صفر مطلق چیست؟ – توضیح به زبان ساده

در این مطلب از مجله فرادرس، ابتدا صفر مطلق را تعریف، سپس رفتار ماده در این دما را بررسی می‌کنیم. بر طبق اصل عدم قطعیت هایزنبرگ، رسیدن به دمای صفر مطلق امکان‌پذیر نخواهد بود، بلکه تنها می‌توانیم به این دما نزدیک شویم. در دماهای بسیار نزدیک به صفر مطلق، ماده رفتارهای عجیبی از خود نشان می‌دهد. به عنوان مثال، در نزدیک به صفر مطلق، حالت پنجم ماده به نام چگالش بوز-اینشتین ظاهر می‌شود. پس از آشنایی با صفر مطلق و پاسخ به این پرسش که چرا نمی‌توانیم به این دما برسیم، در مورد چگالش بوز-اینشتین صحبت خواهیم کرد. در پایان، به چند پرسش جالب نیز پاسخ می‌دهیم.

صفر مطلق چیست؟

اندازه گیری دمای اجسام

فیزیک‌دانی آلمانی به نام «گابریل فارنهایت» (Gabriel Fahrenheit)‌ کمترین مقیاس دمایی را مشخص کرد. او دمای مخلوطِ یخ، آب و آمونیاک را برابر صفر در نظر گرفت. این عدد کمترین دمای شناخته شده تا پایان قرن هجدهم میلادی و نخستین مرجع دمایی بود. فارنهایت دمای بدن انسان را به عنوان دومین دمای مرجع در نظر گرفت. او بین این دو نقطه را به ۱۰۰ قسمت مساوی تقسیم کرد. هر قسمت برابر یک درجه فارنهایت در نظر گرفته شد. در مقیاس اندازه‌گیری فارنهایت برای دما، نقطه ذوب یخ برابر ۳۲+ درجه فارنهایت و نقطه جوش آب برابر ۲۱۲+ درجه فارنهایت است. امروزه از این مقیاس برای اندازه‌گیری دما در آمریکا و انگلستان استفاده می‌شود.

در حقیقت، مقدار منفی برای دما وجود ندارد، اما تعریف مقیاس‌های مختلف سبب به وجود آمدن مقدارهای منفی برای دما در مقیاس‌های سلسیوس و فارنهایت شد. اما در مقیاس کلوین، مقدار منفی برای دما وجود ندارد و اندازه‌گیری دما از صفر شروع می‌شود. دمای صفر کلوین، دمای صفر مطلق نام دارد و تلاش‌های زیادی برای نزدیک شدن به آن انجام شده است. به بیان دیگر، به دمای صفر مطلق می‌توانیم نزدیک شویم، اما هیچ وقت به این مقدار نمی‌رسیم. در صورت رسیدن به این دما، اتفاق‌های بدی ممکن است رخ دهند. همان‌گونه که در ابتدای این بخش گفتیم، دما به طور مستقیم با میزان نوسان اتم‌ها یا مقدار انرژی جنبشی متوسط آن‌ها رابطه دارد. هر چه اتم‌ها آهسته‌تر نوسان کنند، دمای آن‌ها پایین‌تر خواهد بود. در دمایی مشخص، نوسان اتم‌ها متوقف می‌شود. این دما، صفر مطلق نام دارد.

با کاهش دما چه اتفاقاتی رخ می دهد؟

اتم‌ها و مولکول‌ها در حالت مایع آزادانه‌تر و با سرعت بیشتری حرکت می‌کنند. با افزایش بیشتر دما، ماده می‌تواند از حالت مایع به گاز تبدیل شود. در مقابل، با کاهش دمای گاز، اتم‌ها و مولکول‌های تشکیل‌دهنده آن با سرعت کمتری به اطراف حرکت می‌کنند. سرانجام، در دمایی مشخص گاز به مایع تبدیل می‌شود. با کاهش بیشتر دما، ماده از حالت مایع به جامد تبدیل خواهد شد. با کاهش بیشتر دما، سرعت حرکت اتم‌های کمتر و کمتر می‌شود، تا جایی که به طور کامل از حرکت می‌ایستند. اما توجه به این نکته مهم است که اتم‌ها و مولکول‌های تشکیل‌دهنده ماده نمی‌توانند به طور کامل متوقف شوند. در صورتی که این اتفاق رخ دهد، با نتیجه خوشایندی روبرو نخواهیم شد. با کاهش دمای مواد مختلف و نزدیک شدن به صفر مطلق، برخی خواص فیزیکی آن‌ها به طور کامل تغییر می‌کند.

فیلم آموزش فیزیک پایه 3 – جامع و کاربردی در فرادرس

کلیک کنید

سوالی که ممکن است مطرح شود آن است که چه چیزی در مورد پنجمین حالت ماده مهم است که دانشمندان به مدت ۷۰ سال در تلاش بودند به آن برسند. به زبان ساده، برخی از پدیده‌های کوانتومی در پنجمین حالت ماده، در حالت چگالش بوز-ابنشتین، رخ می‌دهند. یکی از این پدیده‌ها برهم‌نهی نام دارد. در این پدیده، یک ذره می‌تواند هم‌زمان در حالت‌های مختلفی وجود داشته باشد. فیزیک‌دان‌های تجربی با استفاده از چگالش بوز-اینشتین توانسته‌اند حرکت نور را آهسته کنند.

چرا رسیدن به دمای صفر مطلق غیرممکن است؟

با خارج کردن گرما از سیستم، دمای آن کاهش می‌یابد. با خارج کردن پیوسته گرما از سیستم، به نقطه‌ای می‌رسیم که هیچ گرمایی برای خارج کردن از سیستم باقی نمانده است. با خارج کردن تمام گرما از سیستم، به چه دمایی می‌رسیم؟ بله، به دمای صفر مطلق می‌رسیم. بنابراین، برای رسیدن به این دما باید تمام 'رمای موجود در سیستم را حذف کنیم. پرسش مهمی که ممکن است مطرح شود آن است که چگونه‌ می‌توانیم سیستمی درست کنیم که هیچ گرمایی در آن وجود نداشته باشد. ساختن چنین سیستمی بسیار سخت و می‌توان گفت غیرممکن است. همان‌طور که در بخش قبل اشاره کردیم، انرژی گرمایی همان ارتعاش ذرات سازنده ماده است. به بیان دیگر، انرژی گرمایی تمامِ انرژی موجود در ذات سازنده ماده است.

سرانجام به نقطه‌ای می‌رسیم که امواج آن‌ها مشابه یکدیگر می‌شوند. این نقطه همان جایی است که حالت پنجم ماده، چگالش بوز-اینشتین، رخ می‌دهد. در این حالت، تمام ماده، همانند ماده‌ای واحد عمل می‌کند. در بخش بعد کمی در مورد حالت پنجم ماده یعنی چگالش یوز-اینشتین صحبت می‌کنیم.

چگالش بوز-اینشتین چیست ؟

به عنوان مثال، اگر سیستم ما تنها از یک الکترون تشکیل شده باشد، با استفاده از تابع موج سیستم می‌توانیم احتمال یافتن الکترون در نقطه‌های متفاوت در فضا را به‌دست آوریم. همچنین، مربع تابع موج به صورت مستقیم متناسب با احتمال برخی نتایج تجربی به‌دست آمده است. اکنون سیستمی متشکل از دو ذره بوزونی در نظر بگیرید. فرض کنید تابع موج این سیستم به صورت نشان داده شده در شکل زیر است.

در ادامه، تابع موج سیستم را به توان دو می‌رسانیم.

مربع تابع موج این سیستم باید برای حالت‌های ۱ و ۲ نشان داده شده در تصویر زیر یکسان باشد.

به بیان دیگر، اگر ذرات A و B را با یکدیگر جابجا کنیم، مربع تابع موج باید بدون تغییر باقی بماند. هیج راهی برای تشخیص آن‌که کدام ذره A است و کدام ذره B، نداریم. اگر مربع تابع موج با جابجایی ذرات تغییر می‌کرد، به راحتی می‌توانستیم آن‌ها را از یکدیگر تشخیص دهیم. از این‌رو، مربع تابع موج در حالت یک برابر مربع تابع موج در حالت دو است:

$$| \psi ( A , B ) | ^ 2 = | \psi ( B , A ) | ^ 2$$

$$\psi ( A , B ) = \pm \psi ( B , A )$$

بنابراین، یا تابع موج در حالت اول به طور دقیق برابر تابع موج در حالت دوم یا تابع موج در حالت اول، قرینه تابع موج در حالت دوم است. با توجه به این حالت، می‌توانیم به این نتیجه برسیم که ذرات به دو دسته کلی تقسیم می‌شوند. اگر تابع موج‌ سیستم ذرات A و B پس از جابجایی تغییر نکند، به این ذرات، بوزون و اگر تابع موج آن‌ها پس از جابجایی، قرینه شود، به آن‌ها فرمیون می‌گوییم. از آنجا که تابع موج بوزون‌ها پس از جابجایی ذرات تغییر نمی‌‌کند، این تابع موج تحت جابجایی ذرات با یکدیگر، متقارن و در مقابل، تابع موج فرمیون‌ها تحت جابجایی ذرات نامتقارن است. برای درک مفهوم چگالش بوز-اینشتین، روی رفتار بوزون‌ها متمرکز می‌شویم. دو بوزون به نام‌های A و B را در نظر بگیرید.

این دو بوزون می‌توانند دو سطح انرژی صفر و یک را اشغال کنند. تراز انرژی صفر، حالت پایه انرژی و تراز انرژی یک، حالت بالاتر انرژی است. فرض کنید ذره A در تراز انرژی پایه یا صفر و ذره B در تراز انرژی یک قرار دارند. آیا می‌دانید تابع انرژی برای چنین سیستمی به چه شکل نوشته می‌شود؟

در این حالت، تابع موج سیستم می‌تواند به شکل زیر نوشته شود:

$$\psi = | 0 > | 1 >$$

اگر دو ذره A و B در تراز انرژی پایه یا صفر قرار داشته باشند، تابع موج سیستم به شکل زیر نوشته خواهد شد:

$$\psi = | 0 > | 0 >$$

آیا این تابع موج تحت جابجایی ذرات A و B متقارن است؟ بله. تابع موج $$\psi = | 0 > | 0 >$$ پس از جابجایی دو ذره با یکدیگر، بدون تغییر باقی می‌ماند. به این نکته توجه داشته باشید که بوزون‌ها هم‌زمان می‌توانند تراز انرژی یکسانی را اشغال کنند. اما این حالت در مورد فرمیون‌ها صدق نمی‌کند. هنگامی‌که ذره A در تراز انرژی پایه و ذره B در تراز انرژی یک قرار دارند، تابع موج سیستم را به صورت $$\psi = | 0 > | 1 >$$ نوشتیم. دو ذره را با یکدیگر جابجا می‌کنیم. در کمال تعجب مشاهده می‌کنیم تابع موج سیستم تغییر می‌کند و به شکل $$\psi = | 1 > | 0 >$$ نوشته می‌شود. چرا؟ باید بدانیم که تابع موج ذرات بوزونی پس از جابجایی بدون تغییر باقی می‌ماند. بنابراین، تابع موج اولیه‌ای که برای سیستم موردنظر نوشتیم، اشتباه است و باید آن را به گونه‌ای اصلاح کنیم که پس از جابجایی دو ذره با یکدیگر، بدون تغییر باقی بماند:

$$\psi = \frac { 1 } { \sqrt { 2 } }\ ( | 0 > |1 > + | 1 > | 0 > )$$

تمام بوزون‌های موجود در سیستم موردنظر می‌توانند هم‌زمان در تراز انرژی مشابهی، مانند تراز انرژی پایه، قرار بگیرند. اما این موضوع برای فرمیون‌ها رخ نمی‌دهد. آن‌ها باید در ترازهای انرژی متفاوتی قرار داشته باشند. از آنجا که بوزون‌ها می‌توانند هم‌زمان تراز انرژی یکسانی را اشغال کنند، چگالش بوز-اینشتین در دمای نزدیک به صفر مطلق اتفاق می‌افتد. فرض کنید گازی با چگالی کم داریم که از بوزون‌ها ساخته شده است. اگر این گاز را تا دمای بسیار پایین و نزدیک به صفر مطلق سرد کنیم، تمام بوزون‌های تشکیل‌دهنده گاز به پایین‌ترین تراز انرژی، تراز انرژی پایه می‌روند. به این حالت، چگالش بوز-اینشتین گفته می‌شود. دمایی که پایین‌تر از آن چگالش بوز-اینشتین رخ می‌دهد با استفاده از رابطه زیر به‌دست می‌آید:

$$T_c = ( \frac { n } { \eta (\frac { 3 } { 2 } ) })^ { \frac { 2 } { 3 } } \frac { 2 \pi \hbar ^ 2 } { m k _ B }$$

در رابطه فوق:

• $$T_c$$ دمای بحرانی است که در دماهایی پایین‌تر از آن چگالش بوز-اینشتین رخ می‌دهد.
• n چگالی ذرات یا تعداد بوزون‌ها در سیستم است.
• m جرم بوزون‌های موجود در سیستم است.

فیزیک‌دان‌ها به دنبال رسیدن به دماهایی بسیار کوچک، در حدود نانو کلوین، هستند. این دما، میلیون‌ها مرتبه سردتر از دمای فضای بین‌ستاره‌ای است. نانو کلوین کوچک‌ترین دمایی است که تاکنون توانسته‌اند به آن دست یابند. در این دما، فیزیک‌دان‌ها می‌توانند قوانین بنیادی طبیعت را به صورت تجربی مشاهده کنند. در حدود ۶ سال قبل، پژوهش‌گران دانشگاه MIT اتم‌های سدیم را تا دمایی بسیار پایین و نزدیک به صفر کلوین سرد کردند. برای انجام این آزمایش مراحل زیر طی شد:

• ابتدا با استفاده از کوره، دمای اتم‌های سدیم تا حدود ۷۰۰ درجه فارنهایت افزایش یافت. در این حالت، اتم‌های سدیم از یکدیگر جدا می‌شوند. برای انجام این آزمایش به اتم‌های تکی نیاز بود.
• پس از جدا شدن اتم‌های سدیم، آن‌ها را در معرض نور لیزر قرار دادند. در نگاه نخست این‌گونه به نظر می‌رسد که اتم‌ها پس از برخورد لیزر به آن‌ها گرم می‌شوند. اما این‌گونه نیست و از لیزر برای کاهش دما استفاده شد. اتم در جهت مشخصی حرکت می‌کند. لیزر در جهت مخالف حرکت اتم به آن برخورد می‌کند و سبب کاهش سرعت آن می‌شود. این کار در محفظه خلأ انجام شد. در این محفظه میلیون‌ها اتم تا دمایی نزدیک به صفر مطلق سرد شدند. اما توجه به این نکته مهم است که با دانشمندان با استفاده از لیزر نتوانستند به دمای نانو کلوین برسند. از این‌رو، از تکنیک دیگری استفاده شد.

• در مرحله سوم، از سرمایشی به نام سرمایش تبخیری استفاده شد. این مرحله مشابه اتفاقی است که برای لیوان چای رخ می‌دهد. چای با قرار گرفتن در محیط و پس از گذشت مدت زمانی مشخص، سرد می‌شود. با فوت کردن چای، سرد شدن آن سریع‌تر انجام می‌شود. در این مرحله از میدان مغناطیسی استفاده شد. اتم‌های سدیم در معرض میدان مغناطیسی قرار گرفتند و اتم‌هایی با دمای بیشتر به بیرون پرتاب شدند. دمای اتم‌های سدیم پس از گذشت چند دقیقه به نانو کلوین رسید. در این دما، اتم‌ها به اندازه‌ای سرد شدند که هویت فردی خود را از دست دادند و به حالت جدیدی از ماده به نام چگالش بوز-اینشتین تبدیل شدند. پژوهشگران دانشگاه MIT توانستند به دمایی در حدود ۱۱۷ نانو کلوین برسند.

قانون سوم ترمودینامیک و صفر مطلق

قانون سوم نیوتن در مورد صفر مطلق صحبت می‌کند. دما می‌تواند بسیار بالا یا بسیار پایین باشد. تاکنون حد بالایی برای دما پیشنهاد نشده، اما برای دماهای پایین حد پایینی به نام صفر مطلق تعیین شده است. همان‌طور که در ابتدای این بخش اشاره کردیم دما به صورت مقدار انرژی گرمایی موجود در سیستم تعریف می‌شود. با کاهش دما، انرژی درونی سیستم نیز کاهش می‌یابد. دلیل این موضوع آن است که انرژی درونی سیستم به صورت مستقیم با دما تغییر می‌کند. با کاهش انرژی درونی، انرژی جنبشی نیز کاهش می‌یابد. با رسیدن دما به صفر مطلق، هیچ انرژی جنبشی وجود نخواهد داشت. نبود انرژی جنبشی در سیستم به معنای نبود دما در آن سیستم است. به این حالت صفر مطلق گفته می‌شود.

فیلم آموزش ترمودینامیک 1 در فرادرس

کلیک کنید

$$S = 0$$

توجه به این نکته مهم است که هر نقصی در ساختار کریستالی مانع از رسیدن آن به دمای صفر مطلق می‌شود. صفر بودن آنتروپی هر ماده کریستالی در صفر مطلق شرط لازم برای معادله بولتزمن، $$S = k \ln W$$، است. اگر انرژی جنبشی وجود نداشته باشد، هیچ چیز حرکت نخواهد کرد. بنابراین، ذرات می‌توانند تنها در یک حالت میکروسکوپی قرار بگیرند. از این‌رو، مقدار W برابر یک و مقدار آنتروپی برابر صفر خواهد بود. در نتیجه، آنتروپی هر ماده‌ای در صفر مطلق برابر صفر است. اما همان‌گونه که در بخش‌های قبل اشاره شد هرگز نمی‌توانیم به دمای صفر مطلق برسیم. این جمله بیان دیگری از قانون سوم نیوتن است. بر طبق این قانون، هیچ سیستمی نمی‌تواند با تعداد محدودی مرحله به دمای صفر مطلق برسد.

آیا الکترون ها در صفر مطلق حرکت می‌ کنند؟

تا اینجا در مورد صفر مطلق صحبت کردیم و قانون سوم ترمودینامیک را توضیح دادیم. در صفر مطلق اتم‌ها نمی‌توانند حرکت کنند و حالت پنجم ماده به نام چگالش بوز- اینشتین در نزدیکی این دما رخ می‌دهد. سوال مهمی که ممکن است مطرح شود آن است که در صفر مطلق چه اتفاقی برای الکترون‌ها رخ می‌دهد. آیا آن‌ها می‌توانند در این دما به دور هسته اتم حرکت کنند؟ بله. اگر دانشمندان بتوانند به دمای صفر مطلق برسند و به رفتار الکترون‌ها در این دما از نزدیک نگاه کنند، به این نکته جالب پی خواهند برد که الکترون‌ها حتی در این دما نیز به دور هسته حرکت می‌کنند. اتم‌های تشکیل‌دهنده ماده جامد توسط فنرهای فرضی به یکدیگر متصل شده‌اند و این فنرها در دماهای بالاتر از صفر مطلق، حول نقطه تعادل نوسان می‌کنند. با کاهش دما، دامنه این ارتعاشات کاهش می‌یابد.

صفر مطلق از کجا آمد؟

این دما از مشاهده و انجام آزمایش‌های تجربی آمد. همچنین، وجود آن با استفاده از فرمول‌های ریاضی پیچیده توسط فیزیک‌دان‌های نظری پیش‌بینی شد. کلوین در سال ۱۸۴۸ میلادی آزمایش مهمی انجام داد. او حجم گازها را در دماهای مشخصی اندازه گرفت. به عنوان مثال، او حجم گازی مشخص را در دمای صفر درجه سلسیوس اندازه گرفت. سپس، او دمای گاز را به اندازه یک درجه سلسیوس افزایش داد و دوباره حجم گاز را اندازه گرفت. او به نتیجه بسیار جالبی رسید. حجم گاز پس از افزایش دمای آن، به اندازه $$\frac { 1 } { 273 }$$ نسبت به حجم اولیه آن افزایش یافت. در ادامه، کلوین دمای گاز را از صفر درجه سلسیوس به اندازه یک درجه سلسیوس کاهش داد. در کمال ناباوری، این‌بار حجم گاز به اندازه $$\frac { 1 } { 273 }$$ مقدار حجم آن در دمای صفر درجه، کاهش یافت. در ادامه، کلوین داده‌های به‌دست آمده را روی نمودار دما برحسب حجم رسم کرد.

فیلم آموزش ترمودینامیک 2 در فرادرس

کلیک کنید

کلوین سه دما و سه حجم به‌دست آورد. آن‌ها را روی نمودار رسم کرد و مشاهده کرد که این سه نقطه روی خطی مستقیم با شیب مثبت قرار دارند. سوالی که ممکن است مطرح شود آن است که کلوین چگونه با استفاده از این نمودار توانست صفر مطلق را پیش‌بینی کند. برای انجام این کار، کلوین دما را کاهش و خط آبی‌رنگ را ادامه داد. همان‌طور که از خط رسم شده مشخص است، با کاهش دما، حجم کاهش می‌یابد. کلوین با به‌دست آوردن معادله خط و ادامه دادن آن مشاهده کرد که خط آبی، نمودار افقی (دما) را در دمایی در حدود ۲۷۳- قطع می‌کند.

کلوین به این نتیجه رسید که با کاهش دمای گاز به مقدار ۲۷۳- درجه سلسیوس، حجم گاز برابر صفر می‌شود. نتیجه به‌دست آمده توسط این فیزیک‌دان، هیچ منطقی نداشت. بنابراین، او به این نتیجه رسید که برای دما حد پایینی به نام صفر مطلق وجود دارد. در نتیجه، انجام آزمایش توسط کلوین در سال ۱۸۳۴ میلادی همان جایی بود که وجود صفر مطلق اثبات شد و برای دما حد پایینی برابر ۲۷۳/۱۵- درجه سلسیوس مشخص شد.

در صفر مطلق چه اتفاقی رخ می دهد؟

همان‌طور که در مطالب بالا اشاره شد، در دمایی نزدیک به صفر مطلق حالت پنجم ماده به نام چگالش یوز-اینشتین مشاهده شد. اتفاقات جالب دیگری نیز ممکن است در دماهای بسیار پایین و نزدیک به صفر مطلق رخ دهد. در حدود ۱۴ سال قبل فیزیک‌دان‌ها مشاهده کردند که مولکول‌ها در گاز بسیار سرد می‌توانند در فاصله‌هایی در حدود ۱۰۰ مرتبه بزرگ‌تر از دمای اتاق، واکنش شیمیایی انجام دهند. در آزمایش‌های انجام شده در دماهایی نزدیک به دمای اتاق، سرعت انجام واکنش‌های شیمیایی با کاهش دما، کاهش می‌یابد. اما دانشمندان به این نتیجه رسیدند که مولکول‌ها در دمای بسیار پایین و نزدیک به صفر مطلق، هنوز می‌توانند با یکدیگر تبادل اتم داشته باشند. این امر به دلیل آن است که اثرات کوانتومی در دماهای بسیار پایین به خوبی خود را نشان می‌دهند.

سردترین مکان در منظومه شمسی کجاست؟

سردترین جسم طبیعی در کیهان چیست؟

کمترین دمای به دست آمده در آزمایشگاه چه مقدار است؟

در سال ۲۰۰۳ میلادی، پژوهگران دانشگاه MIT توانستند اتم‌های سدیم را تا دمایی نزدیک به ۰/۴۵ نانوکلوین سرد کنند. قبل‌تر از این تاریخ، دانشمندان دانشگاه هلسینکی در فنلاند توانسته بودند به دمایی در حدود ۰/۱ نانوکلوین برسند.

