نوکلئون چیست؟ – به زبان ساده
- میآموزید که نوکلئون چیست و چه نقشی در هسته دارد.
- یاد میگیرید چگونه تفاوت پروتون و نوترون را تحلیل کنید.
- با ساختار کوارکی و نقش گلوئونها در نوکلئون آشنا میشوید.
- درک میکنید چگونه نیروی قوی هستهای، هسته اتم را پایدار نگه میدارد.
- توانایی تشخیص ایزوتوپها و ویژگیهای آنها را بهدست میآورید.
- یاد خواهید گرفت انرژی بستگی هسته را محاسبه و تفسیر کنید.

مطالب مجله فرادرس را در جستجوی گوگل سریعتر ببینید
نوکلئون چیست؟


از منظر علم فیزیک، نوکلئون در نقطهای قرار میگیرد که «فیزیک هستهای» (Nuclear Physics) و «فیزیک ذرات» (Particle Physics) همپوشانی دارند. در فیزیک ذرات، یک سری معادلات بنیادی مطرح شدند که خواص کوارکها و برهمکنش قوی آنها را توصیف میکنند. این معادلات توضیح میدهند که کوارکها چگونه با هم پیوند دارند و پروتونها و نوترونها را تشکیل میدهند.
یادگیری نوکلئون با فرادرس برای دانشآموزان
پیش از اینکه توضیحات خود را در مورد هسته اتم شروع کنیم، اگر به دنبال یادگیری مفاهیم ساختار اتم و هسته بر اساس کتابهای درسی خود هستید، میتوانید فیلمهای آموزشی تهیه شده در فرادرس را بهترتیب زیر مشاهده کنید:

- فیلم آموزش علوم تجربی هشتم بخش شیمی فرادرس
- فیلم آموزش شیمی پایه دهم فرادرس
- فیلم آموزش شیمی دهم حل سوالات امتحانات نهایی فرادرس
- فیلم آموزش فیزیک پایه دوازدهم فرادرس
- فیلم آموزش فیزیک دوازدهم مرور و حل تمرین فرادرس
- فیلم آموزش فیزیک دوازدهم نکته و حل تست کنکور فرادرس
هسته چیست؟

«هسته» (Nucleus یا Nuclide) کوچکترین و سنگینترین بخش هر اتم است که از دو ذره به نامهای پروتون و نوترون یا به عبارتی از نوکلئونها ساخته میشود. عموما شکل هسته را یک دایره در نظر میگیرند. چون پروتون ذرهای با بار مثبت و نوترون ذرهای بدون بار است، بنابراین بار هسته در مجموع مثبت است که منشا آن نیز به نوکلئونهای دارای بار مثبت یعنی پروتونها بازمیگردد. یک اتم در درجه اول با تعداد پروتونهای هستهاش تعریف میشود.

| نام ذره | جرم برحسب کیلوگرم (kg) | بار الکتریکی برحسب کولن (C) |
| پروتون (p) | ||
| نوترون (n) |
علت جرم بالای هسته، جرم بالای نوکلئونهای آن در مقایسه با جرم الکترونهای خارج از هسته است. بنابراین با اینکه بیشتر فضای اتم در اختیار الکترونها است، اما در حقیقت الکترونها بخش کوچکی از جرم اتم را تشکیل میدهند. در جدول زیر، مقادیر جرم و بار برای نوکلئون و الکترون بهعنوان دو ذره که یکی در داخل هسته اتم و دیگری خارج از هسته اتم قرار دارد، آورده شده است:
| نام ذره | جرم برحسب کیلوگرم (kg) | بار الکتریکی برحسب کولن (C) |
| الکترون (e) | ||
| نوکلئون |
ایزوتوپ چیست؟
پس از یادگیری هسته اتم و اجزای آن، برای اینکه بهتر متوجه شویم نوکلئون چیست، با یک مفهوم مهم در فیزیک هسته یعنی «ایزوتوپ» (Isotope) آشنا میشویم. در جدول تناوبی، هر عنصر توسط تعداد نوکلئونهای داخل هسته و همچنین تعداد الکترونهای دور آن از عنصر دیگر متمایز میشود. تعداد پروتونهای اتم هر عنصر مشخص است و به همین ترتیب، تعداد الکترونها نیز برای هر اتم خنثی مشخص است. اما تعداد نوترونهای داخل هسته میتواند تغییر کند.

