تهویه ششی چیست؟ – تبادل گازهای تنفسی به زبان ساده
- نحوه عملکرد مکانیکی دم و بازدم و نقش ماهیچهها را یاد میگیرید.
- ساختار ریوی، آلوئول و مسیرهای تنفسی را خواهید آموخت.
- تأثیر فشارها و الاستیسیته بر تهویه ششی را درک میکنید.
- مفاهیم نرخهای تهویه و حجمهای ششی را میآموزید.
- روند انتقال اکسیژن و دیاکسید کربن را بهتفصیل یاد میگیرید.
- خواهید توانست سازوکارهای تطبیقی تنفس در ورزش و ارتفاعات را تحلیل کنید.

مطالب مجله فرادرس را در جستجوی گوگل سریعتر ببینید
تهویه ششی چیست ؟
ریه
دم
دم فرایند ورود هوا به ششها است که با انقباض ماهیچههای تنفسی شروع میشود. در یک دم آرام و طبیعی، انقباض دیافراگم سبب باز، مسطح شدن و به سمت شکم کشیده شدن این ماهیچه میشود. در نتیجه حجم قفسه سینه افزایش و فشار داخلی آن نسبت به فضای اطراف کاهش مییابد. ماهیچههای بیندندهای، دومین ماهیچههایی هستند که انقباض آنها سبب بالا و جلو کشیده شدن قفسه سینه خواهد شد. این ماهیچهها به افزایش حجم و کاهش فشار کمک میکنند. این تغییرات سبب میشود هوا وارد مسیرهای هوایی و در نهایت ریه شود.
بازدم
تغییر فشار در تهویه ششی
- الاستیسیته ریه: الاستیسیته ریه سبب کاهش حجم ریه و به داخل کشیده شدن لایه احشایی جنب میشود.
- کشش سطحی آلوئول: کشش سطحی آلوئول تمایل به کوچککردن آلوئول و به داخل کشیدن بافت ریه و لایه احشایی جنب دارد.
- الاستیسیته قفسه سینه: الاستیسیته قفسه سینه سبب جلو آمدن قفسه سینه و لایه جانبی جنب در هنگام دم میشود.
اختلاف فشار بین فضای داخل ریه و فشار جنب، «فشار انتقالی ریه» (Transpulmenary Presure | TP) و اختلاف فشار جنب و اتمسفر، «فشار فشار انتقالی قفسه سینه» (Transthorasic Presure | TTP) نام دارد. در زمان استراحت اختلاف فشار انتقالی ریه ۴ میلیمتر جیوه و اختلاف فشار انتقالی قفسه سینه ۴- میلیمتر جیوه است. در زمان دم معمولی که انقباض ماهیچههای تنفسی حجم قفسه سینه را افزایش میدهد، فشار جنب منفیتر میشود و به ۶- میلیمتر جیوه میرسد. به علاوه افزایش حجم ریه، سبب کاهش فشار آلوئولی به ۱- تا ۲- میلیمتر جیوه میرسد. در این حالت فشار انتقالی ریه ۵ و فشار انتقالی قفسه سینه ۶- میلیمتر جیوه خواهد بود. در نتیجه این اختلاف فشار (۱- میلیمتر جیوه) سبب ورود هوا به ریهها میشود. ورود هوا به ریه تا زمانی ادامه دارد که اختلاف فشار آلوئولها و هوا به صفر برسد و بازدم شروع میشود. به این نکته توجه کنید تغییر فشار انتقالی ریه و قفسه سینه در تنفس عمیق که ماهیچههای کمکی منقبض میشوند بیشتر از دم معمولی است.
بازدم معمولی کاملا وابسته به خاصیت کشسانی ریهها و تمایل آنها برای بازگشت به حالت اولیه است. در این حالت ماهیچههای تنفسی در حالت استراحت هستند. در نتیجه حجم قفسه سینه کاهس و فشار آن افزایش مییابد. فشار مایع جنب در این حالت به ۴- و فشار آلوئولی به ۱ میلیمتر جیوه میرسد. در نتیجه هوا بر اساس اختلاف فشار از آلوئولها خارج میشود. در بازدم عمیق که ماهیچههای فرعی به کمک ماهیچههای تنفسی میآیند، تغییرات فشار متفاوت است. انقباض ماهیچههای شکمی سبب افزایش فشار ناحیه شکمی میشود. این افزایش فشار سبب بالا رفتن دیافراگم و کاهش بیشتر حجم قفسه سینه و افزایش فشار این ناحیه از دستگاه تنفس خواهد شد. در نتیجه فشار انتقالی ریه و قفسه سینه بیشتر و هوا با فشار بیشتری از ریه و مسیرهای تنفسی خارج میشود.
نقش خاصیت کشسانی و کمپلیانس در تهویه ششی
کشی را در نظر بگیرید که طول آن به راحتی و بدون پاره شدن، با افزایش نیرو از دو طرف افزایش مییابد. همین اتفاق با افزایش حجم هوای ورودی برای ریه میافتد. به این ویژگی «کمپلیانس» (Compliance) یا تطابق تنفسی میگوییم. کمپلیانس ریه با تغییر حجم هوای ورودی رابطه مستقیم و با تغییر فشار، رابطه عکس دارد. فرمول زیر، رابطه این دو پارامتر را نشان میدهد.
اما اگر خاصیت کشسانی یا الاستیسیته وجود نداشت، ریهها به حالت اول برنمیگشتند. درواقع میتوان کمپلیانس را تمایل ریه به افزایش حجم و الاستیسیته را تمایل ریه برای بازگشت به حالت اولیه تعریف کرد. الاستیسیته ریه با تغییرات فشار هوا رابطه مستقیم و با تغییرات حجم رابطه عکس دارد. فرمول زیر، رابطه این دو پارامتر را نشان می دهد.

کشش سطحی آلوئول به دلیل برهمکنش مولکولهای آب لایه سطحی سلولهای دیواره، مولکولهای گاز موجود در آلوئول و سلولهای دیواره ایجاد میشود. این نیرو در جهت جمع شدن آلوئول عمل میکند. افزایش کشش سطحی آلوئول (سندروم دیسترس تنفسی نوزادان) سبب افزایش مقاومت در این بخش دستگاه تنفس و دشواری دم میشود. در نتیجه کمپلیانس ریه کاهش مییابد. کاهش کشش سطحی (ترشح میزان کافی سورفاکتانت در آلوئول) کمپلیانس ریه افزایش مییابد و دم به راحتی انجام میشود.
برای بررسی اثر تغییر فشار بر کمپلیانس، حالتی را تصور کنید که بر اثر سانحه رانندگی جسم تیزی وارد قفسه سینه شده و به ریهها رسیده است. در بخش قبلی اشاره کردیم که فشار مایع جنب در شایط فیزیولوژیک تقریبا ۷۵۶ میلیمتر جیوه و فشار داخل آلوئولهای ریه برابر با جو و تقریبا ۷۶۰ میلیمتر جیوه است. در نتیجه ایجاد شکاف در قفسه سینه به دلیل اختلاف فشار سبب ورود هوا به مایع جنب میشود (پنوموتوراکس | Pneumothorax). ورود هوا تا زمانی ادامه دارد که فشار بینجنبی برابر جو (۷۶۰ میلیمتر جیوه) شود. افزایش این فشار سبب فشرده شدن ریهها (آتالاکتازی | Atelectasis)، کاهش کمپلیانس و کاهش تهویه ششی خواهد شد.
مسیرهای تنفسی

نقش مقاومت مسیرهای تنفسی در تهویه
جریان یا حرکت گازها در لولههای بسته ازجمله مسیرهای تنفسی به تغییرات فشار گاز رابطه مستقیم () و با مقاومت مسیر (R) رابطه عکس دارد (). در نتیجه افزایش فشار سبب افزایش جریان گاز و افزایش مقاومت مسیر سبب کاهش جریان گاز میشود. تصور کنید سه آلوئول با فشارهای ۷۶۰ (برابر با فشار اتمسفر)، ۷۵۴ (کمتر از فشار اتمسفر) و ۷۳۰ (خیلی کمتر از فشار اتمسفر) میلیمتر جیوه در ریه وجود دارد. اگر مقاومت مسیرهای هوایی را ثابت در نظر بگیریم، بر اساس شیب فشار، آلوئول سوم بیشترین جریان هوا را دارد و جریان هوا به آلوئولی که فشار در آن برابر اتمسفر است، صفر خواهد بود.
تهویه آلوئولی
تمام ترکیب هوای اتمسفر و ورودی به مسیرهای تنفسی از اکسیژن و دیاکسید کربن تشکیل نشده است. به همین دلیل برای بررسی تبادل گازها بین سلولهای نوع I آلوئولی و اندوتلیال شبکه مویرگی آلوئول، همچنین بافتهای داخلی و اندوتلیال مویرگ داخلی از فشار جزئی اکسیژن () و فشار جزئی دیاکسید کربن () استفاده میکنیم. فشار جزئی نسبت فشار گاز (اکسیژن و دیاکسید کربن) نسبت به فشار کل هوا (در سطح دریا) را نشان میدهد.
به علاوه فشار جزئی گازهای تنفسی در مویرگ و آلوئول متفاوت است. در شرایط طبیعی فشار جزئی گاز اکسیژن در آلوئولها ۱۰۴ و در شبکه مویرگی آلوئول ۴۰ میلیمتر جیوه است. فشار جزئي گاز دیاکسید کربن در آلوئولها ۴۰ و در شبکه مویرگی ۴۵ میلیمتر جیوه است. این اختلاف فشار، عامل اصلی انتشار غیرفعال گازهای تنفسی بین سلولهای این دو بخش است.

با وجود اینکه اختلاف فشار جزئی دیاکسید کربن بین آلوئول و مویرگها کمتر از اکسیژن است، به دلیل انحلالپذیری بیشتر در خون و مایع میانبافتی میزان تبادل آن با یکسان است.
نقش هموگلوبین در تهویه آلوئولی
- کنفورماسیون T (Tight State) یا دئوکسی هموگلوبین: در این حالت تمایل مولکول به اکسیژن بسیار کم و به دیاکسید کربن بسیار زیاد است. همچنین، یون هیدروژن به زنجیره جانبی منفی آمینواسیدها (آسپارتیکاسید و گلوتامیکاسید) متصل و هموگلوبین پروتونه (HbH) میشود. به علاوه مولکول 2,3BPG (۲،۳-بیس فسفو گلیسرات) که یکی از محصولات گلیکولیز در گلبولهای قرمز است به دومین غنی از آمینواسیدهای مثبت (هیستیدین و لیزین) متصل و هموگلوبین را در حالت T نگه میدارد.
- کنفورماسیون R (Relax State) یا اوکسی هموگلوبین: در حالت تمایل هموگلوبین به اکسیژن بیشتر و تمایل آن به یون هیدروژن، دیاکسید کربن و 2,3BPG کاهش مییابد.
پس از ورود اکسیژن به سیتوپلاسم گلبول قرمز، این مولکول به هموگلوبین متصل میشود. اتصال اولین با تعاونی مثبت، سبب تغییر کنفورماسیون زنجیرههای دیگر و افزایش تمایل هموگلوبین به اکسیژن خواهد شد. این تغییر کنفورماسیون دومین مثبت اتصالی به 2,3BPG را از دسترس خارج میکند. به علاوه دیاکسید کربن از هموگلوبین جدا شده و با انتشار ساده وارد آلوئولها میشود.

عوامل موثر بر تهویه آلوئولی
در بخشهای قبلی اشاره کردیم که تبادل گازهای تنفسی بین خون شبکه مویرگی آلوئولها و کیسههای هوایی، بخش میکرو تنفس است که آن تنفس خارجی نیز میگویند. نسبت تهویه به خونرسانی در آلوئولها، ضخامت و مساحت سطح غشای تنفسی، فشار جزئی و انحلال گازهای تنفسی ازجمله عواملی هستند که تهویه آلوئولی را تغییر میدهند.
نسبت تهویه آلوئولی به خون رسانی
نرخ تهویه آلوئولی (AVR) در بخش بالایی ریه و «خونرسانی» (Perfusion) در بخش پایینی بیشتر است. حجم تیدال در هر تنفس حدود و حجم هوای مرده حدود ۱۵۰ میلیلیتر است. اگر تعداد تنفس در هر دقیقه را ۱۲ بار در نظر بگیریم، نرخ تهویه آلوئولی حدود ۴۲۰ میللیتر در هر دقیقه است. پرفیوژن حجم خونی است که در مویرگهای ششی جریان دارد. این حجم برابر خروجی قلب در هر دقیقه (۵ لیتر) است که تغییر تعداد ضربان قلب و حجم خروجی از بطن در هر انقباض سبب تغییر آن میشود. در نتیجه نسبت تهویه ششی به خونرسانی طبیعی ۰٫۸ () است.
توجه به این نکته مهم است که خونرسانی و تهویه آلوئولی در بخشهای مختلف ریه یکسان نیست. به دلیل مقاومتی که نیروی گرانش ایجاد میکند، خونی که از قلب به بخشهای پایینی ریه میرسد بیشتر از خون بخشهای بالایی است و به دلیل اختلاف فشار بیشتر، تهویه ششی در بخش بالایی ریه بیشتر از بخشهای پایینی است. به همین دلیل نسبت تهویه ششی به خونرسانی () در شرایط فیزیولوژیک همیشه دقیقا ۰٫۸ نیست.