گازها چه رفتار عجیبی را می توانند در دماهای نزدیک به صفر مطلق از خود نشان دهند؟

همان‌طور که در مطالب بالا اشاره شد انرژی گرمایی یا حرارت در جامدات، مایعات و گازها از حرکت مولکول‌ها و اتم‌های تشکیل‌دهنده آن‌ها ناشی می‌شود. اما در دماهای بسیار پایین، قوانین عجیب مکانیک کوانتوم ظاهر می‌شوند. مولکول‌ها در این حالت به گونه‌ای که می‌شناسیم با یکدیگر برخورد نمی‌کنند. به جای آن، امواج کوانتومی آن‌ها گسترش می‌یابند و یکدیگر را پوشش می‌دهند. در این حالت، چگالش بوز-اینشتین ایجاد می‌شود و تمام اتم‌ها مانند اتمی بسیار بزرگ رفتار می‌کنند.

چرا کمترین دما در کیهان صفر مطلق نام دارد؟

برخلاف حرکت جسم، حرکت گرمایی حرکت اتم‌های تشکیل‌دهنده جسم را نسبت به یکدیگر توصیف می‌کند. این حرکت هیچ ارتباطی به انتخاب چارچوب مرجع ندارد. بنابراین، حزکت گزمایی مستقل از نوع چارچوب مرجع است. حرکت گرمایی همان چیزی است که دمای جسم را به ما می‌دهد. در نتیجه، دمای اجسام به انتخاب چارچوب مرجع وابسته نیست. به عنوان مثالی، توپی را با سرعت مشخصی پرتاب می‌کنید. سرعت حرکت توپ از دید ناظر ساکن روی زمین با ناظری که داخل اتومبیل متحرک است، تفاوت خواهد داشت. اما دمای توپ از دید تمام ناظرهای یکسان است. از آنجا که دمای جسم با متوسط انرژی جنبشی اتم‌های تشکیل‌دهنده آن متناسب است، دمای مطلقِ کمینه‌ای وجود خواهد داشت که جسم فراتر از آن نمی‌تواند سرد شود. در این نقطه که در آن تمام اتم‌ها نسبت به یکدیگر به طور کامل متوقف می‌شوند، صفر مطلق می‌گوییم.

جمع‌بندی

در این مطلب از مجله فرادرس در مورد دمای صفر مطلق، کمترین دمای ممکن در کیهان، صحبت کردیم. این دما برابر ۲۷۳/۱۵- درجه سلسیوس و ۴۵۹/۷۶- درجه فارنهایت است. کلوین برای نخستین بار در آزمایشی جالب، صفر مطلق را مطرح کرد. او در این آزمایش با گرفتن گرما از گازی دلخواه، حجم آن را اندازه گرفت و به این نتیجه رسید که در دمای ۲۷۳/۱۵- درجه سلسیوس حجم گاز و انرژی جنبشی اتم‌های تشکیل‌دهنده آن برابر صفر می‌شود. این دما همانند نقطه جوش یا نقطه ذوب نیست که از ماده‌ای به ماده دیگر تغییر کند، بلکه مقدار آن برای تمام مواد یکسان است. کلوین مقیاس دمای ترمودینامیکی ایجاد کرد که با استفاده از می‌‌توان مقدار انرژی جنبشی در هر ماده دلخواه را اندازه گرفت. پس از مطرح شدن صفر مطلق، بسیاری از دانشمندان برای رسیدن یا نزدیک شدن به این دما تلاش کرده‌اند. امروزه، پژوهشگران توانسته‌اند به دمای چند نانوکلوین نزدیک شوند.

دانشمندان امروزه به این نتیجه رسیده‌اند که صفر مطلق به معنای توقف کامل حرکت نیست، بلکه به معنای کمینه شدن آن است. این موضوع به اصل عدم قطعیت هایزنبرگ مربوط می‌شود. بر طبق این صل نمی‌توان هم‌زمان مکان و تکانه ذره را به طور دقیق اندازه گرفت. توقف کامل حرکت به معنای دانستن دقیق مکان ذره و تکانه آن است. موضوعی که بر طبق اصل عدم قطعیت امکان‌پذیر نیست. در نتیجه، گرچه نمی‌توان به دمای صفر مطلق رسید، اما می‌توان به این دما تا حد امکان نزدیک شد. در نزدیکی صفر مطلق، ماده می‌تواند خواص جالبی مانند ابرشارگی یا چگالش بوز-اینشتین از خود نشان دهد.