با توجه به تعریفی که برای ایزوتوپ ارائه شد، عدد اتمی ایزوتوپهای یک عنصر شبیه هم است و حتی موقعیت در جدول تناوبی نیز برای آنها یکی است. اما جرم اتمی ایزوتوپهای یک عنصر، با هم فرق دارد. پس هر عنصر شیمیایی دارای یک یا چند ایزوتوپ است و خواص مختلف ایزوتوپهای یک عنصر، به جرم آن بستگی دارد.

کشف هسته

به این ترتیب اساسیترین جز سازنده هسته اتم، یعنی پروتون بهعنوان ذرهای با علامت بار مثبت و اندازه باری مساوی با اندازه بار الکترون کشف شد. همچنین مشخص شد که تعداد پروتونهای داخل هسته با تعداد الکترونهایی که دور هسته میچرخند، برابر است و در نتیجه اتم از لحاظ الکتریکی خنثی است.

در مشاهدات بعدی، دانشمندان متوجه شدند که جرم هسته بیشتر اتمها تقریبا دو برابر جرم پروتونهای داخل آن است. این مسئله باعث شد رادرفورد این نظریه را مطرح کند که احتمالا هسته اتم دارای ذرات بدون بار دیگری با جرمی اندازه جرم پروتون است. رادرفورد نتوانست این نظریه خود را ثابت کند اما در سالهای بعد، همکارش «جیمز چادویک» (James Chadwick) نوترون را کشف کرد. به این ترتیب نوترون بهعنوان ذرهای با جرم مشابه جرم پروتون اما بدون بار، ذره دیگری است که هسته را میسازد.
نیروی بین نوکلئونها چیست؟


این نیرو که به برهمکنش یا نیروی قوی هم معروف است، برای اولین بار در سال ۱۹۳۵ توسط دانشمند ژاپنی به نام «هیدکی یوکاوا» (Hideki Yukawa) توصیف شد. اندازه این نیروی جاذبه بین نوکلئونهای هسته، ۱۰۰ برابر بزرگتر از اندازه نیروی دافعه الکتروستاتیکی بین پروتونها است. نحوه عمل نیروی هستهای به این صورت است که هر نوکلئون فقط به نزدیکترین نوکلئون مجاورش در هسته، نیروی جاذبه وارد میکند. بنابراین نیروی هستهای، نیروی جاذبه بین نوکلئونها است.

اندازه نیروی قوی به بار نوکلئونها بستگی ندارد و اندازه نیروی قوی بین هر دو نوکلئون با اندازه نیروی قوی بین جفت دیگر برابر است، یعنی فرقی ندارد نیروی بین دو پروتون را در نظر بگیریم، یا نیروی بین دو نوترون یا یک پروتون و یک نوترون را. پس لزوم نامگذاری پروتون و نوترون در قالب نوکلئون اینجا مشخص میشود. در واقع از دیدگاه نیروی هستهای تفاوتی ندارد ذارت داخل هسته اتم چه باری داشته باشند و پروتون باشند یا نوترون.


گلوئون چیست؟

واپاشی هسته
در بخش گذشته یاد گرفتیم منشا نیروی بین نوکلئون چیست. در این بخش میخواهیم تفاوت دو نیروی مهم داخل هسته، یعنی نیروی دافعه الکتریکی بین پروتونها و نیروی هستهای قوی بین نوکلئونها را دقیقتر بیان کنیم و ببینیم عدمتعادل این دو نیرو چه آثاری روی هسته خواهد داشت.
نیروی الکتروستاتیکی برخلاف نیروی هستهای یک نیروی بلندبرد است، به این معنا که هر پروتون داخل هسته به پروتونی که لزوما مجاورش نیست، نیروی دافعه وارد میکند. پس هر پروتون، تمام پروتونهای دیگر داخل هسته را دفع میکند. اما نیروی هستهای کوتاهبرد است، یعنی هر نوکلئون فقط به نوکلئون مجاور خود نیروی جاذبه وارد میکند.

