابتلا به سرطان را افزایش دهند ، منطقی نیست.اگر این طور باشد لامپی که درخانه روشن است و دارای انرژی به مراتب بالاتری از امواج رادیویی است ، باید سرطان زا تر باشد.
بسیار عالی اما واقعا جای نام تسلا خالی هست??
سلام میشه لطفا توضیح بدید چرا فرکانس fm ۴۰ هست
درمجموع ، اطلاعات عمومی مفیدی بود و البته به زبان ساده و قلم شیوا . سپاسگزارم از اینکه به فکر سطح علمی هموطنان هستید.
خیلی ساده و شفاف، مطالب کاربردی و جذاب را ارائه فرمودید.
بسیار سپاسگزارم.
بسیار عالی و تاثیر گذار است