شما در حال مطالعه نسخه آفلاین یکی از مطالب «مجله فرادرس» هستید. لطفاً توجه داشته باشید، ممکن است برخی از قابلیتهای تعاملی مطالب، مانند امکان پاسخ به پرسشهای چهار گزینهای و مشاهده جواب صحیح آنها، نمایش نتیجه آزمونها، پاسخ تشریحی سوالات، پخش فایلهای صوتی و تصویری و غیره، در این نسخه در دسترس نباشند. برای دسترسی به نسخه آنلاین مطلب، استفاده از کلیه امکانات آن و داشتن تجربه کاربری بهتر اینجا کلیک کنید.
حجم کره فضایی است که یک کره اشغال میکند و فرمول محاسبه آن برای کرهای با شعاع r برابر است با 34πr3. در این مطلب از مجله فرادرس یاد میگیریم که فرمول حجم کره چیست و چگونه میتوان حجم یک کره را پیدا کرد. همچنین نحوه استفاده از این فرمول را با حل و بررسی سوالات مرتبط توضیح میدهیم.
آنچه در این مطلب میآموزید:
خواهید آموخت که چگونه حجم یک کره را بر حسب قطر آن محاسبه کنید.
با روش به دست آوردن فرمول حجم کره بر اساس حجم استوانه و مخروط آشنا خواهید شد.
تفاوتهای کره توخالی و کره توپر را خواهید شناخت.
با حل سوالات متنوع کاربرد فرمولهای حجم کره را تمرین خواهید کرد.
مطالب مجله فرادرس را در جستجوی گوگل سریعتر ببینید
فرمول حجم کره چیست؟
حجم هر کره معادل است با فضایی که آن کره اشغال میکند. حجم یک کره توپر با شعاع r توسط رابطه 34πr3 به دست میآید:
34πr3 = فرمول حجم کرهای با شعاع r
فرمول حجم کره ای با شعاع R
حجم را معمولا با حرف انگلیسی V (ابتدای کلمه Volume) نشان میدهند. پس میتوانیم فرمول بالا را به شکل V=34πr3 هم بنویسیم. مراحل محاسبه حجم یک کره توپر به شکل زیر است:
مرحله ۱: اندازه شعاع کره یا r را مشخص کنید.
مرحله ۲: شعاع را به توان سه برسانید یا r3 را محاسبه کنید.
مرحله ۳: r3 را در 34π ضرب کنید.
مرحله ۴: مکعب واحد اندازهگیری مناسب را به پاسخ خود اضافه کنید.
حجم کره مقدار فضایی است که یک کره میتواند اشغال کند. واحد حجم کره همیشه برابر است با مکعب یا توان سوم واحد طول بکار رفته برای اندازهگیری شعاع یا قطر کره. برای مثال، اگر شعاع را بر حسب سانتیمتر اندازهگیری کرده باشیم، واحد حجم میشود سانتیمتر مکعب یا cm3. طبق رابطه بالا، فرمول حجم کره کاملا به شعاع آن بستگی دارد و کم یا زیاد شدن شعاع، باعث تغییر در حجم کره میشود.
فرمول حجم کره بر حسب قطر چیست؟
همچنین ممکن است در سوالات مختلف به جای شعاع یک کره، قطر آن را داشته باشیم. با توجه به اینکه همواره قطر کره یا d دو برابر شعاع آن است، پس میتوانیم فرمول حجم کره را بر حسب قطر آن به شکل زیر بنویسیم:
d=2r
⇒r=2d
⇒34πr3=34π(2d)3=61πd3
بنابراین فرمول حجم کره ای با قطر d برابر است با 61πd3.
یادگیری مساحت و حجم اشکال هندسی با فرادرس
یادگیری مساحت و حجم نیازمند این است که ابتدا با ویژگیهای اشکال هندسی مختلف آشنا شوید. سپس باید بتوانید مفاهیمی مانند محیط و مساحت و حجم را از هم تفکیک کنید. در کتابهای درسی ویژگیهای فرم دو بعدی یک کره، یعنی دایره، برای اولین بار در کتاب ریاضی هشتم مطرح میشود. سپس در کتاب ریاضی نهم مبحث حجم و مساحت کره همراه با روش بهدست آوردن حجم احجامی مانند هرم و مخروط توضیح داده شده است. بنابراین اگر علاقهمند هستید با فرمولهای مربوط به این مباحث همراه با آموزش تصویری و حل مثالهای گسترده آشنا شوید، پیشنهاد میکنیم فیلمهای آموزشی تهیه شده در مجموعه فرادرس را مشاهده کنید:
دقت کنید دو نوع کره داریم، کره توپر و کره توخالی که حجم این دو نیز با هم متفاوت است. در کره توپر فقط یک شعاع داریم، اما در کره توخالی دو شعاع وجود دارد. در واقع یک کره توخالی از دو پوسته کروی شکل و هممرکز ساخته شده است که شعاع یکی از دیگری بزرگتر است. به این ترتیب حجم کره توخالی با شعاع داخلی r و شعاع خارجی R توسط فرمول زیر محاسبه میشود:
34π(R3−r3)
یک کره توخالی از دو پوسته کروی شکل و هممرکز ساخته شده است.
پس میتوانیم بگوییم که فرمول حجم کره به توپر یا توخالی بودن آن نیز بستگی دارد.
در ادامه دقیقتر بررسی شده است که حجم کره توخالی چگونه بهدست میآید:
حجم کره داخلی - حجم کره خارجی = حجم کره توخالی
34πR3−34πr3 = حجم کره توخالی
34π(R3−r3) = حجم کره توخالی
فرمول حجم کره چگونه به دست می آید؟
دانشمندی به نام ارشمیدس برای اولین بار متوجه شد که اگر شعاع یک استوانه، مخروط و کره یکسان و برابر با r باشد، ارتفاع مخروط و استوانه با قطر کره یا 2r برابر باشد و هر سه این شکلها دارای مقطع عرضی یکسان باشند (یعنی اگر از بالا نگاه کنیم، دایرهای به شعاع r برای هر سه شکل دیده شود)، در این صورت نسبت حجم آنها بهصورت زیر خواهد بود:
این توضیح نشان میدهد که برای مثال حجم استوانه برابر است با:
حجم استوانه = حجم مخروط + حجم کره
با توجه به این ارتباط میتوانیم فرمول حجم کره را با دانستن فرمول حجم استوانه و حجم مخروط به شکل زیر پیدا کنیم. فقط باید در نظر داشته باشید که فرض کرده بودیم ارتفاع مخروط و استوانه یا h برابر است با 2r:
حجم مخروط - حجم استوانه = حجم کره
πr2h=πr2(2r)=2πr3 = حجم استوانه
31πr2h=31πr2(2r)=32πr3 = حجم مخروط
2πr3−32πr3=34πr3 = حجم کره
ملاحظه میکنید که با این روش میتوان فرمول حجم کره را استنتاج کرد.
حجم استوانهای با شعاع r و ارتفاع ۲r برابر است با مجموع حجم مخروط و کرهای با شعاع r.
محاسبه شعاع کره با داشتن حجم آن
پس از اینکه آموختیم فرمول حجم کره چیست، در این بخش نشان میدهیم اگر حجم کرهای در یک سوال مشخص بود، چگونه میتوانیم شعاع آن کره را محاسبه کنیم. کافی است r را در فرمول حجم کره به شکل زیر به دست آوریم:
V=34πr3
⇒3V=4πr3
⇒4π3V=r3
⇒r=34π3V
در بخش بعد مثالی داریم که در آن از این فرمول را پیدا کردن شعاع کره استفاده میشود.
حل مثال از فرمول حجم کره
پس از اینکه با انواع فرمول حجم کره کاملا آشنا شدید، در این بخش با حل سوالات متنوع به شما کمک میکنیم تا به نحوه بهدست آوردن حجم کره کاملا مسلط شوید. ضمن اینکه در همین راستا میتوانید از مطلب «حجم کره و محاسبه آن | به زبان ساده» مجله فرادرس نیز استفاده کنید.