انرژی بستگی نوکلئون
در بخش قبل به این موضوع که نیروی بین هر دو نوکلئون چیست، کاملا پرداخته شد. نکته جالبی که در مورد هسته وجود دارد این است که جرم هسته از مجموع جرم نوکلئونهای تشکیلدهنده آن کمتر است. این در حالی است که انتظار داریم جرم هسته دقیقا با مجموع جرمهای اجزای سازندهاش یعنی نوکلئونها یا نوترونها و پروتونها برابر باشد. این پدیده «کاستی جرم هسته» نام دارد و با مفهومی به نام «انرژی بستگی» (Binding Energy) شناخته میشود.

کوانتیدگی انرژی نوکلئونها

پس تا اینجا مفهوم ترازهای انرژی و برانگیختگی برای ذرات خارج هسته اتم یعنی الکترونها و ذرات داخل هسته اتم یعنی نوکلئونها مشابه بود. ولی یک تفاوت بزرگ در انرژیهای لازم برای برانگیختگی ترازهای انرژی این دو ذره وجود دارد. اختلاف بین ترازهای انرژی الکترونها در اتم از مرتبه الکترونولت (eV) است، در حالی که اختلاف بین ترازهای انرژی نوکلئونها از مرتبه کیلوالکترونولت (keV) تا مگاالکترونولت (MeV) است.
نوکلئون از چه ساخته میشود؟
تا این بخش از مطلب نوکلئون چیست، چند بار تکرار شد که نوکلئونها از ذرات کوچکتری به نام کوارک ساخته میشوند. در این بخش میخواهیم ببینیم کوارک چیست، تفاوت نوکلئونها از نظر اجزای سازنده آنها یعنی کوارکها به چه صورت است و کوارکها چگونه کنار هم قرار میگیرند تا یک نوکلئون ساخته شود.

هر نوکلئون یک ذره ترکیبی است، به این معنا که از ذرات کوچکتری به نام کوارک ساخته میشود. کوارکها انواع مختلفی دارند، اما در این مبحث ما با کوارکهای بالا (up) و کوارکهای پایین (down) کار داریم. در شکل بالا مشاهده میکنید که این دو کوارک با علامت u و d نمایش داده شدهاند. کوارکهای بالا، سبکترین کوارکها محسوب میشوند و کوارکهای پایین از نظر سبکی، در درجه دوم قرار میگیرند.
تفاوت اساسی دو نوع نوکلئون یعنی پروتون و نوترون، در ترکیب کوارکهای سازنده آنها است. این ترکیب شامل کوارکهای بالا و پایین است. پروتون نوکلئونی است که از دو کوارک بالا و یک کوارک پایین ساخته شده است، در حالی که نوترون نوکلئونی است که از یک کوارک بالا و دو کوارک پایین تشکیل میشود. بنابراین شکل بالا، مربوط به یک پروتون است.

دیدیم که پروتون و نوترون یا بهعبارتی نوکلئونها، از نظر نوع اجزای سازنده شامل کوارکهای بالا یا پایین هستند ولی تعداد هر کدام از این نوع کوارکها در دو نوع نوکلئون متفاوت است. حالا میخواهیم ببینیم کوارکها چگونه به هم متصل میشوند و نوترون یا پروتون را میسازند.
همانطور که در بخش نیروی هستهای گفتیم، کوارکها توسط نیروهای برهمکنش قوی یا ذرات واسطهای به نام گلوئونها به هم متصل میشوند. گلوئونها در واقع ذراتی هستند که بین کوارکها مبادله میشوند و به این صورت آنها را به هم پیوند میدهند. در شکل زیر گلوئونها به شکل یک فنر بین هر دو کوارک، نمایش داده شدهاند.

