برق , مهندسی 12771 بازدید

مزیت اصلی موتورهای DC، قابلیت کنترل مشخصه سرعت-گشتاور آن‌ها در بازه گسترده‌ای از سرعت‌های مختلف برای یک گشتاور خاص است. البته امروزه داریوهای AC سرعت متغیر این قابلیت کنترل سرعت را به موتورهای القایی داده‌اند. هرچند، هنوز هم موتورهای DC در بسیاری از کابردهای صنعتی مورد استفاده قرار می‌گیرند.

محتوای این مطلب جهت یادگیری بهتر و سریع‌تر آن، در انتهای متن به صورت ویدیویی نیز ارائه شده است.

برای مشاهده ویدیوها کلیک کنید.

معادله سرعت (معادله (۱)) موتور DC شنت را در نظر بگیرید. در این معادله، دو متغیر قابل کنترل وجود دارد که می‌توان از آن برای تغییر سرعت موتور استفاده کرد.

سرعت موتور

که در آن، n سرعت، $$V_t$$ ولتاژ ترمینال، $$I_a$$ جریان آرمیچر، $$R_a$$ مقاومت آرمیچر، $$K_g$$ ثابت نیرو محرکه و $$\Phi _p$$ شار است. در عمل، کاهش شار در مخرج معادله بالا، سبب افزایش ولتاژ می‌شود. این کار را می‌توان به سادگی و با تغییر مقاومت رئوستای میدان انجام داد. متغیر قابل کنترل دیگر، ولتاژ ترمینال موتور است. با کاهش ولتاژ ترمینال، سرعت افت خواهد کرد. یک امکان دیگر برای تغییر سرعت، تغییر مقاومت مدار آرمیچر است.

این سه روش در شکل زیر مشخص شده‌اند:

کنترل سرعت موتور DC

کنترل جریان یا شار میدان

کنترل شار میدان، متداول‌ترین روش کنترل سرعت یک موتور DC شنت یا کمپوند است. در این روش کنترلی، جریان به بالاتر از مقدار پایه که توسط ولتاژ ترمینال تعیین شده، افزایش داده می‌شود.

این روش، ساده و ارزان است و موجب تغییرات زیاد در تلفات موتور نخواهد شد. کم‌ترین سرعت دست‌یافتنی یک موتور DC شنت در یک ولتاژ ترمینال داده شده، زمانی رخ می‌دهد که رئوستای شار میدان روی صفر تنظیم شود.

با افزایش مقاومت از طریق تنظیم رئوستا، جریان و شار میدان کاهش می‌یابد. اگر شار هر قطب کاهش یابد، مخرج معادله (۱) نیز کاهش می‌یابد و در نتیجه، سرعت ماشین زیاد می‌شود.

کنترل مقاومت میدان شنت
شکل 1: کنترل موتور DC شنت با مقاومت میدان شنت

شکل ۱، گشتاور در برابر سرعت یک موتور DC‌ شنت را برای مقاومت‌های میدان مختلف نشان می‌دهد. رابطه معادله (۲) بین سرعت و گشتاور موتور، خطی است، بنابراین، وقتی گشتاور زیاد شود، سرعت به صورت خطی افت می‌کند.

سرعت

سرعت پایه، سرعتی است که در آن، ولتاژ نامی به موتور اعمال شده و گشتاور نامی را تولید می‌کند.

با افزایش مقاومت رئوستا، به خط گشتاور-سرعت جدیدی می‌رسیم که سرعت کاری در آن، بالاتر از سرعت پایه موتور است. شکل 1، دو خط دیگر را نشان می‌دهد.

باید دقت کنیم که موتور، توان مشخصی دارد. بنابراین، باید تضمین کنیم که موتور دچار اضافه بار نشود. همان‌طور که می‌دانیم، توانی که یک موتور تحویل می‌دهد، حاصلضرب سرعت در گشتاور آن است. بنابراین، داریم:

توان

که در آن، $$\omega$$ سرعت چرخشی زاویه‌ای موتور و $$T$$ گشتاور روی شفت است.

