لایه های زمین – از صفر تا صد

مطالب مجله فرادرس را در جستجوی گوگل سریعتر ببینید
البته پیشرفتهای علم لرزهشناسی سبب فهم بهتر زمین و لایههای تشکیلدهنده آن شده است. هر کدام از لایه های زمین خواص، ترکیبات و شاخصههای خود را دارند که بر فعالیتهای اصلی در کره زمین تاثیرگذار هستند. اگر از سطح زمین به داخل آن حرکت کنیم، لایههای مختلفی را میبینیم که این لایهها به ترتیب عبارتند از: «پوسته» (Crust)، «گوشته» (Mantle)، «هسته بیرونی» (Outer Core) و «هسته داخلی» (Inner Core).
ساختار زمین و تفاوتهای آن

خواص فیزیکی لایه های زمین
شناخت ساختار زمین با آموزشهای تخصصی فرادرس
زمین از بخشهای مختلفی تشکیل شده است که هرکدام ویژگیها، ترکیب مواد و نقش متفاوتی در ساختار سیاره ما دارند. شناخت لایههای زمین به درک بهتر فرایندهای زمینشناسی، فعالیتهای آتشفشانی، وقوع زمینلرزهها و جابهجایی صفحات زمینساختی کمک میکند. این مفاهیم از مباحث بنیادی علوم زمین به شمار میروند و یادگیری آنها برای شناخت بهتر سنگها، کانیها و تغییرات سطح و درون زمین اهمیت زیادی دارد.
مجموعه آموزش زمینشناسی، از دروس دانشگاهی تا کاربردی فرادرس، دورههای متنوعی را برای آشنایی با ساختار زمین و فرایندهای زمینشناسی ارائه میدهد. مشاهده این دورهها به شناخت بهتر ساختار درونی زمین و فرایندهای موثر بر آن کمک میکند. برای آشنایی با سایر آموزشها، فهرست دورههای مجموعه را مشاهده کنید.
- آموزش بررسی عوامل موثر و ارزیابی پتانسیل روانگرایی خاک همراه با پروژه کاربردی + گواهینامه
- آموزش مقدماتی زمین شناسی اقتصادی
- آموزش هوا و اقلیم شناسی + گواهینامه
- آموزش زمین ساخت ورقه ای
لایه های زمین
تفاوت بین لایه های زمین به دلیل فرآیندهایی است که در 4.5 میلیارد سال پیش به هنگام شکلگیری زمین رخ داده است. در آن زمان بر اثر ذوب شدن، مواد چگالتر به سمت مرکز سرازیر شدند و موادی که چگالی کمتری داشتند به طرف پوسته حرکت کردند. در نتیجه، هسته زمین بیشتر از آهن و نیکل تشکیل شده است و عناصر سبکتر در آن زمان به همراه سنگهای سیلیکاتی به سطح زمین مهاجرت کردند.
پوسته، خارجی ترین لایه زمین
بخشهایی از پوسته که عمق کمی دارند موسوم به «پوسته اقیانوسی» (Oceanic Crust) هستند که حوضههای اقیانوسی را با عمق 5-10 کیلومتر تشکیل میدهند درحالیکه پوسته ضخیمتر، «پوسته قارهای» (Continental Crust) است. پوستههای اقیانوسی از مواد چگال همچون «بازالت» (Basalt) تشکیل شدهاند اما پوسته قارهای چگالی کمتری دارد و مواد تشکیلدهنده سبکتری همچون گرانیت را در خود جای داده است.
پوسته به همراه بالاترین بخش از گوشته، سنگکره را تشکیل میدهند. این لایه، ضخامتی در حدود 200 کیلومتر دارد. بسیاری از سنگهایی که امروزه پوسته زمین را تشکیل میدهند، در حدود 100 میلیون سال پیش شکل گرفتهاند. البته کهنترین دانههایی معدنی یافت شده، قدمتی در حدود 4/4 میلیارد سال دارند که نشان میدهد پوسته زمین طی این سالها همواره جامد بوده است.

گوشته، ضخیمترین لایه زمین

گوشته به لحاظ شیمیایی با پوسته تفاوت دارد و علاوه بر این، از نظر نوع سنگ و شاخصههای لرزهنگاری نیز تفاوتهایی دیده میشود. علت این امر را میتوان در نحوه تشکیلشدن پوسته و گوشته جستجو کرد. پوسته از مواد منجمدشدهای تشکیل شده است که از سمت گوشته مهاجرت کردهاند و در مقابل، گوشته حالتی ویسکوز و مذاب دارد. در اثر این تفاوت، مواد ناسازگار با گوشته، به صورت مذاب از آن جدا و در سطح به حالت جامد تبدیل شدهاند.

گوشته پایینی
گوشته پایینی در عمق 660-2891 کیلومتری از سطح زمین قرار دارد. دما در مرز این لایه با هسته به بیش از 4000 درجه سانتیگراد میرسد که این، به معنای افزایش نقطه ذوب سنگهای گوشته خواهد بود. به علت فشار زیادی که بر روی گوشته اعمال میشود، ویسکوزیته و ذوب شدن در مقایسه با گوشته بالایی بسیار محدود است. در خصوص گوشته پایینی، دانش کمی وجود دارد جز اینکه این بخش حالتی همگن دارد.
هسته بیرونی

هسته درونی
دمای هسته درونی در حدود 5400 درجه سانتیگراد ذکر میشود. تنها دلیلی که آهن و سایر فلزات سنگین در این دما به حالت جامد قرار دارند، فشار زیاد است که نقطه ذوب را به شدت افزایش میدهد. این فشار، بازهای در حدود 330 تا 360 گیگاپاسکال را در بر میگیرد.