انواع نوکلئون چیست؟
در بخشهای فهمیدیم که نوکلئون چیست و از چه ساخته میشود. طبق تعریف میتوانیم بگوییم دو نوع نوکلئون داریم، پروتون و نوترون. پروتون آن نوکلئونی است که باردار است و نوترون نوکلئونی که بدون بار یا خنثی است. در این بخش میخواهیم تفاوتهای این دو نوع نوکلئون را بهخصوص با در نظر گرفتن اجزای سازنده آنها یعنی کوارک، بیشتر بررسی کنیم.

اصل طرد پاولی بیان میکند که هیچ دو ذره فرمیونی نباید در حالتهای کوانتومی کاملا یکسان قرار بگیرند. پس هیچ دو نوکلئونی در یک هسته اتمی، نمیتوانند در حالت کوانتومی مشابهی باشند. شباهتهای دیگر الکترون و نوکلئون را در بخش کوانتیگی انرژی یا برانگیختگی ترازهای انرژی این دو ذره توضیح دادیم.
نوترون چیست؟
یک اختلاف مهم پروتون و نوترون بهعنوان دو نوع نوکلئون، این است که تمام اتمهای یک عنصر لزوما دارای تعداد نوترونهای برابری نیستند. در حالی که تمام اتمهای یک عنصر حتما تعداد پروتونهای برابری در هستههای خود دارند. همانطور که در بخش «ایزوتوپ چیست» توضیح دادیم، برابر نبودن تعداد نوترونهای داخل هسته برای اتمهای یک عنصر باعث میشود ایزوتوپهای عنصر را داشته باشیم. پس نوترون ذرهای پایدار که داخل اتم باقی بماند، نیست.

گفتیم نوترون از یک کوارک بالا و دو کوارک پایین ساخته میشود. یک کوارک بالا دارای بار الکتریکی با مقدار و یک کوارک پایین دارای بار الکتریکی با مقدار است. بنابراین اگر بخواهیم بار یک نوترون (n) را محاسبه کنیم، با نشان دادن کوارک بالا با up و کوارک پایین با down، خواهیم داشت:
در این رابطه q بار الکتریکی است که بر حسب کولن (C) است و e اندازه بار الکترون است که برابر است با کولن. پس اندازه بار نوترون با توجه به چینش کوارکهایش صفر بهدست آمد. همچنین در بخش «هسته چیست» گفته بودیم که اختلاف خیلی کوچکی بین جرم پروتون و نوترون وجود دارد. حالا که کوارکهای تشکیلدهنده این دو ذره را شناختهایم، احتمالا بتوانیم علت این اختلاف را تشخیص دهیم. اختلاف جرم پروتون و نوترون، به اختلاف جرم کوارکهای بالا و پایین تشکیلدهنده این دو ذره بازمیگردد.
پروتون چیست؟
یاد گرفتیم که نوکلئون چیست و دیدم که یکی از انواع آن، پروتون است. در بخش «هسته چیست» با بخشی از خواص پروتون و نوترون آشنا شدیم. با توجه به کوارکهای سازنده یک پروتون، برای پروتون (p) هم مشابه بخش قبل میتوانیم اندازه بار را محاسبه کنیم:
پس بار پروتون برابر شد با بار الکترون، همانطور که از قبل میدانستیم. همچنین در این بخش میخواهیم ببینیم آیا پروتونی بدون پیوند با نوکلئون دیگر وجود دارد یا خیر.
یکی از نمونههای پیوند نداشتن پروتون با یک نوکلئون دیگر، در هسته اتم هیدروژن است. این نوع اتم هیدروژن، در واقع فراوانترین ایزوتوپ هیدروژن بهشمار میرود. در هسته اتم هیدروژن، یک پروتون فقط با یک الکترون پیوند دارند و میدانیم که الکترون، یک نوکلئون محسوب نمیشود. شرایط دیگری که در آن ممکن است یک پروتون پیوندی با نوکلئون دیگر نداشته باشد، در یونها (Ions) است یا در پرتوهای کیهانی (Cosmic Rays).
یادگیری نوکلئون با فرادرس برای دانشجویان
قبل از اینکه جمعبندی خود را در مورد اینکه نوکلئون چیست، ارائه کنیم، اگر علاقهمندید دانش خود را در زمینه مباحث فیزیک ذرات بنیادی و فیزیک هستهای و در سطوح دانشگاهی ارتقا دهید، دیدن این فیلمهای آموزشی تهیه شده در فرادرس را به شما پیشنهاد میکنیم:

- فیلم آموزش شیمی عمومی ۱ و ۲ مرور و حل مساله فرادرس
- فیلم آموزش رایگان آشنایی با فیزیک اتمی و هسته ای فرادرس
- فیلم آموزش رایگان واکنش های هسته ای فرادرس
- فیلم آموزش رایگان مقدمات فیزیک ذرات بنیادی فرادرس
- فیلم آموزش فیزیک هسته ای ۲ فرادرس
- فیلم آموزش مبانی فیزیک ذرات بنیادی فرادرس
- فیلم آموزش رایگان فیزیک هسته ای پیشرفته فرادرس
- فیلم آموزش رایگان معرفی رشته مهندسی هسته ای – دانشگاه، بازار کار و ادامه تحصیل فرادرس
- فیلم آموزش طیف سنجی رزونانس مغناطیسی هسته NMR پیشرفته فرادرس
جمعبندی
در این مطلب از مجله فرادرس آموختیم که ذرهای به نام نوکلئون چیست و چه تفاوتی با سایر ذارت مانند الکترون دارد. نوکلئون بهعنوان نمادی از تمام ذرات داخل هسته اتم، یعنی پروتون و نوترون است. نیروی بین نوکلئونها در هسته اتم نیروی هستهای قوی است و تعادل این نیرو با نیرو دافعه الکتریکی بین پروتونها، باعث میشود هسته از هم نپاشد. نوکلئونها از سه ذره کوچکتر به نام کوارک ساخته میشوند که ترکیب کوارکهای سازنده پروتون با کوارکهای سازنده نوترون متفاوت است.
آزمون نوکلئون
در انتهای مطلب نوکلئون چیست، اگر تمایل دارید میزان یادگیری خود را بیازمایید، میتوانید به سوالات چهار گزینهای آزمون زیر پاسخ دهید. پس از اتمام آزمون، با کلیک روی بخش «دریافت نتیجه آزمون» نمره نهایی قابل مشاهده است.
تمرین و آزمون
کدام یک از گزینههای زیر در داخل هسته یک اتم وجود ندارد؟
انرژی بستگی بین نوکلئونها
نیروی دافعه الکتریکی بین پروتونها
نیروی جاذبه قوی بین پروتونها
نیروی گرانشی
پاسخ صحیح گزینه اول است. همانطور که گفتیم داخل هسته نیروی الکتریکی دافعه بین پروتونها، نیروی هستهای قوی بین نوکلئونها شامل دو پروتون یا دو نوترون یا یک پروتون و یک نوترون و همچنین نیروی گرانشی وجود دارد.
ولی انرژی بستگی هسته مفهومی است که کاستی جرم هسته را توضیح میدهد، به این معنا که اگر در عمل بتوانیم اجزای یک هسته را کامل از هم جدا کنیم، باید انرژی بزرگی اندازه انرژی بستگی هسته به نوکلئونهای سازنده هسته منتقل شود. پس این انرژی در هسته وجود ندارد.
چرا نوترونها و پروتونهای داخل یک هسته را نوکلئون نامگذاری کردهاند؟
چون اندازه بار نوترون و پروتون یکسان است.
چون جرم نوترون و پروتون نزدیک به هم است.
چون نیروی هستهای به بار ذره بستگی ندارد.
چون علامت بار نوترون و پروتون یک نوع است.
گزینه سوم درست است. گزینه اول و آخر نهتنها علت این نامگذاری نیستند، بلکه کاملا اشتباه بیان شدهاند. اندازه بار و علامت بار نوترون و پروتون یکسان نیست. نوترون ذرهای بدون بار است، در حالی که پروتون ذرهای با بار مثبت و اندازه بار 1e است. گزینه دو جمله درستی است و جرم این دو ذره خیلی به هم نزدیک است، اما علت نامگذاری نوکلئون این مسئله هم نیست.
