ذرات بنیادی – به زبان ساده
ذرات بنیادی ممکن است در ابتدا کلمه‌ای سخت و پیچیده به نظر برسد، اما اگر بدانید که تمام مواد اطراف ما از ذرات بنیادی تشکیل شده‌اند و بلوک‌های اصلی ساختار مواد، ذرات بنیادی هستند، شاید موضوع برایتان کمی ملموس‌تر شود. ذرات بنیادی شامل دو گروه اصلی «کوارک» (Quarks) و «لپتون» (Leptons) هستند که هر یک به صورت شش ذره جفت تقسیم می‌شوند. سبکترین و پایدارترین حالت این ذرات را به عنوان نسل اول و حالت‌های سنگین‌تر و ناپایدار را به عنوان نسل دوم و سوم معرفی می‌کنیم. در شکل (۱) می‌توانید نسل‌های مختلف ذرات بنیادی را مشاهده کنید.
همچنین دسته دیگری از ذرات به نام «بوزونها» (Bosons) و به عنوان حامل انرژی معرفی می‌شوند. در ادامه قصد داریم در مورد ذرات بنیادی و ویژگی آن‌ها صحبت کنیم.
ذرات بنیادی به چه معنا است؟
مدت زیادی دانشمندان تمایل داشتند تا اصلی‌ترین واحد تشکیل دهنده یک جسم را مشخص کنند. از نظر آن‌ها اصلی‌ترین واحد تشکیل دهنده یک جسم قسمتی است که به ذرات یا بخش‌های کوچکتر قابل تبدیل نباشد. این تعریف به عنوان توضیح اصلی ذرات بنیادی بیان میشود.
جدول ۱: تاریخچه کشف ذرات بنیادی
| سال | نام | اکتشاف |
| ۱۸۰۳ | جان دالتون | اتم |
| 1897 | جوزف جان تامسون | الکترون |
| ۱۹۰۵ | آلبرت اینشتین | فوتون |
| 1911 | ارنست رادرفورد | پروتون |
| 1932 | جیمز چادویک | نوترون |
| 1964 | مورای گلمن | کوارک (ذرات تشکیل دهنده پروتون و نوترون) |
از سال ۱۹۶۴ ذرات بنیادی بسیاری توسط محققین مشاهده شده‌اند. همان‌طور که از جدول (۱) نیز مشخص است، از زمان کشف اتم تا حدود صد سال، تصور بر این بود که اتم ذره بنیادی ماده است که به اجزای کوچکتری تبدیل نمی‌شود. ولی کشف الکترون‌ها نشان داد که اتم از اجزای دیگری تشکیل شده که کوچکتر و ساده‌تر از اتم هستند.
لپتون، کوارک و بوزون
تاکنون مشخص شده است که الکترون یک ذره بنیادی است که نمی‌تواند به ذرات کوچکتر تبدیل شود. ذراتی مانند الکترون در گروه لپتون‌ها قرار می‌گیرند. از طرف دیگر، نوترونها و پروتون‌ها ذرات بنیادی نیستند، زیرا از ذرات کوچکتر و ساده‌تری تشکیل شده‌اند که به آن‌ها کوارک می‌گوییم. نظریه دیگری وجود دارد که بیان میکند ذرات لپتون و کوارک، توسط ذرات دیگری به نام بوزون به یکدیگر متصل می‌شوند. هر سه دسته لپتون، کوارک و بوزون در شکل (۲) نمایش داده شده‌اند.
در ذرات بنیادی به دو دسته لپتون و کوارک، «فرمیون» (Fermions) نیز می‌گویند. به صورت کلی فرمیون‌ها دارای اسپین نیمه‌صحیح () هستند و بوزونها اسپین صحیح () دارند.
کوارکها
در مدل استاندارد ذرات بنیادی، برای کوارکها شش گونه وجود دارد که به صورت دوتایی تقسیم‌بندی می شوند: بالا (Up) و پایین (Down)، افسون (Charm) و شگفت (Strange)، سر (Top) و ته (Bottom). در مواد معمولی که از پروتون‌ها و نوترونها تشکیل شده‌اند، کوارک‌های دسته «بالا» و «پایین» قرار دارند.
لپتون‌ها
بنابراین، علیرغم عدم تمایل الکترون-نوترینوها به تعامل با سایر ذرات بنیادی، وجود آن‌ها برای ما بسیار مهم است. دو جفت دیگر لپتون‌ها به نام‌های «میون» (Muon) و «میون-نوترینو» (Muon-neutrino)، «تاو» (Tau) و «تاو-نوترینو» (Tau-neutrino) نسخه‌های سنگین‌تر و ناپایدارتری از الکترون هستند. لپتون‌ها دارای بار الکتریکی یا هستند. همچنین لپتون‌ها جرم دارند، اگرچه جرم الکترون‌ها بسیار کوچک است.
مثال ۱: پروتون از سه کوارک تشکیل شده است: دو کوارک بالا و یک کوارک پایین. نوترون نیز از سه کوارک تشکیل شده: دو کوارک پایین و یک کوارک بالا. براساس این اطلاعات، بار الکتریکی کل یک پروتون و یک نوترون چقدر است؟
حل: این ترکیب از کوارکها به پروتون‌ها بار الکتریکی ۱+ () و به نوترونها بار الکتریکی کل 0 () می‌دهد.
بوزونها
ذره معروف هیگز بوزون
تمام ذرات در مدل استاندارد شامل ۶ ذره برای حمل نیرو، ۲۴ ذره برای مواد و عناصر و یک ذره هیگز است که مجموعاً شامل ۳۱ ذره میشود. علیرغم آنچه در مورد این ذرات می‌دانیم، خواص آن‌ها به اندازه کافی دقیق اندازه‌گیری نشده است تا برای ما این امکان را فراهم آورد که به طور قطع بیان کنیم که «این ذرات تمام چیزی است که ما برای توضیح و ساخت جهان اطراف خود نیاز داریم». در بخش بعد مدل استاندارد و سوالات پیش‌روی مدل استاندارد را که این مدل قادر به توضیح آن نیست بیان می‌کنیم.
مدل استاندارد و جواب‌های بی سوال در این مدل
مدل استاندارد در حال حاضر دقیق‌ترین تئوری است که پایه‌های فیزیک ذرات را پوشش می‌دهد، اما پنج سوال بی‌جواب در این مدل وجود دارد که وجود مدل‌های دیگری از عالم را پیشنهاد می‌دهند. با اشاره به این سوالات این مطلب را به پایان می‌رسانیم:
- چرا نوترینوها جرم دارند؟
- ماده تاریک چیست؟
- چرا میزان ماده با توجه به تعریف ماده و پاد-ماده در مدل استاندارد زیاد است؟
- چرا انبساط عالم شتابدار است؟
- آیا ذره‌ای که حامل انرژی گرانشی باشد، وجود دارد؟
مطالب مجله فرادرس را در جستجوی گوگل سریع‌تر ببینید
سلام در یک برنامه خبری گفته شد که تا کنون هفتصد ذره شناسایی شده آیا واقعیت دارد
سلام ،ممنون از مطلب خوبتون،من ی سوال برام پیش امد و اون اینکه فوتون که جرم اون صفر هست چطور میتونه ذره باشه اخه در جایی خوندم که در تعریف ذره گفته بود که به ان میتوانیم کمیت های فیزیکی مثل جرم و حجم را نسبت بدهیم
فوتون جرمش صفر نیست .ولی خیلی خیلی کمه ولی در هر حال باز جرم داره و جزو ذرات قرار میگیره .همین مسأله تو آزمایش دوشکاف تعجب بر انگیز شد و اونجا هم سوالای بی جوابی ایجاد کرد که چرا با اینکه فتون ها جزو ذرات هستند در مواجهه با مشاهده گر عکس العمل نشون میده و به تعبیر غیر رسمی من گویی از شعور و فهم برخورداره که مشاهده شدنو متوجه میشه😊🌹
با سلام،
$$m_0 ^ c ^ 2 = (\frac {E } { c } ) ^ 2 – || p || ^ 2$$هر فوتونی با فرکانس ν انرژی برابر E=hν دارد.از این‌رو، بر طبق معادله معروف اینشتین به نام هم‌ارزی جرم و انرژی، E=mc2، فوتون جرم نسبیتی برابر m=c2hν خواهد داشت. شاهدی مهم برای این موضوع تغییر مسیر فوتون‌ها در میدان گرانشی بسیار قوی است. اما به این نکته توجه داشته باشید که جرم سکون فوتون برابر صفر است. جرم سکون (m0)هر ذره کمیتی با دیمانسیون جرم است و به صورت زیر محاسبه میشود:
سلام خانم سارا
ببخشید این سوالو میپرسم ، اینکه جناب هیگز چطور به اینجا رسید که باید ذره دیگری حامل جرم وجود داشته باشد؟ خب خود ذرات کوارک هر کدام جرم خودشانو دارند چه اشکالی داشت ؟ ممنون میشم پاسخ بدین.
با کشف دو بوزون دیگر در سرن باید به دنبال روشهائی غیر از مکانیک آماری برای واکنشهای بین ذرّات بود
باسلام خیلی عالی بود. لطفا مقاله ای هم در مورد نیروهای بنیادی منتشر کنید. متشکرم
سلام و سپاس
تمام ذرات در حال حرکت هستند؟
با توجه به نظریه ریسمان تمام هستی دارای ارتعاش و حرکت هستش ؟
انرژی برای این حرکت از کجا تامین میشه؟
ذرات آب ،ذرات چوب
میشه منشأ این انرژی رو متوجه شد و بر اساس اون تونست بدون مصرف سوخت انرژی درست کرد؟
درور بر شما و ممنون از پاسختون. از نظر نسبت ایجاد جرمی که هر دو به ذارت میدن منظورم هست مگر نه اینکه ذره ایجاد جرم گراویتون هست پس هیگز چه نقشی ایفا میکنه یا برعکس؟
سلام مجدد؛
براساس تحقیقات ذره هیگز به ذرات جرم می‌دهد و گراویتون حامل انرژی است.
از اینکه با فرادرس همراه هستید خرسندیم.
فرق بین هیگز و گراویتون چیه؟
ببخشید شاید سوالم اماتوری باشه بگزارید به حساب اینکه فیزیک تخصصی رو زیاد وارد نیستم.
سلام و روز شما به خیر؛
در مورد برخی تفاوت‌های بین گراویتون و هیگز می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
۱. گراویتون یک ذره تئوری است که هنوز مشاهده نشده است و ذره هیگز در سال ۲۰۱۷ در LHC مشاهده شد.
۲. گراویتون ذره‌ای بدون جرم است . هیگز دارای جرم 125 c2GeV است.
۳. گراویتون دارای اسپین ۲ است ولی اسپین هیگز صفر است.
از اینکه با فرادرس همراه هستید خرسندیم.
سلام ممنون از مطالب مفیدتون ، سوال بنده این بود که در اکثر بحثهای فیزیک بنیادی به توصیفی از انچه مشاهده و اتفاق می افتد پرداخته میشود ،،ایا ممکنه مقاله یا کتابی معرفی بفرمایید در مورد اینکه اصلا این ذرات چرا این خاصیتها رو دارند و یا مثلا خود بار منفی ومثبت واقعا چیه ، منظورم اینه که به چرایی وتوجیه خاصیتهای ذرات بپردازد نه توصیف انها ،، ممنون از شما
با سلام و تشکر از این مطلب روان و گویا که عنوان کردین. آیا وجود بار کوارکها که از نظر اندازه مضرب صحیحی از ثلث بار الکترون هستند می تواند این ظن را ایجاد کند که خود کوارکها هم احتمالا از ذرات بنیادی واحد تری (هر کدام ثلث بار) تشکیل شده اند؟
در مورد سوال سوم (از پنج سوال بی جواب مدل استاندارد) آیا نمیتوان از اصل عدم قطعیت بهره گرفت؟ همونطور که استیون هاوکینگ در کتاب تاریخ زمان اشاره کردند جهان مادی ما همان کسر ناچیز از عدم برابری ماده و پاد ماده طبق اصل عدم قطعیت هست پس از انفجار بزرگ بوده و یا موضوع اصلا مبحث دیگری است؟ با تشکر از شما
سلام و روز شما به خیر؛
این اتفاق در مورد پروتون‌ها و نوترون ها نیز رخ داده است زیرا در ابتدا این دو ذره به عنوان ذرات بنیادی شناخته می‌شدند ولی با مشاهده اینکه این دو ذره از واحدهای کوچکتری به نام کوارکها تشکیل شده‌اند پروتون و نوترون از لیست ذرات بنیادی خارج شدند. این اتفاق ممکن است در مورد کوارکها هم رخ دهد.
از اینکه با مجله فرادرس همراه هستید خرسندیم.
سپاس از توضیحات خوب و کامل شما
سلام.
در متن گفته شده است: «تمام ذرات در مدل استاندارد شامل ۶ ذره برای حمل نیرو، ۲۴ ذره برای مواد و عناصر و یک ذره هیگز است که مجموعاً شامل ۳۱ ذره میشود.»
اگر امکان دارد، مبنای این شمارش ذکر شود.
توضیح اینکه ما 4 بوزون پیمانه ای داریم، که اگر 8 نوع گلئون را هم لحاظ کنیم، مجموعا 12 ذره حامل نیرو میشود. بنابراین در هیچ حالتی به «6 ذره حامل نیرو نمیرسیم.»
همچنین اگرچه 24 ذره برای مواد درست است، اما اگر بار رنگ کوارکها را هم لحاظ کنیم، آنگاه به 48 ذره میرسیم.
بنابراین به طور خلاصه:
یا 24 ذره حامل ماده و 5 حامل نیرو داریم، و بوزون هیگز.
یا 48 ذره حامل ماده و 12 حامل نیرو داریم؛ و بوزون هیگز.
که دو روایت 30 ذره ای یا 61 ذره ای برای مدل استاندارد را ایجاد میکند.
سلام
یه جایی خونده بودم طبق نظریه انیشتین جاذبه بخاطر ناهمسانی های فضا زمان بوجود میاد یا اینکه اجسام سنگین فضا زمانو خم میکنند و بقیه اجسام به سمت اون جذب میشن سوال من اینه که اگه این فرض درست باشه چرا باید برای جاذبه دنبال ذره باشیم ؟؟ مثله همین ذره قراردادی که هنوز کشف نشده شاید ماهیتش با دیگر نیروهای بنیادی مثله الکترومغناطیس و هسته ای ها فرق داشته باشه
سلام
یه جایی خونده بودم طبق نظریه انیشتین جاذبه بخاطر ناهمسانی های فضا زمان بوجود میاد یا اینکه اجسام سنگین فضا زمانو خم میکنند و بقیه اجسام به سمت اون جذب میشن سوال من اینه که اگه این فرض درست باشه چرا باید برای جاذبه دنبال ذره باشیم ؟؟ شاید ماهیتش با دیگر نیروهای بنیادی مثله الکترومغناطیس و هسته ای ها فرق داشته باشه
سلام، جناب حاج زمان گرامی از اینکه مانند همیشه با مجله فرادرس همراه هستید از شما سپاسگزاریم.
۶ ذره حامل نیرو شامل فوتون، گلئون، w+، w- ، z و گراویتون هستند. ذرات حامل ماده شامل شش کوارک و شش لپتون که با در نظر گرفتن ذرات پادماده برای آن‌ها تعدادشان دو برابر یعنی ۲۴ میشود. با احتساب ذره هیگز بوزون که در سال ۲۰۱۲ در سرن مشاهده شد، تعداد کلی آن‌ها در مدل استاندارد به ۳۱ می‌رسد. مشکل محاسباتی شما در این است که ذره گراویتون را که هنوز مشاهده نشده است به حساب نیاورده‌اید. ولی از نظر دانشمندان و محققین این ذره وجود دارد و حامل نیروی گرانشی است.
برای مطالعه بیشتر می توانید منابع معرفی شده در مطلب را ملاحظه کنید؛ در صورتیکه دیدگاه دیگری از سمت شما وجود دارد بفرمائید، حتماً و با اشتیاق بررسی و در صورت ضرورت در مطلب اعمال خواهد شد.