لایهای دیگر در هسته
آزمون سنجش یادگیری
۱. کدام مدل تقسیمبندی لایههای زمین بر پایه ویژگیهای شیمیایی آن انجام میشود؟
مدل میدان مغناطیسی و گرانش
مدل تکلایهای زمین
مدل پوسته، گوشته و هسته
مدل سنگکره و سستکره
مدل «پوسته، گوشته و هسته» بر مبنای ترکیب شیمیایی مواد در لایههای زمین ساخته شده است و به ویژگیهای شیمیایی هر بخش تاکید دارد. مدل «سنگکره و سستکره» تقسیمبندی مکانیکی (فیزیکی) است و ساختار زمین را بر اساس حالت ماده یا رفتار فیزیکی لایهها توضیح میدهد. «مدل میدان مغناطیسی و گرانش» به بررسی ویژگیهای فیزیکی زمین میپردازد و ساختار لایهای تعریف نمیکند. «مدل تکلایهای زمین» نیز اصلا مطابق شواهد علمی لایهبندی زمین نیست و مبنای درستی ندارد.
۲. کدام عامل اصلی باعث میشود هسته بیرونی زمین حالت مایع داشته باشد؟
وجود مواد مغناطیسی در ساختار آن
دمای پایینتر نسبت به گوشته
فشار کمتر در مقایسه با هسته داخلی
تاثیر امواج لرزهای در این ناحیه
دلیل اینکه هسته بیرونی زمین مایع است، «فشار کمتر در مقایسه با هسته داخلی» میباشد. با وجود دمای بسیار بالا در این بخش، فشار آن به اندازه هسته داخلی نیست و این کافی است تا آهن و نیکل در حالت مایع باقی بمانند. دیگر گزینهها مانند «وجود مواد مغناطیسی» یا «دمای پایینتر نسبت به گوشته» هیچ ارتباطی با حالت ماده هسته بیرونی ندارند و همچنین «تاثیر امواج لرزهای» فقط برای مطالعه ساختار این بخش است، نه تعیین حالت فیزیکی آن.
۳. اگر مادهای دارای چگالی بالا و عمدتا از آهن و نیکل باشد، در فرآیند تمایز اولیه زمین احتمالا در کدام بخش زمین جای میگیرد؟
گوشته بالایی با رفتار پلاستیکی
پوسته نزدیک سطح زمین
هسته بیرونی با حالت مایع
هسته داخلی جامد و چگال
مواد دارای چگالی بالا که عمدتا از آهن و نیکل هستند، طی فرآیند تمایز اولیه به سمت مرکز زمین مهاجرت کردند و اساس هسته داخلی جامد و چگال را شکل دادند. هسته داخلی با ترکیب آهن و نیکل و ویژگی چگالی بسیار بالا متمایز است. «هسته بیرونی با حالت مایع» نیز از آهن و نیکل ساخته شده ولی حالت مایع دارد و چگالتر از دیگر لایهها به جز هسته داخلی نیست. «گوشته بالایی با رفتار پلاستیکی» و «پوسته نزدیک سطح زمین» بیشتر از مواد سبکتر مانند سیلیکاتها تشکیل شدهاند و چگالی پایینتری دارند، بنابراین محل تمرکز عناصر سنگین مانند آهن و نیکل نیستند.
۴. علت تفاوت رفتار فیزیکی بین گوشته بالایی و گوشته پایینی زمین چیست؟
تاثیر مستقیم هسته داخلی جامد تنها بر گوشته پایینی است.
گوشته بالایی از عناصر سبکتر ترکیب شده و همین عامل سیالیت آن را بیشتر میکند.
تعداد گسلهای بیشتر در گوشته پایینی مانع حرکت مواد میشود.
افزایش دما و فشار در عمق باعث کاهش ذوبشدگی و سفتتر شدن مواد در گوشته پایینی میشود.
تغییر رفتار فیزیکی بین گوشته بالایی و گوشته پایینی به دلیل افزایش چشمگیر دما و فشار در عمق است؛ در گوشته پایینی، اگرچه دما بسیار بالاست و انتظار میرود مواد ذوب شوند، اما فشار شدید مانع این کار شده و مواد ویکسوز و نسبتا سفت میمانند. گزینه «افزایش دما و فشار در عمق باعث کاهش ذوبشدگی و سفتتر شدن مواد در گوشته پایینی میشود» دقیقا این نکته را بیان میکند. بقیه عبارات از لحاظ علمی درست نیستند: ترکیب عناصر سبکتر عامل سیالیت گوشته بالایی نیست، گسلها عامل تفاوت رفتار نیستند و اثر مستقیم هسته داخلی بر گوشته پایینی نمیتواند تفاوت رفتارها را توضیح دهد.
۵. کدام ویژگی گوشته زمین نقش اصلی در حرکت صفحات تکتونیکی ایفا میکند؟
اختلاف دما بین گوشته و هسته بیرونی
چگالی بالای مواد در گوشته پایینی
پلاستیکی بودن گوشته و رفتار سیالمانند آن
ویسکوزیته پایین گوشته بالایی
عامل کلیدی در ایجاد حرکت صفحات تکتونیکی «پلاستیکی بودن گوشته و رفتار سیالمانند آن» است. این خاصیت باعث میشود بخش بالایی گوشته بتواند در بازههای زمانی زمینشناسی مانند یک سیال حرکت کند و موجب جابجایی سنگکره و وقوع پدیدههایی چون زلزله و شکلگیری کوهها شود. «ویسکوزیته پایین» ویژگی هسته بیرونی است نه گوشته. «چگالی بالای مواد در گوشته پایینی» اگرچه مهم است، اما نقش اصلی در حرکت صفحات ندارد. «اختلاف دما بین گوشته و هسته بیرونی» نیز یک محرک کلی است، اما مستقیما باعث حرکت صفحات تکتونیکی نمیشود.
مطالب مجله فرادرس را در جستجوی گوگل سریعتر ببینید
















می خواهم سردخانه ای طبیعی برای نگهداری محصولات غذایی در زیر زمین ایجاد کنم در متری از سطح زمین باشد بهتر است ؟
با سلام خدمت شما همراه گرامی؛
برای یک سردخانه طبیعی زیرزمینی در عمق حدود ۲ تا ۳ متر دمای خاک تقریبا ثابت و نزدیک به میانگین دمای سالانه منطقه است. در عمق ۳ تا ۴ متر پایداری دما بهتر و نوسان فصلی کمتر میشود. بنابراین معمولا حدود ۳ متر زیر سطح زمین انتخاب مناسبی است (اگر اقلیم خیلی گرم باشد، کمی عمیقتر بهتر است). پیشنهاد میکنیم در این زمینه با متخصصین این امر حتما مشورت کنید.
از بازخورد و همراهی شما با مجله فرادرس سپاسگزاریم.
ممنون
عالی بود.
سلام و درود بر شما
خیلی مفید و قابل استفاده بود و مطالب با بیانی ساده و زیبا ارائه شدهاند.
لطفاً عبارات جمله زیر را تصحیح فرمایید:
پوستههای اقیانوسی از مواد چگال همچون «بازالت» (Basalt) تشکیل شدهاند اما پوستههای اقیانوسی چگالی کمتری دارند و مواد تشکیلدهنده سبکتری همچون گرانیت را در خود جای دادهاند.
پوسته اقیانوسی دارای چگالی بیشتر از بازالت و گابرو و پوستههای قارهای چگالی کمتری دارند.
نخیر عزیز ورقه های اقیانوسی چگالی بالایی دارند نسبت به لایه های قاره ای از طرفی سن لایه های قاره ای خیلی بیشتر و ضخامت بیشتری دارد .
با سلام؛
از ارائه بازخورد شما بسیار سپاسگزاریم. متن بازبینی و اصلاح شد.
با تشکر از همراهی شما با مجله فرادرس
به نظر من درونی ترین بخش هسته درونی که مرکزی ترین نقطه این سیاره میشه به علت بردار معکوس گرانش به صورت پلاسمای بسیار داغه. فشار های زمین شناختی در این ناحیه بسیار “پایین” هستن. تاثیر بردار گرانشی معکوس بر هادرون های این ناحیه به صورت انبساط ظاهر میشه در واقع هسته اتم هایی که در این مرکز زمین قرار دارند منبسط تر هستن. همین موضوع باعث رادیواکتیو شدن برخی عناصر پایدار میشه و کاهش نیمه عمر برخی عناصر رادیواکتیو دیگر. به عنوان مثال طلا و تنگستن میتوانند در این ناحیه رادیواکتیو باشند. همین تاثیرات در هسته ستارگان باعث انبساط هسته عناصر سبک و افزایش سطح مقطع همجوشی و در نهایت کاهش دمای مورد نیاز جهت همجوشی می شوند. به عنوان مثال فرآیند همجوشی که بر روی زمین حداقل 100 میلیون درجه دما احتیاج داره در مرکز خورشید با 17 میلیون درجه اتفاق میوفته.
سلام. مفید بود. بسیار سپاس گزارم.
خوب بود
خیلی دقیق توضیح داده اید، ممنونم.
ممنون از مطلبتون. استفاده کردم. اما لطفا توجه کنیدکه عمر جهان به 14 میلیارد سال نمیرسه. پس غیر ممکنه که سنگها یا عناصری با قدمت 100 میلیارد ساله وجود داشته باشند. لطفا در این قسمت متن تجدید نظر کنید?
(پوسته به همراه بالاترین بخش از گوشته، سنگکره را تشکیل میدهند. این لایه، ضخامتی در حدود 200 کیلومتر دارد. بسیاری از سنگهایی که امروزه پوسته زمین را تشکیل میدهند، در حدود 100 میلیارد سال پیش شکل گرفتهاند)
با سلام؛
از توجه شما بسیار سپاسگزاریم. متن اصلاح شد.
با تشکر