نیروی هستهای نیرویی است که اندازه آن به بار نوکلئونها بستگی ندارد. یعنی نیروی قوی بین دو نوترون با نیروی قوی بین دو پروتون اندازه برابری دارد. به همین جهت نوترون و پروتون در قالب یک ذره به نام نوکلئون نامگذاری شدند تا مطالعات هسته روی یک ذره انجام شود.
کدام گزینه در مورد نیروی هستهای قوی اشتباه است؟
نیروی هستهای قوی کوتاهبرد است.
نیروی هستهای قوی باعث پایداری هسته میشود.
نیروی هستهای قوی از نیروهای مغناطیسی کوچکتر است.
نیروی هستهای قوی از نیروی الکتروستاتیکی قویتر است.
گزینه سوم نادرست است. نیروی هستهای قوی از تمام سه نیروی بنیادی دیگر در طبیعت، یعنی نیروهای الکترومغناطیسی، گرانشی و هستهای ضعیف قویتر است. نیروی مغناطیسی جز نیروهای الکترومغناطیسی محسوب میشود.
اگر در هستهای ۱۰ پروتون و ۱۱ نوترون وجود داشته باشد، تعداد نوکلئونهای این هسته چقدر است؟
۱۰
۱۱
قابل محاسبه نیست، چون تعداد نوترونها و پروتونها در این هسته برابر نیستند.
۲۱
پاسخ درست گزینه آخر است. تعداد نوکلئونها برابر است با تعداد تمام پروتونها و نوترونهای هسته. پس باید مجموع p+n را محاسبه کنیم که ۲۱ میشود.
کدام گزینه صحیح است؟
تمام نوکلئونهای داخل یک هسته بهصورت دقیقی دارای جرم کاملا برابراند.
علت اختلاف جرم نوکلئونهای داخل هسته این است که کوارکهای سازنده نوترونها و پروتونها متفاوتاند.
همه نوکلئونها دارای تعداد برابری از کوارکهای بالا و پایین هستند.
همه نوکلئونها از دو کوارک بالا و یک کوارک پایین ساخته میشوند.
کدام گزینه بیانگر برهمکنش نوکلئون-نوکلئون نیست؟
برهمکنش نوکلئون-نوکلئون همان نیروی هستهای قوی است.
برهمکنش نوکلئون-نوکلئون همان نیروی هستهای ضعیف است.
برهمکنش نوکلئون-نوکلئون کوتاهبرد است.
برهمکنش نوکلئون-نوکلئون جاذبه است.
ذراتی که موجب تبادل نیروی هستهای قوی داخل هسته میشوند، ... نامیده میشوند.
کوارک
گلوئون
نوکلئون
نوترون
عدد جرمی اتم برابر است با:
تعداد پروتونهای داخل هسته
مجموع تعداد پروتونها و نوترونهای داخل هسته
تعداد نوکلئونهای داخل هسته
گزینه دو و سه هر دو صحیح هستند.
کدام یک از ذرات زیر نیروی قوی را حس نمیکند؟
الکترون
نوکلئون
کوارک
پروتون
نیروهایی که بهترتیب باعث پایداری هسته و اتم میشوند، کداماند؟
نیروی هستهای قوی بین نوکلئونها و نیروی جاذبه الکتروستاتیکی بین الکترونها و پروتونها
نیروی هستهای قوی بین پروتونها و و نیروی جاذبه الکتروستاتیکی بین الکترونها و پروتونها
نیروی هستهای قوی بین نوکلئونها و نیروی دافعه الکتروستاتیکی بین پروتونها
نیروی هستهای قوی بین نوکلئونها و نیروی دافعه الکتروستاتیکی بین الکترونها
مطالب مجله فرادرس را در جستجوی گوگل سریعتر ببینید