از معادله (۳) مشخص است که برای داشتن توانی ثابت، افزایش سرعت، نیازمند کاهش گشتاور است. این بدین معنی است که وقتی سرعت کاری کاهش پیدا می‌کند، گشتاور نامی باید کاهش یابد. خطوط منقطع شکل 1 نشان می‌دهد که در توان ثابت، گشتاور باید چگونه کاهش پیدا کند.

روش مقاومت میدان برای کنترل سرعت را می‌توان کنترل توان ثابت نیز نامید. البته توان حقیقی به بار بستگی دارد. از آن‌جایی که با کنترل مقاومت میدان می‌توان سرعت موتور را افزایش داد، باید روش دیگری را برای کاهش سرعت موتور به کار گرفت.

کنترل ولتاژ آرمیچر

با نگاهی به معادله (۱) درمی‌یابیم که با فرض بدون تغییر ماندن شار در هر قطب، با کاهش ولتاژ ترمینال، سرعت موتور کم می‌شود.

شکل 2 اثر کاهش ولتاژ اعمالی به موتور را نشان می‌دهد. در حالت ماندگار، کاهش ولتاژ ترمینال با یک کاهش معادل در C-EMF همراه است.

اگر شار ثابت بماند (با تحریک جداگانه میدان یا تنظیم رئوستا)، سرعت موتور مستقیماً با ولتاژ تغییر خواهد کرد.

کنترل ولتاژ آرمیچر
شکل 2: کنترل ولتاژ آرمیچر یک موتور DC

اگر سرعت به کمتر از سرعت پایه کاهش یابد، می‌توان گشتاور را در 100 درصد مقدار نامی نگه داشت، اما توان تغییر خواهد کرد، زیرا $$\omega$$ کوچکتر شده است.

مقادیر ماکزیمم شار و جریان آرمیچر در رابطه $$T_d=K_m\phi _p I_a$$ اساساً با توجه به آهن و مس موتور ثابت هستند.

شکل ۲، یک خط توان ثابت را نشان می‌دهد که واضح است به مقداری بیش از گشتاور نامی نیاز دارد، زیرا سرعت افت کرده است. در نتیجه، هنگام کاهش سرعت، توان موتور باید کاهش یابد.

این روش کنترل سرعت، درایو (کنترل) گشتاور ثابت نامیده می‌شود و بدین معنی است که موتور گشتاور نامی را تحویل می‌دهد. در حقیقت، یک موتور DC‌ می‌تواند گشتاور نامی را در سرعت صفر تحویل دهد.

با ترکیب کنترل مقاومت میدان و ولتاژ آرمیچر، می‌توان به سرعت کاری در بازه‌های بسیار گسترده‌ای دست یافت.

شکل ۳، گشتاور و توان نامی یک موتور DC‌ را نشان می‌دهد. در زیر سرعت پایه، گشتاور ثابت و توان متغیر است، در حالی که بالاتر از‌ آن، توان ثابت و گشتاور متغیر است.

گشتاور و توان موتور DC 
شکل 3: نمودار گشتاور و توان موتور DC

کنترل مقاومت آرمیچر

با نگاهی دوباره به معادله سرعت (معادله (۱))، می‌بینیم که با فرض ثابت ماندن ولتاژ ترمینال و شار میدان، افزایش مقاومت مدار آرمیچر،  سبب کاهش سرعت موتور می‌شود. شکل ۴، چگونگی افزایش مقاومت را با قرار دادن مقاومت متغیر نشان می‌دهد.

مدار معادل موتور DC‌
شکل 4: مدار معادل یک موتور DC‌ شنت با کنترل مقاومت آرمیچر

برای جلوگیری از اثرپذیری شار میدان، افزودن یک مقاومت اضافه به مدار آرمیچر امری ضروری است.

شکل ۵، چگونگی تغییر سرعت موتور را هنگامی نشان می‌دهد که مقاومت به مدار آرمیچر افزوده شده است. افزودن مقاومت مدار آرمیچر، سبب تغییر شیب مشخصه گشتاور-سرعت می‌شود.

با اینکه پیاده‌سازی این روش نسبتاً آسان است، به دلیل توان تلف شده مقاومت، تلفات اضافه‌ای به سیستم تحمیل می‌کند.

تغییرات سرعت موتور DC
شکل 5: تغییرات سرعت یک موتور DC شنت با کنترل آرمیچر

کنترل سرعت موتور سری

سرعت یک موتور DC‌ سری را می‌توان با ولتاژ آرمیچر یا مقاومت مدار آرمیچر کنترل کرد.

همان‌طور که درباره موتور شنت گفتیم، کنترل مقاومت، روشی ارزان اما کم‌بازده است. از سوی دیگر، کنترل ولتاژ روشی پربازده اما گران است. نتیجه هر دو روش، اساساً مشابه است که در شکل 6 نشان داده شده است.

افزودن مقاومت آرمیچر به مدار یا کاهش ولتاژ ترمینال، سبب می‌شود موتور گشتاور نامی را در یک سرعت پایین‌تر یا گشتاور کمتری را در سرعت نامی تولید کند که با منحنی‌های نقطه‌چین و خطوط منقطع نشان داده شده‌اند.

کنترل سرعت موتور DC
شکل 6: کنترل سرعت یک موتور DC

البته در سال‌های اخیر، با توجه به گسترش پردازش‌گرهای دیجیتال، روش‌های کنترلی پیشرفته معرفی شده‌اند.

کنترل موتورهای الکتریکی صنعتی

اگر علاقه‌مند به یادگیری روش‌های مختلف کنترل موتورهای صنعتی هستید، دو دوره آموزش ویدئویی زیر را به شما پیشنهاد می‌کنیم:

در «آموزش کنترل موتورهای الکتریکی صنعتی 1»، ابتدا مفاهیم عمومی کنترل موتورهای الکتریکی بیان شده است. همچنین، نمادها و دیاگرام‌های شماتیکی مربوط به نقشه مدارهای قدرت و فرمان مدارهای کنترل موتور ارائه شده است. در بخشی از آموزش مذکور، انواع رله‌های اضافه بار، زمان‌دار و کنتاکتورها برای راه‌اندازی و نیز محافظت از موتورها به طور کامل و مفصل معرفی شده است. علاوه بر این، انواع سنسورها، سوئیچ‌ها، ترنسمیترها، دیتکتورها و مثال‌هایی از نحوه سیم‌کشی و نقشه‌خوانی مدار کنترل موتورها به طور کامل مورد بررسی قرار گرفته است.

در «آموزش کنترل موتورهای الکتریکی صنعتی 2»، ابتدا روش‌های سیم‌کشی و نصب مدارهای کنترل موتور ارائه شده است. همچنین، کاربرد قطعات الکترونیک قدرت، آی‌سی‌ها، PLCها و گیت‌های منطقی در مدارهای کنترل موتور بیان شده است. همچنین، موتورهای DC، موتورهای AC و موتورهای پله‌ای معرفی شده و روش‌های کنترل و حفاظت آن‌ها به طور کامل مورد بررسی قرار گرفته است.

اگر به یادگیری مباحث مشابه این مطلب علاقه‌مند هستید، پیشنهاد می‌کنیم آموزش‌های زیر را نیز مشاهده کنید:

^^

فیلم‌ های آموزش کنترل سرعت موتورهای DC — از صفر تا صد (+ دانلود فیلم آموزش رایگان)

فیلم آموزشی کنترل جریان یا شار میدان

دانلود ویدیو

فیلم آموزشی کنترل ولتاژ آرمیچر

دانلود ویدیو

فیلم آموزشی کنترل مقاومت آرمیچر

دانلود ویدیو

سید سراج حمیدی (+)

«سید سراج حمیدی» دانش‌آموخته مهندسی برق است. او مدتی در زمینه انرژی‌های تجدیدپذیر فعالیت کرده، و در حال حاضر، آموزش‌های ریاضیات، مهندسی برق و بورس مجله فرادرس را می‌نویسد.

بر اساس رای 8 نفر

آیا این مطلب برای شما مفید بود؟

نظر شما چیست؟

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *