مصدر در عربی چیست؟ — تعریف، نحوه تشخیص و ساخت + مثال

۵۵۹۱۱ بازدید
آخرین به‌روزرسانی: ۰۷ اسفند ۱۴۰۲
زمان مطالعه: ۷ دقیقه
مصدر در عربی چیست؟ — تعریف، نحوه تشخیص و ساخت + مثال

مصدر در عربی اسمی است که می‌توان از آن فعل عربی ساخت. تفاوت اصلی مصدر با فعل در این است که معنای مصدر وابسته به زمان مشخصی نیست و صرفا وقوع فعل را در حالت کلی نشان می‌دهند. مصدر در عربی به چند دسته تقسیم می‌شود. در این نوشته قصد داریم انواع مصادر را با مثال‌های مربوط به آنها بررسی کنیم. سپس با استفاده از تمرین‌های انتهای متن، میزان یادگیری‌مان درباره این مطلب از مجله فرادرس را بسنجیم.

997696

مصدر در عربی چیست ؟

مصدر تعریف‌های متعددی در زبان عربی دارد. می‌توانیم از مصدر به عنوان «اسمی که فعل از آن نشات می‌گیرد» استفاده کنیم. اگر این تعریف مبنای کار ما باشد، نتیجه می‌گیریم که مصدر، وقوع فعل در حالت کلی آن، بدون وجود زمانی مشخص است.

در برخی منابع برای ارائه تعریفی از مصدر به سراغ کلمات جامد می‌روند. به این ترتیب که در تعریف کلمات جامد از جمله «اسمی که از حروف کلمه‌ای دیگر ساخته نشده باشد.» استفاده می‌کنند. بر همین اساس دو نوع اسم جامد داریم: جامد غیر مصدری و جامد مصدری.

جامد غیر مصدری، اسم جامدی است که بر ذوات (اشیاء، انسان‌ها و حیوانات) دلالت داشته باشد. یعنی، کلماتی که در جهان واقع، مرجع فیزیکی داشته باشد اسامی جامد غیر مصدری هستند. مانند: قلم، سعاد، أسد و....

جامد مصدری به کلماتی می‌گویند که بر معانی دلالت داشته باشند. مانند: حسن، عمل، ذهاب و...

همچنین در تعریف دیگری از مصدر در عربی می‌توانیم به جمله «کلمه‌ای که به وقوع پیوستن کاری را خارج از چارچوب زمان و در حالت کلی آن نشان دهد.» اشاره کنیم. برای فهم بهتر این مطالب بهتر است به مثال‌های زیر توجه کنید.

صَبَغْتُ الثَوْبَ صِباغَةً.

لباس را رنگ کردم.

سَعَلَ المَریضُ سُعالاً.

بیمار سرفه کرد.

بَکَیَ الطفلُ بُکاءً.

کودک گریه کرد.

اگر به کلماتی که زیر آنها خط کشیده (صباغة - سعالاً - بکاءً) نگاه کنیم، متوجه می‌شویم که این کلمات کیفیت وقوع چیزی را به ما نشان می‌دهند بدون آنکه به زمان خاصی اشاره کنند. این دقیقا همان ویژگی مصدر در زبان عربی است.

در زبان عربی، مصدر به چند دسته مختلف تقسیم‌بندی می‌شود که در ادامه هر یک از آنها را با مثال‌های مرتبط بررسی می‌کنیم.

مدادرنگی و مدادترش روی میز

انواع مصدر در عربی

برای دسته‌بندی مصدرها در زبان عربی باید یک متر و معیار مشخصی داشته باشیم. اگر معیار ما برای تقسیم‌بندی، وزن باشد، در این صورت دو نوع مصدر خواهیم داشت.

  1. مصدر سماعی
  2. مصدر قیاسی

اما در شرایطی که معیار ما برای گروه‌بندی مصدرها تعداد حروف آنها باشد، چهاردسته مصدر خواهیم داشت که شامل موارد زیر می‌شود.

  1. ثلاثیه
  2. رباعیه
  3. خماسیه
  4. سداسیه

در ادامه تعریف برخی از آنها را همراه با مثال‌های مرتبط می‌خوانید.

مصدر سماعی

کلمات سماعی در عربی عموما به کلماتی گفته می‌شود که ساخت آنها قاعده و قانون خاصی ندارد و شناخت و استفاده آنها از طریق گوش کردن یا رجوع به فرهنگ لغت میسر می‌شود. بر همین اساس، مصدر باب‌های ثلاثی مجرد، در دسته مصدرهای سماعی قرار می‌گیرند. در کادر زیر برخی از مصدرهای ثلاثی مجرد نوشته شده‌است.

کتَبَ --> کتابة

رجَعِ --> رجوعاً

جَمَعَ --> جمعاً

مدادرنگی و گیره کاغذ و دفتر روی میز

مصدر قیاسی

مصدرهایی که مثل ثلاثی مزید و مصادر رباعی که وزن مشخصی دارند، مصدر قیاسی محسوب می‌شوند. این مصدرها اگرچه جامد نیستند و بر اساس وزن، کلمه مشتق عربی به حساب می‌آیند، اما در همان وزن‌ها نیز به عنوان کلمات جامد به کار می‌روند. به بیانی دیگر، مصادر ثلاثی مزید در معنا مصدر هستند ولی از لحاظ لفظ مصدر یا ریشه فعل به شمار نمی‌روند و خودشان مشتق محسوب می‌شوند. در کادر زیر وزن مصدرهای ثلاثی مزید را همراه با مثال آنها مشاهده می‌کنید.

 

إفعال - إظهار

تفعیل - تفریح

مفاعلة - مراجعة

تفاعل - تظاهر

إنفعال - إنقلاب

إفتعال - إنتخاب

استفعال - استغفار

تفعُّل - تذکُّر

مصدر ثلاثیة

کمی بالاتر توضیح دادیم که مصدرهای ثلاثی مجرد سماعی هستند و شناخت آنها از طریق گوش دادن یا مراجعه به فرهنگ لغت انجام می‌شود. اما برای برخی از این مصدرها ضوابطی ذکر شده که برخی از آنها را در ادامه می‌خوانید.

حرفه و شغل

هر وقت بخواهیم از مصدر به عنوان حرفه و شغل استفاده کنیم باید به سراغ وزن فِعالة برویم. مثل کلمات زیر:

تجارة - حیاکة - زراعة

رد کردن

هر وقت بخواهیم از مصدر در معنای رد کردن یا امتناع از چیزی استفاده کنیم باید به سراغ وزن فِعال برویم. مانند مثال‌ زیر:

إباء - عناد

حرکت

هر وقت بخواهیم از مصدر در معنای حرکت و ارتعاش استفاده کنیم باید به سراغ وزن فَعلان برویم. مانند مصدرهای زیر:

غلیان - جولان - دَوَران

نمایی از کتاب عربی باز روی آب دریا

بیماری

هر وقت بخواهیم از مصدر در معنای بیماری و مرض استفاده کنیم باید به از وزن فُعال استفاده کنیم. مانند مصدرهای زیر:

سُعال - صُداع - زُکام

صدا

هر وقت بخواهیم از مصدری برای نشان دادن صدا و صوت استفاده کنیم باید از به سراغ وزن فَعیل یا فُعال برویم. مانند کلمات زیر:

نعیق (جیغ زدن)- صُراخ (داد زدن) - طنین

راه رفتن

وقتی بخواهیم مصدری را در معنای راه رفتن به کار ببریم باید از وزن فِعیل استفاده کنیم. مانند مثال زیر:

رحیل (عزیمت و خروج) - ذمیل (حقارت)

رنگ

در شرایطی که هدف‌مان استفاده از رنگ در جایگاه مصدری آن باشد، می‌توانیم از وزن فُعلة استفاده کنیم. مانند کلمات زیر:

حمرة - زُرقة

کلاس درس رنگارنگ با کاغذ چسبی روی تخته

مصدر رباعیة

مصدر رباعی از لحاظ کارکرد همانند مصدرهای قیاسی هستند. یعنی در حالت مصدری بیشتر از سه حرف داشته باشند. از این رو برای مطالعه بهتر این نوع از مصدرها بهتر است به سراغ مصدر در باب‌های ثلاثی مزید برویم.

 

هر گاه فعل با الف همزه شروع شود، برای ساخت مصدر رباعی باید به سراغ باب إفعال برویم. مانند مثال زیر:

أکرم --> إکرام

زمانی که حرف دوم صیغه یک فعل مشدد باشد (یعنی تشدید داشته باشید) باید از باب تفعیل استفاده کنیم. مانند مثال زیر:

علَّمَ --> تعلیم

هرگاه حرف دوم صیغه یک (للغائب) الف باشد یعنی در باب مفاعلة و فعال است. مانند مثال زیر:

ناضل --> نِضال، مناضلة

در کنار این مصدرها می‌توانیم از مصدر «فعللة» که مخصوص افعال رباعی مجرد است یاد کنیم. مانند مثال زیر:

دحرج --> دحرجة

دانش آموزان دختر و پسر در حال رفتن به مدرسه

فرض کنید بخواهیم افعال رباعی مجرد را از حالت لازم بودن خارج کرده و آنها را مفعول‌پذیر کنیم. در نتیجه نیاز داریم که به سراغ باب‌ها برویم. «تفعلُل»، «إفعِلال» و «إفعِنلال» مصدر باب‌هایی هستند که می‌توانیم افعال رباعی را به وزن آنها ببریم. در جدول زیر نمونه‌ای از صرف فعل در باب إفعلال نوشته شده که مشاهده می‌کنید.

جدول صرف فعل در باب إفعلال
ماضیإفعَلَّإحمرَّ
مضارعیَفعَلُّیحمَرّْ
امرإفعَلِلْإحمَرِر
مصدرإفعلالإحمرار

مصدر صناعی

هرگاه برای ساخت مصدر به انتهای کلمه یاء مشدد «يّ» و تاء مربوطه «ة» اضافه کنیم از آن کلمه مصدر صناعی می‌سازیم. از نکات جالب مربوط به این نوع مصدر، بدون محدودیت بودن آن است. یعنی از هر کلمه‌ای در هر حالتی می‌توانیم یک مصدر صناعی بسازیم. در کادر رنگی زیر فرمول ساخت مصدر صناعی نشان داده شده‌است.

اسم + يّ + ة،‍ة = مصدر صناعی

برای درک بهتر مصدر صناعی بهتر است به مثال‌های زیر توجه کنید.

عالم --> عالمیة (عالم بودن)

معذور --> معذوریة (معذور بودن)

تحت --> تحتیة ( زیربنایی بودن)

إمکان --> إمکانیة (إمکان‌پذیر بودن)

أهمّ --> أهمیة (اولویت داشتن)

نکته: به مصدر صناعی در زبان عربی مصدر جعلی نیز می‌گویند.

مصدر میمی

مصدر میمی در عربی اسمی است که بر وقوع کاری بدون اشاره به زمان آن اشاره می‌کند. تنها مشخصه آن، حضور یک میم زائده در ابتدای مصدر است. به عبارت دیگر، برای ساخت مصدر میمی، ابتدا باید به سراغ فعل مضارع برویم و به ابتدای آن یک میم اضافه کنیم.

نکته: مصدر میمی برای فعل‌های ثلاثی مجرد بر وزن مفعل ساخته می‌شوند. مانند مثال زیر:

منظر - مقتل

در صورتی که فعل ما چیزی غیر از ثلاثی مجرد بود برای ساخت مصدر میمی آن باید از وزنی دیگر استفاده کنیم. برای این کار، نخستین صیغه فعل مضارع در عربی را به حالت مجهول در می‌آوریم. به جای «ی‍» ابتدای فعل مضارع «م‍» می‌گذاریم و مابقی فعل مضارع مجهول را به همان صورتی که هست می‌نویسیم. در کادر رنگی زیر نحوه ساخت مصدر میمی از افعال ثلاثی مزید نشان داده شده‌است.

یُفعَلُ --> مُفعلُ

یُخرَجُ --> مُخرَجُ

یُجتمَعُ --> مُجتمعُ

مصدر مرَّة

وقتی هدف ما در استفاده از مصدر نشان دادن دفعات وقوع یک فعل باشد، باید از مصدر مرة کمک بگیریم. در زبان عربی این نوع مصدر را بر وزن «فَعلة» ساخته می‌شود. نکته‌ای که باید مدنظر قرار داد این است که وزن فعلة تنها برای ساختن مصدر از فعل‌های ثلاثی مجرد است. برای درک بهتر به مثال‌های زیر توجه کنید.

ضربتُ ضربةً.

ضربتُ ضربتَیْن.

ضربتُ ضربات.

نکته: مصدر مرة برای فعل‌هایی که غیر از ثلاثی مجرد هستند، با اضافه شدن «ة» به مصدر باب ساخته می‌شود. مانند مثال زیر:

أدَّبتُهُ تَأْدِیبتاً.

یک بار او را تنبیه کردم.

دانش آموز پسر جوان در حال کتاب خواندن بین قفسه های کتاب ایستاده

سوالات متداول درباره مصدر در عربی

در این بخش به برخی از سوالات رایج در زمینه مصدر در عربی به صورت خلاصه و مختصر پاسخ می‌دهیم.

مصدر در عربی چه نوع کلمه‌ای است؟

مصدر در عربی در دسته اسم‌های عربی قرار می‌گیرد. چرا که از مصدر نحوه وقوع و حادث شدن فعل بدون در نظر گرفتن زمان آن استنباط می‌شود.

در عربی چند نوع مصدر داریم؟

مصدرها در عربی یا سماعی هستند یا قیاسی. به این ترتیب که هرگاه مصدری قاعده‌ای نداشت و برای شناخت آن باید به فرهنگ لغت رجوع کنیم، می‌فهمیم که با یک مصدر سماعی مواجه‌ایم. در عین حال هر وقت وزن یک مصدر مشخص باشد، آن مصدر یک مصدر قیاسی است.

تمرین مصدر در عربی

برای ارزیابی عملکرد خود در رابطه با «مصدر در عربی»، می‌توانید از تمرین‌هایی که در ادامه در اختیار شما قرار گرفته است استفاده کنید. تمرین شامل ۶ سوال است و پس از پاسخ دادن به تمامی پرسش‌ها و ظاهر شدن دکمه «دریافت نتیجه آزمون»، می‌توانید نمره عملکردتان را مشاهده کنید و جواب‌های درست و نادرست را نیز ببینید. پاسخ سؤالات نیز بعد از هر آزمون آمده است.

از کلمات داده شده مصدر میمی و مصدر مرة بسازید.

سوال۱: قالَ - (مصدر المرة)

جواب

جواب: قولة.

سوال۲: سجد - (مصدر المرة)

جواب

جواب: سجدة.

سوال۳: أکرم - (مصدر المرة)

جواب

جواب: إکرامة.

سوال۴: قامَ - (مصدر المیم)

جواب

جواب: مقاماً

سوال۵: استغفر - (مصدر المیم)

جواب

جواب: مستغفراً

سوال۶: ولد - (مصدر المیم)

جواب

جواب: مُولَّد.

جمع‌بندی

مبحث مصدر در عربی از جمله مباحث گسترده در این زبان است که نکات مختلفی دارد. مطابق با معیارهای گوناگون، می‌توانیم دسته‌بندی مصدری مختلفی در زبان عربی پیدا کنیم. به عنوان مثال اگر معیار ما تعداد حروف یک مصدر باشد، چهار دسته مصدر «ثلاثیة، رباعیة، خماسیة و سداسیة» خواهیم داشت. از طرفی دیگر اگر معیار به کار بردن ما از مصدرها، صیغه یا وزن آنها باشد با دو دسته مصدر «سماعی» و «قیاسی» مواجه می‌شویم. در این نوشته از مجله فرادرس مصدرها، و سایر تقسیم‌بندی‌های مصدری را با مثال بررسی کردیم.

بر اساس رای ۶۱ نفر
آیا این مطلب برای شما مفید بود؟
اگر بازخوردی درباره این مطلب دارید یا پرسشی دارید که بدون پاسخ مانده است، آن را از طریق بخش نظرات مطرح کنید.
منابع:
AnalbahrLoghate
۵ دیدگاه برای «مصدر در عربی چیست؟ — تعریف، نحوه تشخیص و ساخت + مثال»

سلام علیکم .‌چرا مصدر میمی ولد شده مولِّد؟

سلام و وقت به‌خیر؛

مطلب اصلاح شد. «مُولَّد» مصدر میمی فعل مثال «ولد» از باب ثلاثی مزید تفعیل است. کلمه «مُولِّد» در واقع اسم فاعل همین فعل از باب ثلاثی مزید تفعیل است.

با تشکر از همراهی شما با مجله فرادرس.

خیلی علی بود .خداقوت.

سلام بسیار عالی و جامع

عالی سپاس

نظر شما چیست؟

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *