حرکات لوله گوارش – به زبان ساده
- میآموزید که چگونه سیستم عصبی انتریک حرکات گوارشی را کنترل میکند.
- حرکات دودی و قطعهقطعهکننده را با جزئیات تشخیص داده و مقایسه خواهید کرد.
- با نقش ماهیچههای صاف حلقوی و طولی در عملکرد گوارش آشنا میشوید.
- الگوهای الکتریکی-مکانیکی «BER» و «MMC» در گوارش انسان را تحلیل میکنید.
- اختلالات حرکتی مهم مانند آکالشیا و هیرشپرونگ را شناسایی خواهید کرد.
- نقش بخشهای مختلف دستگاه گوارش را در فرآیند انتقال، تجزیه و جذب یاد میگیرید.

مطالب مجله فرادرس را در جستجوی گوگل سریعتر ببینید
حرکات لوله گوارش

سیستم عصبی لوله گوارش
- شبکه نورونی مینتریک: نورونهای این بخش شبکهای اطراف اندامهای حفره شکمی ایجاد میکنند و فیبرهای عصبی آنها تا بخش بالایی مری و اسفنکتر مقعدی کشیده میشود. بیشتر رشتههای عصبی این بخش نورونهای حرکتی هستند.
- شبکه نورونی زیرمخاطی: شبکه عصبی زیرمخاطی یا سابموکوسال اطراف روده بزرگ و کوچک قرار دارد و رشتههای آن به بخشهای دیگر لوله گوارش میرسد. نورونها این بخش بیشتر از نوع حسی هستند.
علاوه بر تقسیمبندی شبکههای منتریک و مخاطی، نورونهای موجود در شبکه انتریک را میتوان به سه دسته نورونهای آوران اصلی و درونی (Intrinsic Primary Afferent Neurons)، نورونهای بینابینی و نورونهای حرکتی تقسیم کرد.
- نورونهای اصلی و درونی: این نورونها در هر دو شبکه عصبی سیستم ENS وجود دارند. در شبکه محرکهای شیمیایی و مکانیکی حاصل از بلع را تشخیص میدهند.
- نورونهای بینابینی: نورونهای بینابینی بالارونده و پایینرونده دو دسته از نورونهای بینابینی هستند که بین نورونهای حسی و حرکتی این بخش لوله گوارش ارتباط برقرار میکنند.
- نورونهای حرکتی: وظیفه اصلی این نورونها تنظیم حرکات دودی لوله گوارش است. دو دسته نورون حرکت با ماهیچههای حلقی و ماهیچههای طولی دیواره لوله گوارش سیناپس برقرار میکنند. نورونهای حرکتی-تحریکی با آزاد کردن استیل کولین و تاکیکینین انقباض ماهیچه صاف و شروع حرکت دودی را تحریک میکنند. نورونهای حرکتی-مهاری دسته دیگر این رشتههای عصبی هستند که با آزاد کردن نیتریک اسید (NO)، ATP، پپتید وازواکتیو روده (VIP) و پپتید فعالکننده cAMP هیپوفیز، انقباض ماهیچههای صاف و حرکت دودی لوله گوارش را مهار میکنند.
انعکاس استفراغ
ماهیچه های صاف لوله گوارش
سیستم عصبی لوله گوارش نیروی الکتریکی لازم برای حرکات این بخش از بدن و ماهیچههای صاف دیواره نیروی مکانیکی لازم برای حرکات لوله گوارش را فراهم میکنند. به علاوه نوع حرکت لوله گوارش بهوسیله نوع، آرایش و مکانیسم انقباض این سلولها تعیین میشود. ماهیچههای صاف حلقوی، ماهیچههای صاف طولی به کمک سلولهای کجال، نیروی الکتریکی ایجاد شده را به حرکات دودی و قطعهقطعه کننده تبدیل میکنند.
انقباض این ماهیچهها مثل سایر ماهیچههای صاف بدن و برخلاف ماهیچههای اسکلتی غیرارادی و وابسته به یون کلسیم است و در چند مرحله انجام میشود. ورود کلسیم به این سلولها از دو مسیر وابسته به اختلاف پتانسیل و مستقل از اختلاف پتانسیل تامین میشود.
- وابسته به اختلاف پتانسیل: تعداد زیادی کانالهای ولتاژی نوع L در غشای پلاسمایی این سلولها، ورود کلسیم پس از تجحریک انتقالدهندههای عصبی یا هورمونها را تسهیل میکنند.
- مستقل از اختلاف پتانسیل: تعداد کانالهای دریچه دار کلسیمی در غشای این سلولها از کانالهای سدیمی بسیار بیشتر است و به یون کلسیم اجازه ورود به سیتوپلاسم میدهد. به علاوه بخشی از این یونها بهوسیله سلولهای کاجال و اتصال هورمونها به گیرندههای سطح غشای تامین میشود.
انقباض ماهیچه های دیواره لوله گوارش
حرکات دودی لوله گوارش
حرکات دودی یا پریستالتیک، حرکات غیر ارادی لوله گوارش هستند که محرک اولیه آنها کشش دیواره لوله گوارش به دلیل ورود غذا است. این حرکات لوله گوارش در تمام قسمتها از مری تا روده بزرگ به حرکت غذا کمک میکند. در این انقباض ماهیچه حلقوی پشت ذره غذا منقبض و ماهیچهی طولی جلوی غذا منبسط میشود. در مرحله بعد، انقباض ماهیچههای طولی، کوتاه شدن بخش منقبض شده و حرکت رو به جلو غذا را بر عهده دارد. اعصاب سمپاتیک و پاراسمپاتیک، شدت و تعداد این حرکات را افزایش یا کاهش میدهند اما در شروع آن نقشی ندارند. کشش موضعی لوله گوارش سبب ترشح سروتونین میشود. این مولکول نورونهای حسی و نورونهای سیستم عصبی مینتریک را فعال میکند. سپس نورونهای کولینرژیک پسرونده، با رشتههای عصبی آزادکننده ماده P و استیل کولین سبب انقباض ماهیچه حلقوی پشت لقمه میشود. نورونهای کولینرژیک پیشرونده، همزمان رشتههای عصبی آزادکننده NO و پلیپپتید وازو اکتیو روده (Vasoactive Intestinal Polypeptide | VIP) و انبساط ماهیچه جلوی لقمه را تحریک میکند.

حرکت قطعه قطعه کننده لوله گوارش
پس از ورود غذا به لوله گوارش، شبکه عصبی انتریک نوعی از انقباض ماهیچههای صاف را ایجاد میکند که حرکت غذا را به تاخیر میاندازد و فرصت کافی برای گوارش و جذب آن در روده و معده فراهم میکند. برای درک بهتر حرکت قطعهقطعه کننده، ذره غذا را در بخشی از روده در نظر بگیرید که ابتدا ماهیچههای صاف دو طرف آن منقبض میشوند. این انقباض با بستن مسیر غذا در دو طرف از حرکت آن جلوگیری میکند. سپس انقباض دوم در بخش میانی این قطعه سبب مخلوط شدن آنزیمهای گوارشی با غذا میشود. حرکت قطعهقطعه مستقل از سیستم عصبی مرکزی و بهوسیله اعصاب انتریک کنترل میشود اما CNS به طور غیرمستقیم در تغییر آن دخالت دارد.

تفاوت حرکت قطعه قطعه کنند و حرکت دودی
حرکت دودی و قطعهقطعه کننده هر دو به دلیل انقباض غیرارادی ماهیچههای صاف ایجاد میشوند. تفاوتهای این دو حرکت در جدول زیر آورده شده است.
| تفاوت حرکات لوله گوارش | |
| حرکت دودی | حرکت قطعهقطعه کننده |
| انقباض ماهیچههای صاف حلقوی | انقباض ماهیچههای صاف خطی |
| در تمام بخشهای لوله گوارش وجود دارد. تعداد امواج آن متفاوت است. | بیشتر در روده کوچک و بزرگ به وجود میآید. |
| غذا را یکطرفه از دهان به معقد حرکت میدهد. | در هر قطعه غذا را دوطرفه حرکت میدهد. |
| بیشتر در حرکت غذا نقش دارد. | بیشتر در ترکیب شدن ذرات غذا و آنزیمهای گوارشی نقش دارد. |
الگوی الکتریکی حرکتی لوله گوارش
ارتباط سیستم عصبی و ماهیچههای لوله گوارش از دو الگوی رفتاری متفاوت در زمان گوارش و بین وعدههای غذایی پیروی میکنند که مکانیسم ایجاد پتانسیل عمل در آنها متفاوت است.
الگوی الکتریکی حرکتی در زمان گوارش غذا
در زمان گوارش دو نوع اختلاف پتانسیل در سلولهای ماهیچهای ایجاد میشود که انقباض ماهیچهها و حرکات دودی و قطعهقطعهکننده را به دنبال خواهد داشت. «ریتم الکتریکی پایه» (Basic Electrical Rhythm | BER) به دلیل نوسان در پتانسیل غشای سلول ماهیچهای ایجاد میشود و از ۶۵- تا ۴۰- میلیولت تغییر میکند. این نوسان به دلیل فعالیت نوعی سلول جریانسازی به نام سلولهای کاجال ایجاد میشود. زوائد سیتوپلاسمی این سلولها بین ماهیچههای حلقوی دیواره لوله گوارش قرار میگیرد و بهوسیله اتصالات شکافدار با آنها در ارتباط هستند. تغییر غلظت یون کلسیم در این سلولها بهوسیله اتصالات شکافدار به سلولهای ماهیچه حلقوی منتقل میشود و اگر از حد آستانه اختلاف پتانسیل لازم برای انقباض ماهیچه بیشتر شود، موج نیزه ایجاد و ماهیچه منقبض خواهد شد. تحریک عصبی و هورمونی برای ایجاد پتانسیل نیزهای نیاز است.

الگوی الکتریکی حرکتی لوله گوارش بین وعده های غذا
پتانسیل الکتریکی و حرکات مکانیکی سلولهای لوله گوارش زمان خالی بودن و بین وعدههای غذایی با زمان گوارش متفاوت است. «کمپلکس موتور حرکتی» (Migrating Motor Complex | MMC) الگویی سه مرحلهای است که تغییر انقباض و پتانسیل عمل در زمان خالی بودن لوله گوارش را نشان میدهد. این الگو از سه مرحله تشکیل شده است.
- مرحله اول: در مرحله اول یا خاموش تغییر مکانیکی و الکتریکی وجود ندارد. در این مرحله پتانسیل الکتریکی نیزهای ایجاد نمیشود.
- مرحله دوم: مرحله دوم با تغییرات نامنظم پتانسل غشا و انقباض ماهیچهها همراه است. امواج نیزهای این مرحله نامنظم هستند.
- مرحله سوم: این مرحله با تغییر پتانسیل الکتریکی شدید و انقباض ماهیچهها همراه است. امواج نیزهای این مرحله منظم هستند.

تنظیم کمپلکس موتور حرکتی
موتیلین هورمونی پپتیدی و ۲۲ آمینواسیدی است که بهوسیله سلولهای اندوکرین روده کوچک تولید میشود. در فاصله بین وعدههای غذایی، غلظت این هورمون در خون افزایش مییابد و شروع مرحله سه را تحریک میکند. به علاوه ترشح اسید معده، صفرا و ترشح آنزیمها پانکراس در هر چرخه MMC افزایش مییابد. مجموعه این مولکولها لوله گوارش را برای دریافت وعده غذایی بعدی آماده میکند. ورود غذا به لوله گوارش ترشح موتیلین و چرخه MMC را مهار میکنند. در این حالت حرکات پریستالتیک دوباره شروع میشوند.
حرکات لوله گوارش در اندام های مختلف
حرکات دودی و قطعهقطعه کننده در بخشهای مختلف لوله گوارش از مری تا رکتوم متفاوت است. برای مثال حرکات دودی در مری اما حرکات قطعهقطعه کننده در رودهها بسیار بیشتر هستند. در این بخشها انواع حرکات و عملکرد آن در دهان، معده، روده کوچک و بزرگ را توضیح میدهیم.
حرکات لوله گوارش در دهان و حلق
برای ورود به معده غذا باید از اسفنکتر انتهایی مری عبور کند. این اسفنکتر نوعی ماهیچه صاف حلقوی است که برخلاف دیگر ماهیچههای صاف معمولا منقبض است اما با ورود غذا منبسط میشود. استیل کولین آزاد شده از عصب واگ سبب انقباض اسفنکتر انتهای مری و آزاد شدن NO یا VIP از نورونهای بینابینی سبب انبساط این ماهیچه حلقوی و ورود غذا به معده میشود.
حرکات لوله گوارش در معده
معده محل ذخیره، تجزیه و جذب بخشی از مواد غذایی است. از نظر آناتومی این اندام به چهار بخش مختلف تقسیم میشود که حرکات هر بخش در گوارش و حالت استراحت متفاوت است.
حرکات این بخش از لوله علاوه بهوسیله مخلوط کردن غذا با اسید معده و آنزیم پپسین، سبب تخلیه آهسته کیموس به دئودم میشود. پس از ورود غذا به معده دو نوع حرکت در این اندام به وجود میآید.
- اتساع پذیرنده: با ورود غذا فوندوس و بخش بالایی تنه معده منبسط میشود.
- حرکات دودی: حرکات دودی در بخش انتهایی تنه شروع میشوند. این حرکات ذرات درشت غذا را خرد و با شیره معده مخلوط میکند و همزمان ذرات ریزتر و نیمهجامد را به پیلوری میفرستند. در هر دقیقه ۳ تا ۴ حرکت دودی در معده ایجاد میشود.
تنظیم حرکات و تخلیه معده
حرکات لوله گوارش در روده کوچک
روده باریک از سه بخش دئودئوم (ابتدا)، ژژنوم (میانه) و ایلئوم (انتها) تشکیل شده است. دیواره این اندام مثل سایر بخشهای لوله گوارش از الگوی الکتریکی-حرکتی MMC و BER در زمان گوارش و استراحت پیروی میکنند. سه نوع انقباض ماهیچههای صاف این بخش از لوله گوارش، حرکات متفاوتی در رده ایجاد نمیکند.
- انقباض دودی: ۱در هر دقیقه ۱۲ موج دودی در ابتدای ژژنوم و ۸ موج در انتهای ایلئوم سبب حرکت رو به جلوی کیموس و ورود آن به روده بزرگ میشوند.
- انقباض قطعهقطعه کننده: محرک این انقباض افزایش منطقهای جریان یون کلسیم در سلولهای ماهیچهای است و کیموس را برای جذب مواد به دیواره روده کوچک نزیک میکند.
- تونوس ماهیچه: تونوس ماهیچه نوعی انقباض دائمی است که یک بخش روده را از بخش دیگر جدا میکند. این انقباض سرعت حرکت کیموس در روده را کاهش میدهد و زمان کافی برای جذب و گوارش غدا فراهم میکند.
حرکات روده گوارش در روده بزرگ
روده بزرگ محل ذخیره باقیمانده مواد غذایی است. حرکات این بخش لوله گوارش برای جذب آب، یون سدیم و دیگر مواد معدنی باقیمانده در کیموس بسیار آهستهتر و کمتر از بخشهای دیگر این لوله است. حرکات قطعهقطعه کننده در کولون که بهوسیله انقباض ماهیچههای طولی در تمام قسمتهای این اندام انجام میشود، کیموس این بخش را بیشتر مخلوط می کند و جذب مواد را افزایش میدهد. حرکات دودی این بخش از لوله گوارش ضعیفتر از سایر بخشها است و کیموس را به رکتوم منتقل میکند. «انقباض تودهای» (Mass Action Contraction) یکی دیگر از حرکات کولون است که در سایر بخشهای لوله گوارش وجود ندارد. این حرکت بر اثر انقباض همزمان فیبرهای ماهیچهای در کولون ایجاد میشود و کیموس را از بخش به بخش دیگر میفرستد.
بیماری های حرکات لوله گوارش
در بخشهای قبل توضیح دادیم که حرکات لوله گوارش با مشارکت ماهیچههای صاف دیواره، سیستم عصبی انتریک و هورمونهای دستگاه گوارش تنظیم می شود. به همین دلیل اختلال در هر یک از این بخشها منجر به بیماریهای حرکتی لوله گوارش خواهد شد.
اختلال حرکتی مری
«آکالشیا» (Achalasia) یا عدم انبساط مری یکی از اختلالهای حرکات لوله گوارش است که به دلیل آسیب اعصاب منتریک در این بخش ایجاد میشود. فلج ماهیچه مری در آکالشیا منجر به تجمع غذا و مرور زمان گشاد شدن این بخش از لوله گوارش خواهد شد. آزاد نشدن انتقالدهندههای عصبی NO و VIP در این بیماری، افزایش مرحله استراحت اسفنکتر انتهای مری را به همراه دارد.
ازآنجایی که مری اولین بخش لوله گوارش و در ارتباط مستقیم با فضای خارج از بدن است، بخشی از هوا همراه غذا وارد آن میشود. بیشتر این حبابهای هوا جذب میشوند یا با حرکات مکانیکی از بین میروند اما تعدادی از آنها در طدل روده گوارش حرکت میکنند و به کولون میرسند. در کولون اکسیژن و هیدروژن حباب هوا با گوگرد، متان و دیاکسید کربن حاصل از فعالیت باکتریها ترکیب شده و از بدن خارج میشود. خروج گازها یک فرایند طبیعی است اما افزایش حبابهای هوا در لوله گوارش و تجمع آنها در کولون منجر به درد شکم و بوربوریجمی (صداهای غیرمتعارف) خواهد شد.
اختلال حرکتی روده کوچک
فلج ایلئوم یکی از اختلالهای حرکات لوله گوارش در روده کوچک است که به دلیل تحریک گیرندههای درد و افزایش ترشح انتقالدهندههای عصبی از نورونهای نورآدرنرژیک ایجاد میشود. فلج ایلئوم سرعت حرکت غذا به کولون را بسیار کاهش میدهد.
اختلال حرکتی روده بزرگ
جمع بندی
در این مطلب توضیح دادیم که حرکات لوله گوارش با همکاری سیستم عصبی انتریک و ماهیچههای صاف دیواره مری تا رکتوم، سبب حرکت مواد غذایی بین بخشهای مختلف میشود و گوارش و جذب را افزایش میدهد. همچنین خواندیم که حرکات دودی و قطعهقطعه کننده دو حرکت اصلی این بخش از سیستم گوارش هستند که در اندامهای مختلف شدت و عملکرد آنها متفاوت است.
سوالات متداول
در این بخش به تعدادی از سوالاهای متدوال پیرامون حرکات لوله گوارش پاسخ میدهیم.
حرکات دودی چیست ؟
حرکات دودی انقباض غیرارادی ماهیچههای صاف دیواره لوله گوارش و عامل اصلی حرکت غذا از مری به رکتوم است.
حرکت کرمی از کجا شروع می شود؟
حرکت دودی یا کرمی با ورود غذا به مری شروع میشود و شدت آن در روده بزرگ از بخشهای دیگر لوله گوارش کمتر است.
حرکات قطع قطعه کننده در کدام بخش لوله گوارش وجود دارد ؟
حرکات قطعهقطعه کننده برخلاف حرکات دودی که در تمام بخشهای روده گوارش ایجاد میشود، در روده کوچک و بزرگ وجود دارد.
مطالب مجله فرادرس را در جستجوی گوگل سریعتر ببینید
