زمانی که تهویه آلوئولی بیشتر از حد طبیعی است، در آلوئول افزایش و کاهش مییابد. در این شرایط اکسیژن در جهت شیب فشار وارد سلولهای اندوتلیال و سبب رهایش NO (نیتریک اکساید) میشود. NO از سلولهای اندوتلیال به سلولهای ماهیچه صاف دیواره مویرگ منتقل خواهد شد و با باز شدن کانالهای یون پتاسیم و خروج این یون از سیتوپلاسم، سلول ماهیچه در حالت استراحت قرار میگیرد و قطر رگ بیشتر میشود (وازودایلیشن | Vasodilation). در نتیجه جریان خون مویرگها افزایش مییابد و نسبت تهویه به خونرسانی به حالت طبیعی برمیگردد.
اگر تهویه آلوئولی به هر دلیلی از حد طبیعی کمتر شود (دم و بازدم کاهش یابد)، فشار جزئی اکسیژن کاهش و دیاکسید کربن در آلوئولها افزایش مییابد. در این شرایط میزان اکسیژنی که از آلوئول وارد سلولهای اندوتلیال مویرگ میشود و میزان NO کاهش مییابد. در نتیجه یون پتاسیم کمتری از سلولهای ماهیچهای خارج و سیتوپلاسم نسبت به خارج سلول مثبتتر میشود. در نتیجه اختلاف پتانسیل ایجاد شده، سلول ماهیچه صاف منقبض خواهد شد (وازوکانستریکشن | Vasoconstriction). با انقباض ماهیچههای دیواره و کاهش قطر رگ، جریان خون ورودی به مویرگ کاهش مییابد و نسبت تهویه به خونرسانی جبران میشود.
در انجام حرکات ورزشی نسبت تهویه آلوئولی به خونرسانی چه تغییری میکند؟ در این حالت خروجی قلب و جریان خون در مویرگهای آلوئولی و تبادل گازهای تنفسی افزایش مییابد. در نتیجه نسبت تهویه ششی به خونرسانی کاهش مییابد. از آنجایی که اکسیژن کافی در جو وجود دارد، فشار جزئی گاز اکسیژن تغییری نمیکند اما فشار جزئی دیاکسید کربن در آلوئول افزایش مییابد. اثر این گاز بر ماهیچههای صاف نایژکها افزایش قطر نایژک و کاهش مقاومت مسیرهای هوایی را به دنبال دارد. در نتیجه اکسیژن بیشتری وارد و دیاکسید بیشتر از آلوئول خارج میشود. با افزایش تهویه ششی، نسبت تهویه به خونرسانی به حالت طبیعی برمیگردد.
حالتی را تصور کنید که جریان خون ورودی به مویرگهای آلوئول بسیار کمتر از میزان طبیعی (۵ لیتر در دقیقه) است. در این وضعیت تبادل گازهای تنفسی بین خون و آلوئول کاهش مییابد. در نتیجه کاهش و افزایش مییابد. کاهش فشار دیاکسید کربن، انقباض ماهیچههای صاف دیواره نایژکها و افزایش مقاومت مسیرهای تنفسی به هوا را به دنبال دارد. در نتیجه با کاهش تهویه ششی نسبت تهویه به خونرسانی به حالت طبیعی برمیگردد.
ضخامت و مساحت سطح غشای تنفسی
غشای تنفسی از سلولهای آلوئولی، غشای پایه بین سلولهای آلوئولی و سلولهای اندوتلیال مویرگ تشکیل میشود. میانگین ضخامت این غشا بین ۰٫۵ تا ۱ میکرومتر است و تغییر آن سبب تغییر سرعت و میزان تبادل گازهای تنفسی میشود.
ضخامت غشای تنفسی با تبادل گازها رابطه عکس دارد. افزایش ضخامت سبب کاهش تبادل و کاهش ضخامت سبب افزایش تبادل گازها خواهد شد. ادم ریوی یکی از بیماریهایی است که با افزایش مایع موجود در غشای پایه، ضخامت غشای تنفسی را افزایش میدهد. به دنبال افزایش ضخامت غشای تنفسی، تبادل گازها کاهش مییابد. در نتیجه فشار جزئي گاز اکسیژن موجود در مویرگ کاهش و فشار جزئی دیاکسید کربن افزایش مییابد (هایپوکسمیا | Hypoxemia). اگر ضخامت غشای تنفسی به کمتر از ۰٫۵ میکرومتر کاهش یابد، تبادل گازهای تنفسی افزایش پیدا میکند. در نتیجه فشار جزئی گاز اکسیژن در مویرگ افزایش و فشار جزئی گاز دیاکسید کربن کاهش خواهد یافت.

نرخ تهویه
تهویه گازهای در دو سطح ماکرو (دم و بازدم) و میکرو (تبادل گازها با خون) انجام میشود. سه نوع نرخ تهویه در دستگاه تنفس وجود دارد که با هم در ارتباط هستند و تغییر یکی از آنها دو عدد دیگر را تغییر میدهد.
- «تهویه در دقیقه» (Minute Ventilation | VE): میزان هوای ورودی به ششها در هر دقیقه نرخ تهویه ششی نام دارد. این نرخ را میتوان از حاصلضرب حجم تیدال در تعداد دم در دقیقه به دست آورد.
- «تهویه آلوئولی» (Alveolar Ventilation | VA): میزان گازهای تنفسی است که در هر دقیقه به آلوئول میرسد و با خون مبادله میشود. برای محاسبه این حجم میتوان اختلاف حجم تیدال و حجم فضای مرده را در تعداد تنفس در دقیقه ضرب کرد.
- «تهویه فضای مرده» (Dead space Ventilation | VD): تهویه فضای مرده، حجمی از هوا در دقیقه را نشان میدهد که در تبادل گازها شرکت نمیکند.
حجم و ظرفیت ششی
حجم تنفسی یا ششی میزان هوایی است که در هر لحظه از چرخه تنفس در ریهها وجود دارد. ظرفیت ششی، حجم هوایی است که از مجموع حجمهای ریه در بخشهای مختلف سیستم تنفسی و زمانهای مختلف چرخه تنفس به دست میآید. اندازهگیری این دو متغیر بهوسیله اسپیرومتری پزشکان کمک میکند وضعیت سلامت دستگاه تنفس را بررسی کنند. چهار حجم و ظرفیت متفاوت برای ریه تعریف میشود.
- حجم تیدال (TV): حجم هوایی است که در یک دم و بازدم معمولی وارد ریه و از آن حارج میشود. این حجم فعالیت مرکز کنترل تنفس، ماهیچههای تنفسی و مکانیک ریه را نشان میدهد. حجم تیدال در یک بزرگسال سالم ۵۰۰ میلیلیتر است.
- حجم ذخیره دمی (IRV): حجمی از هوا است که پس از یک دم معمولی، بهوسیله دم عمیق وارد ریهها میشود. این حجم بین ۱۹۰۰ تا ۳۳۰۰ میلیلیتر است.
- حجم ذخیره بازدمی (ERV): حجمی از هوا است (حدود ۱۵۰۰ میلیلیتر) که پس از یک بازدم معمولی، بهوسیله یک بازدم عمیق و فعال از ریهها خارج میشود. افزایش وزن، تجمع مایع در ناحیه شکمی و جراحی بخشبالایی ناحیه شکمی ERV را کاهش میدهد.
- حجم هوای باقیمانده (RV): حجم هوایی است که پس از یک بازدم عمیق در بخشهای مختلف دستگاه تنفسی باقی میماند. RV از روی هم خوابیدن دیواره ریهها و مسیرهای تنفسی جلوگیری میکند. این حجم را نمیتوان بهوسیله اسپیرومتری اندازه گرفت و از اختلاف ظرفیت عملکردی باقیمانده (FRC) و حجم ذخیره بازدمی محاسبه میشود. مقدار RV در بیماریهای انسداد ریه افزایش مییابد.

- ظرفیت تنفسی (IC): ظرفیت تنفسی، حداکثر هوایی است که پس از یک مرحله استراحت بهوسیله دم عمیق وارد ریهها میشود. این حجم را میتوان از مجموع حجم تیدال و حجم ذخیره دمی محاسبه کرد ().
- ظرفیت کلی ریه (TLC): ظرفیت کلی، مجموع هوایی را نشان میدهد که در بخشهای مختلف سیستم تنفس وارد میشود و از مجموع چهار حجم اصلی ریه محاسبه میشود (). TLC در بیماریهای انسدادی ازجمله آفیزم ریه افزایش و در بیماریهای مقاومتی کاهش مییابد.
- ظرفیت حیاتی (VC): این حجم هوایی که پس از حداکثر دم عمیق وارد ریه میشود را نشان میدهد و مقدار آن بر اساس سن و وزن متفاوت است. ظرفیت حیاتی را میتوان از جمع حجم تیدال، حجم ذخیره دمی و حجم ذخیره بازدمی محاسبه کرد (). VC قدرت انقباضی ماهیچههای کمکی را نشان میدهد و در بیماریهای مقاومتی کاهش مییابد.
- ظرفیت عملکردی باقیمانده (FRC): ظرفیت عملکردی باقیمانده، حجم هوایی را نشان میدهد که پس از یک بازدم معمولی در ریه وجود دارد. این حجم را میتوان از مجموع حجم ذخیره بازدمی و حجم باقیمانده محاسبه کرد (). FCR در بیماریهای انسدادی کاهش مییابد. نسبت FRC به TLC شاخصی برای تشخیص تورم حاد ریه است.
حجمهای تنفسی و ظرفیت ریه را میتوان بهوسیله اسپیرومتری، «پلزیسموگرافی بدن» (Body Plethymography)، شستوشوی گاز نیتروژن و رقیقسازی هلیوم اندازهگیری کرد.
- اسپیرومتری: در این روش بیمار در لولهای که به دستگاه اسپیرومتر متصل است نفس میکشد. این دستگاه حجم هوای ورودی به ریه و سرعت دم و بازدم (جریان هوا) را اندازهگیری میکند.
- پلزیسموگرافی بدن: این روش بیشتر برای اندازهگیری FRC بر اساس قانون بویل استفاده میشود و بیشتر مناسب بیمارانی است که مسیرهای تنفسی در ریه دارند که با درخت برونشیال در ارتباط نیست. در این روش بیمار در محفظهای با فشار و حجم ثابت قرار میگیرد. در نتیجه میتوان تغییر حجم یا فشار ریه نسبت به حالت طبیعی را به راحتی اندازهگیری کرد.
- شست و شوی گاز نیتروژن: در این روش بیمار هوایی با ۱۰۰٪ گاز اکسیژن را با دم وارد ریهها میکند و اکسیژن موجود در ریه تخلیه میشود. سپس هوای بازدم و درصد نیتروژن موجود در آن اندازهگیری خواهد شد. اختلاف حجم نیتروژن در دم اولیه و بازدم انتهایی، FRC را نشان میدهد.
- رقیقسازی هلیوم: در این روش، فرد به دستگاه اسپیرومتری متصل میشود که با ۱۰٪ هلیوم و ۹۰٪ اکسیژن پر شده است. پس از چند دم و بازدم، حجم هلیوم موجود در ریه فرد با حجم هلیوم موجود در اسپیرومتر یکسان خواهد شد. در رقیقسازی هلیوم حجم و ظرفیت ششی را میتوان از فرمول محاسبه کرد که حجم اولیه گاز هلیوم در دستگاه اسپیرومتر است.
- حجم اولیه مخلوط اکسیژن- هلیوم در اسپیرومتر را نشان میدهد.
- غلظت گاز هلیوم پس از به تعادل رسیدن را نشان میدهد.
- حجم نامعلوم درون ریه است.
- اگر تست پس از یک دم معمولی (حجم تیدال) شروع شود، حجم هوتی باقیمانده در ریه FRC را نشان میدهد.
- اگر تست پس از یک دم عمیق انجام شود، نشاندهنده ظرفیت کلی ریه (TLC) است.
تهویه ششی در شرایط غیر طبیعی
در بحشهای قبل تغییرات فشار دستگاخ تنفس در دم و بازدم معمولی و فشار هوای سطج دریا را توضیح دادیم. در این بخش تهویه ششی در شرایطی که بدن نیاز به دریافت اکسیژن و دفع دیاکسید کربن بیشتر دارد (انجام حرکات ورزشی) و در شرایط تغییر فشار هوای اطراف (صعود به ارتفاعات) را توضیح میدهیم.
تهویه ششی هنگام ورزش

افزایش انقباض و خروجی قلب، فرایند دیگری است که برای تامین اکسیژن مورد نیاز اضافی در زمان ورزش انجام میشود. در این شرایط خروجی قلب میتواند از ۵ لیتر در دقیقه به ۳۰ لیتر در زمان مشابه برسد. افزایش خروجی بطن راست، خونرسانی به ریهها را افزایش میدهد و خونرسانی به تمام ریه یکسان میشود. در نتیجه تبادل گازها در آلوئول و تهویه نسبت به حالت استراحت افزایش پیدا میکند. به علاوه افزایش خروجی قلب، خونرسانی و تعداد اوکسی هموگلوبین در مویرگهای بافت ماهیچه اسکلتی را افزایش میدهد. در حالت طبیعی فشار چزئی اکسیژن در سلولها ۴۰ میلیمتر جیوه است اما در تمرینهای ورزشی که تولید و مصرف ATP افزایش مییابد، این فشار کاهش پیدا میکند (برای مثال ۲۰ میلیمتر جیوه). فشار جزئی گاز دیاکسید کربن در حالت طبیعی ۴۵ میلیمتر جیوه است اما در تمرینهای ورزشی تولید این گاز و فشار جزئی آن در بافت افزایش مییابد (برای مثال ۵۵ میلیمتر جیوه). در نتیجه اکسیژن بر اساس اختلاف فشار وارد ماهیچه اسکلتی و دیاکسید کربن از این سلول خارج میشود.
ماهیچه های تهویه ششی در ورزش
در زمان انجام حرکات ورزشی، تغییر حجم قفسه سینه باید به سرعت انجام شود تا بتواند با افزایش دم و بازدم، اکسیژن کافی برای انقباض ماهیچه فراهم و دیاکسید کربن حاصل را سریع از بدن خارج کند. در این شرایط انقباض پنج ماهیچههای کمکی با افزایش حجم قفسه سینه به بازدم سریع کمک میکنند.
- «ماهیچههای نردبانی یا اسکالن» (Scalenes): این ماهیچهها در دو طرف گردن قرار دارند و انقباض آنها دندههای ابتدای قفسه سینه را بالا میکشد.
- «ماهیچههای جناغی-چنبری» (Sternocleidomastoid): این ماهیچهها در دو طرف گردن، سر را به ترقوه متصل میکنند و انقباض آنها جناغ را بالا میکشد.
- «ماهیچههای سینهای کوچک و بزرگ» (Pectoralis Major and Minor): انقباض این ماهیچهها دندهها را به جلو میکشد و حجم قفسه سینه را افزایش میدهد.
- «عضلات دندهای پشتی» (Serratus Anterior): دندهها را بالا میکشند.
- «ماهیچه پشتی بزرگ» (Latissimus Dorsi): دندههای پایینی را بالا میکشد.
در شرایط طبیعی بازدم یک فرایند غیرفعال است که با انبساط ماهیچههای تنفسی، کاهش حجم قفسه سینه و افزایش فشار قفسه سینه هوایی که فشار جزئی گاز دیاکسید کربن در آن بیشتر را از مسیرهای هوایی خارج میکند. اما در انجام تمرینات ورزشی انقباض ماهیچههای کمکی، با کاهش حجم قفسه سینه سرعت این فرایند را افزایش میدهد تا بتواند نیاز بدن را فراهم کند. سه دسته ماهیچههای کمکی به بازدم فعال کمک میکنند.
- ماهیچههای جلویی-جانبی در دیواره ناحیه شکمی (Anterolateral Abdominal Wall): انقباض این ماهیچهها با فزایش فشار ناحیه شکمی سبب حرکت دیافراگم به سمت بالا و افزایش شکل گنبدی آن میشود. این ماهیچههادر انعکاس عطسه و سرفه دخالت دارند.
- ماهیچههای بیندندهای داخلی (Internal Intercostal): با فشرده کردن دندهها، حجم قفسه سینه را کاهش میدهد.
- ماهیچههای بیندندهای میانی (Innermost Intercostal): با فشرده کردن دندهها، حجم قفسه سینه را کاهش میدهد.

تهویه ششی در ارتفاعات
فشار هوا با تغییر ارتفاع نسبت به سطح دریا تغییر میکند. این فشار در مناطق همسطح دریا ۷۶۰ میلیمتر جیوه است. اکسیژن، دیاکسید کربن، نیتروژن و بخار آب ترکیبات مختلف تشکیل دهنده هوا هستند و فشار کلی هوا مجموع فشار هر یک از این گازها (فشار جزئی گاز) است. درصد اکسیژن موجود در ترکیب هوای ارتفاعات کمتر از مناطق سطح دریا است. به همین دلیل فشار جزئی در این مناطق کمتر است و تهویه ششی را تحت تاثیر قرار میدهد.
در بخشهای قبلی اشاره کردیم که فشار جزئی آلوئولی گاز اکسیژن در مناطق همسطح دریا حدود ۱۰۴ میلیمتر جیوه است. تصور کنید فشار جزئی گاز اکسیژن در آلوئولها ۶۰ میلیمتر جیوه باشد. فشار جزئی اکسیژن در شبکه مویرگی آلوئولی ۴۰ میلیمتر جیوه است. به همین دلیل تبادل این گاز بین دیواره آلوئول و مویرگ (تنفس خارجی) تا زمان به تعادل رسیدن فشار، انجام میشود. به علاوه فشار گاز دیاکسید کربن در خون این مویرگها ۴۵ و در آلوئول ۴۰ میلیمتر جیوه است.