برای محاسبه حجم زمانی که به توپر یا توخالی بودن کره اشاره نشده است، از فرمول حجم کره توپر استفاده میکنیم:
34πr3 = حجم کره
اما چون پاسخ بر حسب سانتیمتر مکعب خواسته شده است، پس بهتر است پیش از محاسبه حجم ابتدا تبدیل واحد اینچ به سانتیمتر را انجام دهیم:
1in=2.54cm
⇒4in=10.16cm
⇒34π(10.16)3≈2470cm3
مثال ۲
مقدار هوایی که در توپی با قطر 14in ذخیره میشود، چقدر است؟
پاسخ
میدانیم هوای داخل یک توپ کروی شکل یا هر جسم سه بعدی بستهای معادل است با حجم آن شکل. بنابراین کافی است حجم توپ کروی شکلی با قطر 14in را پیدا کنیم:
61πd3
⇒=61πd3=61π(14)3=1436.02in3
مثال ۳
مینا سه تیله کروی شکل با شعاعهای 6in و 8in و 10in دارد. او تصمیم گرفته است تا هر سه تیله را به کمک پدرش ذوب کند و با ماده به دست آمده یک تیله واحد بسازد. آیا میتوانید شعاع تیله جدید را حدس بزنید؟
پاسخ
فرض کنید شعاع این سه تیله کوچک را به ترتیب از کمترین تا بیشترین به صورت r1 و r2 و r3 و شعاع تیله جدید را R نامگذاری کنیم. با توجه به اینکه با ذوب شدن سه تیله کوچک تیله جدید ساخته میشود، پس رابطه زیر بین حجم این تیلهها برقرار است:
حجم تیله سوم + حجم تیله دوم + حجم تیله اول = حجم تیله جدید
34πR3=34π(r1)3+34π(r2)3+34π(r3)3
با فاکتورگیری عبارت 34π از تمام جملات سمت راست در عبارت بالا و ساده کردن آن از طرفین تساوی خواهیم داشت:
R3=r13+r23+r33
حالا با قرار دادن مقادیر شعاع مقدار R تعیین میشود:
⇒R3=63+83+103=1728in3
⇒R=12in
مثال ۴
اگر حجم کرهای 3000cm3 باشد، شعاع آن چقدر است؟
پاسخ
برای پیدا کردن شعاع کره با داشتن حجم آن کافی است از فرمول زیر استفاده کنیم:
r=34π3V
⇒r=34π3×3000=3716.19
⇒r=8.95cm
مثال ۵
حجم یک کره توخالی با شعاع داخلی 1cm و شعاع خارجی 3cm را بهدست آورید:
پاسخ
گفتیم فرمول حجم یک کره توخالی به شکل زیر است:
34π(R3−r3)
پس با جایگزینی مقادیر شعاع، خواهیم داشت:
⇒34π(33−13)=34π(27−1)=108.85cm3
کره چیست و چگونه تشکیل می شود؟
کره یک شکل سه بعدی است که هیچ لبه یا راسی ندارد و تمام نقاط روی سطح آن از مرکز فاصله یکسانی دارند. به عبارت دیگر، فاصله مرکز کره تا هر نقطه روی سطح آن همواره برابر با عدد یکسانی است. به همین دلیل تعریف کره در ریاضیات به این صورت است: مکان هندسی نقاطی که همگی در فاصلهای مساوی از یک نقطه مشترک در فضای سهبعدی قرار دارند.
برای تشکیل یک کره کافی است روی برگهای یک دایره رسم کنیم، آن را برش دهیم، یک نخ را در امتداد قطر آن بچسبانیم و سپس دایره بریده شده را حول این نخ بچرخانیم، شکل بهدست آمده یک کره است.
شکلگیری یک کره با یک دور چرخاندن دایرهای حول قطر آن
گفتیم کره یک شکل سه بعدی است که تمام نقاط روی سطح بیرونی آن در فاصله یکسانی از مرکز قرار دارند. ویژگیهای زیر به شناسایی شکل کره کمک میکنند:
یک کره در تمام جهات متقارن است.
دارای سطح منحنی است.
هیچ لبه یا راسی ندارد.
هر نقطه روی سطح کره در فاصلهای ثابت از مرکز آن قرار دارد که این فاصله همان شعاع کره است.
کره یک چند وجهی (Polyhedron) نیست، چون چند وجهی باید دارای وجههای مسطح، لبهها و راسها باشد.
بین تمام شکلهایی که سطحی برابر دارند، کره بیشترین حجم را خواهد داشت.
قطر، شعاع و مرکز کره
همچنین مهمترین پارامترهای ریاضیاتی که برای یک کره تعریف میشوند عبارتاند از:
شعاع کره: طول پارهخطی است که از مرکز کره تا هر نقطه روی سطح آن رسم میشود.
قطر کره: طول پارهخطی است که از یک نقطه روی سطح کره به نقطه مقابل آن روی سطح متصل میشود، در حالی که از مرکز نیز عبور میکند. قطر کره دقیقا دو برابر شعاع آن است.
محیط کره: طول یا دور بزرگترین دایرهای که در یک کره وجود دارد، معادل محیط آن کره است. در تصویر بالا، مرز دایره نقطهچین یا مقطعی از کره که شامل مرکز آن است، به عنوان محیط شناخته میشود.
مساحت کره: معادل مساحتی است که سطح یک کره اشغال میکند.
حجم کره: مقدار فضای اشغال شده توسط یک کره است.
فرمول محیط و مساحت کره
در محاسبات یک کره لازم است به تفاوت فرمولهای محیط، مساحت و حجم آن دقت کنیم:
در هندسه نیمکره به هر شکل سه بعدی گفته میشود که از برش یک کره به دو قسمت مساوی حاصل شده است. سطح افقی و هموار نیمکره قاعده یا وجه نام دارد و سطح دیگر آن به شکل یک کاسه دایرهای شکل است. نیمکره زمانی تشکیل میشود که یک کره از مرکز و در امتداد قطر خود برش داده شود. با توجه به اینکه نیمکره دقیقا نصف کره است، پس فرمول حجم آن نیز از نصف کردن فرمول حجم کره حاصل میشود:
21[34πr3]=32πr3 = فرمول حجم نیمکرهای با شعاع r
آزمون حجم کره
در انتهای این مطلب از مجله فرادرس میتوانید با پاسخدهی به سوالات آزمون زیر میزان تسلط خود را بر مباحث و فرمولهای بیان شده متوجه شوید. نمره نهایی شما نیز با کلیک روی گزینه «مشاهده نتایج آزمون» قابل مشاهده است. همچنین برای حل سوالات متنوعتر در این زمینه و با نگاهی به آزمونهای ورودی دبیرستانهای نمونه دولتی یا تیزهوشان، فرادرس یک فیلم آموزشی با عنوان فیلم آموزش ریاضی نهم - نکته و تست آزمون نمونه دولتی و تیزهوشان تهیه کرده است که جهت دسترسی آسانتر، لینک آن نیز در ادامه برای شما قرار داده شده است:
گزینه سوم صحیح است. حجم یک نیمکره نصف حجم کره است. در این سوال چون قطر کره داده شده است، فرمول حجم کره کامل برابر است با 61πd3. در نتیجه حجم نیمکره با نصف کردن این عبارت و به شکل زیر محاسبه میشود:
21×[61πd3]=121πd3=1152πkm3
اگر شعاع بیرونی یک کره توخالی دو برابر شعاع داخلی آن باشد، حجم این کره برابر است با:
9πr3
328πr3
283πr3
327πr3
پاسخ تشریحی
گزینه سوم درست است. میدانیم فرمول حجم یک کره توخالی به شکل زیر است:
34π(R3−r3)
در صورت سوال گفته شده که شعاع خارجی یا R دو برابر شعاع داخلی یا r است، پس داریم:
R=2r
حالا با جایگزینی مقادیر شعاع، خواهیم داشت:
⇒34π((2r)3−r3)=34π(8r3−r3)=328πr3
یک تانکر آب کروی شکل شعاعی برابر با 5m دارد. این تانکر با چه حجمی از آب کاملا پر میشود؟
500m3
530.44m3
545.97m3
523.33m3
پاسخ تشریحی
گزینه آخر درست است. در این سوال برای پیدا کردن حجم آب لازم است حجم تانکر را پیدا کنیم:
⇒V=34π53=523.33m3
اگر حجم کرهای 288πm3 باشد، قطر آن برابر با کدام گزینه است؟
d=6m
d=10m
d=12m
d=24m
پاسخ تشریحی
گزینه سوم صحیح است. با نوشتن فرمول حجم کره بر حسب قطر آن به شکل زیر خواهیم داشت:
V=61πd3⇒d3=π6V
⇒d3=π6V=π6×288π
⇒d3=6×288=1728
⇒d=12m
حجم نیمکرهای با شعاع 8cm برابر با کدام گزینه است؟
1072.3cm3
1000cm3
2144cm3
هیچکدام
پاسخ تشریحی
مشاهده پاسخ تشریحی برخی از سوالات، نیاز به عضویت در مجله فرادرس و ورود به آن دارد.
اگر شعاع کرهای دو برابر شود، حجم آن چقدر تغییر خواهد کرد؟
هشت برابر بیشتر میشود.
شش برابر بیشتر میشود.
چهار برابر بیشتر میشود.
نه برابر بیشتر میشود.
پاسخ تشریحی
مشاهده پاسخ تشریحی برخی از سوالات، نیاز به عضویت در مجله فرادرس و ورود به آن دارد.
اگر شعاع یک نیمکره 8m باشد، حجم کره حاصل چقدر است؟
2143.56m3
1071.78m3
2156.87m3
1700.57m3
پاسخ تشریحی
مشاهده پاسخ تشریحی برخی از سوالات، نیاز به عضویت در مجله فرادرس و ورود به آن دارد.
اگر حجم کرهای سه برابر شود، نسبت شعاع اولیه به شعاع نهایی آن برابر است با:
331
331
31
گزینه اول و دوم هر دو صحیح هستند.
پاسخ تشریحی
مشاهده پاسخ تشریحی برخی از سوالات، نیاز به عضویت در مجله فرادرس و ورود به آن دارد.
اگر شعاع کرهای 2m باشد، نسبت مساحت به حجم آن برابر با کدام گزینه است؟
32
23
21
43
پاسخ تشریحی
مشاهده پاسخ تشریحی برخی از سوالات، نیاز به عضویت در مجله فرادرس و ورود به آن دارد.
حجم یک کره توخالی با شعاع داخلی 2cm و شعاع خارجی 4cm چند سانتیمتر مکعب است؟
234.45cm3
230.76cm3
225.87cm3
275.98cm3
پاسخ تشریحی
مشاهده پاسخ تشریحی برخی از سوالات، نیاز به عضویت در مجله فرادرس و ورود به آن دارد.
«فهیمه سکاکی» دانشآموخته مقطع دکتری فیزیک گرایش حالت جامد است. از جمله مباحث مورد علاقه او فیزیک لایههای نازک در سلولهای خورشیدی است. او در حال حاضر، در زمینه آموزشهای فیزیک در مجله فرادرس مینویسد.
۲ دیدگاه برای «فرمول حجم کره چیست؟ – به زبان ساده + مثال»
امیرحسین
درود. لطفاً اثبات فرمول حجم کره هم بگذارید. ممنون
فهیمه سکاکی
با سلام خدمت شما همراه گرامی؛
میتوانیم کره را به حلقهها یا دیسکهای نازک تقسیم کنیم و حجم هر حلقه را تخمین بزنیم. محاسبات با استفاده از نکات زیر و به کمک انتگرالگیری انجام میشود:
– معادله دایره: x² + y² = r²
– حجم یک حلقه: dV = π * y² * dx
– انتگرالگیری V = ∫[-r, r] π * (√(r² – x²))² dx از r تا r-
با محاسبه انتگرال بالا به فرمول حجم کره میرسیم: V = (4/3) * π * r³
در واقع ما کره را به تعداد زیادی دایره نازک برش زدیم و حجم این دایرهها را با هم جمع کردیم تا به حجم کل کره برسیم. این کار با استفاده از انتگرال انجام شد.
شما در حال مطالعه نسخه آفلاین یکی از مطالب «مجله فرادرس» هستید. لطفاً توجه داشته باشید، ممکن است برخی از قابلیتهای تعاملی مطالب، مانند امکان پاسخ به پرسشهای چهار گزینهای و مشاهده جواب صحیح آنها، نمایش نتیجه آزمونها، پاسخ تشریحی سوالات، پخش فایلهای صوتی و تصویری و غیره، در این نسخه در دسترس نباشند. برای دسترسی به نسخه آنلاین مطلب، استفاده از کلیه امکانات آن و داشتن تجربه کاربری بهتر اینجا کلیک کنید.
درود. لطفاً اثبات فرمول حجم کره هم بگذارید. ممنون
با سلام خدمت شما همراه گرامی؛
میتوانیم کره را به حلقهها یا دیسکهای نازک تقسیم کنیم و حجم هر حلقه را تخمین بزنیم. محاسبات با استفاده از نکات زیر و به کمک انتگرالگیری انجام میشود:
– معادله دایره: x² + y² = r²
– حجم یک حلقه: dV = π * y² * dx
– انتگرالگیری V = ∫[-r, r] π * (√(r² – x²))² dx از r تا r-
با محاسبه انتگرال بالا به فرمول حجم کره میرسیم: V = (4/3) * π * r³
در واقع ما کره را به تعداد زیادی دایره نازک برش زدیم و حجم این دایرهها را با هم جمع کردیم تا به حجم کل کره برسیم. این کار با استفاده از انتگرال انجام شد.
از بازخورد و همراهی شما با مجله فرادرس سپاسگزاریم.