با تغییر ارتفاع فشار جزئی گاز دیاکسید کربن نیز تغییر میکند. تصور کنید در ارتفاعی هستید که ۲۵ میلیمتر جیوه است. در حالتی که P_{CO{_2}} مویرگهای آلوئولی ۴۵ میلیمتر جیوه است، این گاز از عرض غشای تنفسی انتشار مییابد تا فشار گاز در آلوئول و مویرگ به تعادل برسد. در این شرایط فشار جزئی گاز دیاکسید کربن سیاهرگ خروجی از ریه کاهش پیدا کرده و برای مثال ۲۵ میلیمتر جیوه خواهد بود. کاهش کاهش این گاز در مایع مغزی-نخاعی، کاهش یون هیدروژن در این مایع، کاهش تحریک گیرندههای شیمیایی مرکزی و کاهش انتقال پیام انقباض به ماهیچههای تنفسی را به دنبال دارد. کاهش انقباض، تهویه آلوئولی و حجم تیدال را کاهش میدهد (آلکالوز تنفسی). در این شرایط با وجود اینکه بدن با کمبود اکسیژن مواجه است، به دلیل فعال نشدن مرکز کنترلی نمیتواند این کمبود را جبران کند.

اگر صعود سریع و در زمان کمی انچام شود و بدن فرصت کافی برای «سازگاری با آب و هوا» (Acclimatization) نداشته باشد، کاهش فشار جزئی اکسیژن به مدت طولانی، سبب افزایش قطر رگها یا وازودایلیشن، افزایش جریان خون در مویرگهای مغزی، افزایش خروج مایع میانبافتی به مایع مغزی-نخاعی و ادم مغزی میشود. در این شرایط فشار مایع-مغزی نخاعی افزایش مییابد که با فشرده شدن مغز (Herniation)، سردردهای ضربهای، افزایش ضربان قلب و کاهش ارسال پیام از مراکز تنفس به ماهیچههای تنفسی میشود. به علاوه کاهش فشار جزئي گاز اکسیژن در آلوئولها و مویرگ، با افزایش انقباض ماهیچههای صاف دیواره مویرگهای آلوئولی سبب افزایش فشار خون در این ناحیه میشود. افزایش فشار در طولانی مدت سبب کاهش جریان خون در مویرگهای منقبض شده و افزایش جریان در رگهای دیگر میشود. افزایش جریان با افزایش ورود پلاسمای خون به مایع میانبافتی و ادم ریه همراه است.
سوالات متداول
در این بخش به تعدادی از سوالات متداول پیرامون تهویه ششی پاسخ میدهیم.
تفاوت تهویه ششی و تهویه آلوئولی چیست ؟
تهویه ششی حجم هوایی است مه در واحد زمان وارد ریهها می شود. اما تهویه آلوئولی حجم هوایی است که در واحد زمان وارد آلوئولها میشود.
اهمیت تهویه آلوئولی چیست ؟
تهویه آلویولی برای اندازهگیری دقیق حجم اکسيژنی که وارد بدن میشود مهم است. تبادل گازها در این بخش از دستگاه تنفسی انجام میشود و تغییر هوای ورودی یا خونرسانی به این بافت حجم اکسیژن ورودی به بدن را تغییر میدهد.
بدن برای سازگاری با کاهش فشار جزئی اکسیژن در ارتفاعات چه کاری انجام میدهد ؟
در این شرایط ماهیچههای کمی برای افزایش عمق تهویه ششی به کمک ماهیچههای تنفسی میآیند. به علاوه کلیه با دفع بیشتر یون بیکربنات و بازجذب یون هیدروژن pH بدن و تحریک مراکز تنفس در ساقه مغز را تنظیم میکند. از طرفی حضور طولانیمدت در ارتفاعات سبب ترشح هورمون اریتروپویتین برای افزایش تولید گلبولهای فرمز و افزایش انتقال اکسیژن در خون میشود. به علاوه ترشح فاکتورهای رشد اندوتلیال از مویرگها رگزایی و خونرسانی بافتها داخلی را افزایش میدهد.
جمع بندی
در این مطلب توضیح دادیم که تهویه ششی یا تنفس وظیفه اصلی دستگاه تنفس است. این فرایند به کمک ریه و مسیرهای هدایتکننده هوا (نای، نایژه و نایژکها) در دو سطح ماکرو و میکرو انجام میشود. سطح ماکرو تنفس، دم و بازدمی است که به شکل غیرارادی انجام میشود و به ویژگی کشسانی و الاستیسیته ریه، فشار هوای اطراف و قدرت آلوئول، غشای پایه و اندوتلیال مویرگ) بستگی دارد.
مطالب مجله فرادرس را در جستجوی گوگل سریعتر ببینید













