در این راهنما به بررسی ساختار بنیادی شیء جاوا اسکریپت می‌پردازیم و برخی ویژگی‌های جاوا اسکریپت را بررسی می‌کنیم که در بخش‌های قبلی این سری مطالب آموزش عملی جاوا اسکریپت مشاهده کرده‌ایم. یک بار دیگر تکرار می‌کنیم که بسیاری از ویژگی‌هایی که قبلاً دیده‌ایم در واقع به صورت شیء در جاوا اسکریپت هستند.

پیش‌نیازها

هدف از این مقاله درک تئوری مقدماتی برنامه‌نویسی شیءگرا، ارتباط آن با جاوا اسکریپت که اغلب چیزها در آن شیء محسوب می‌شوند و شیوه آغاز به کار با اشیای جاوا اسکریپت است. همچنین برای مطالعه قسمت قبلی این مجموعه مطلب آموزشی می‌توانید روی لینک زیر کلیک کنید:

مبانی شیء

شیء به مجموعه‌ای از داده‌ها یا کارکردهای مرتبط با هم گفته می‌شود که به طور معمول شامل چندین متغیر و تابع است که خصوصیات و متد نام دارند و درون شیء تعریف می‌شوند. در ادامه مثالی ارائه می‌کنیم تا کارکرد شیء را بهتر درک کنیم.

در ابتدا یک فایل به نام oojs.html روی سیستم خود ایجاد کرده و کد زیر را در آن کپی کنید:

این فایل شامل یک اسکریپت کوچک است که کد خود را داخل آن می‌نویسیم. ما از این مبنا برای بررسی ساختار شیء ساده استفاده می‌کنیم. هنگامی که با این مثال کار می‌کنیم باید کنسول ابزارهای توسعه‌دهنده جاوا اسکریپت را در مرورگر خود باز کنید تا بتوانید برخی دستورها را در آن وارد کنید. بدین منظور می‌توانید از دکمه‌های میانبر Ctrl + Shift + I استفاده کنید.

ایجاد یک شیء در جاوا اسکریپت مانند بسیاری کارهای دیگر با تعریف کردن و مقداردهی یک متغیر آغاز می‌شود. در ادامه دستور زیر را در کد جاوا اسکریپت وارد کنید و سپس فایل را ذخیره کرده و آن را در مرورگر خود رفرش کنید:

اینک کنسول جاوا اسکریپت مرورگر خود را باز کنید و عبارت person را در آن وارد کنید و دکمه Enter یا Return را بزنید. در این مرحله نتیجه‌ای مشابه خطوط زیر را دریافت می‌کنید:

بدین ترتیب ما موفق شده‌ایم نخستین شیء خود را ایجاد کنیم؛ اما این شیء خالی است و از این رو نمی‌توانیم کار زیادی با آن انجام دهیم. در ادامه شیء جاوا اسکریپت خود را به‌روزرسانی می‌کنیم تا به صورت زیر دربیاید:

پس از ذخیره کردن و رفرش آن می‌توانید برخی دستورهای زیر را در کنسول جاوا اسکریپت در ابزارهای توسعه‌دهنده مرورگر خود وارد کنید:

اینک مقداری داده و کارکرد درون شیء خود داریم و می‌توانیم با ساختاری ساده و زیبا به آن‌ها دسترسی داشته باشیم. شاید از خود بپرسید در این کد چه اتفاقی رخ می‌دهد؟ توضیح این است که هر شیء از چندین عضو تشکیل می‌یابد که هر یک از آن‌ها یک نام (مانند name و age در مثال فوق) و یک مقدار (مانند [‘Bob’، ‘Smith’] و 32) دارند. هر جفت نام/مقدار باید به وسیله یک کاما از هم جدا شود و نام و مقدار در هر مورد به وسیله یک کولون (:) از هم جدا می‌شوند. ساختار کلی این الگو چنین است:

مقدار یک عضو شیء می‌تواند هر چیزی باشد. در مورد شیء person ما یک رشته، یک عدد، دو آرایه و دو تابع داریم. چهار آیتم نخست آیتم‌های داده‌ای هستند و به نام «مشخصات» (properties) شناخته می‌شوند. دو آیتم بعدی تابع‌هایی هستند که به شیء اجازه می‌دهند تا کاری روی داده‌ها انجام دهد و به نام متدهای شیء نامیده می‌شوند.

یک شیء مانند این را به عنوان «شیء لفظی» (object literal) می‌شناسیم، زیرا محتوای شیء را در زمان ایجاد کردن آن به صورت لفظ‌هایی نوشته‌ایم. این وضعیت در تضاد با شیء وهله‌سازی شده از کلاس‌ها است که در ادامه توضیح خواهیم داد.

ساخت یک شیء به این روش، هنگامی که می‌خواهیم یک سری از آیتم‌های داده‌ای ساخت‌یافته و مرتبط را به روشی انتقال دهیم امری معمول است. برای مثال فرض کنید می‌خواهیم یک درخواست به سرور ارسال کنیم که باید در پایگاه داده قرار گیرد. ارسال یک شیء منفرد بسیار کارآمدتر از چندین آیتم مستقل از هم است و در مواردی که می‌خواهیم آیتم‌های منفرد از طریق نام‌هایشان قابل تشخیص باشند، کار با آن نیز راحت‌تر از یک آرایه است.

شیء در جاوا اسکریپت

نمادگذاری نقطه

در بخش فوق دیدیم که خصوصیات و متدهای شیء با استفاده از نمادگذاری نقطه قابل دسترسی هستند. نام شیء (person) به عنوان یک «فضای نام» (namespace) عمل می‌کند و باید در ابتدا وارد شود تا بتوانیم به هر چیزی که درون شیء کپسوله‌سازی شده است دسترسی داشته باشیم. سپس یک نقطه درج می‌شود و پس از آن آیتمی که می‌خواهیم به آن دسترسی پیدا کنیم قید می‌شود. این آیتم می‌تواند یک مشخصه ساده باشد، یا یک آیتم مشخصه آرایه باشد. همچنین می‌توانید یک فراخوانی برای یکی از متدهای شیء مانند زیر باشد:

فضاهای نام فرعی

حتی این امکان وجود دارد که مقدار یک عضو شیء را به صورت یک شیء دیگر تعریف کنیم. برای نمونه می‌توانید عضو نام را از حالت زیر:

به صورت زیر تغییر دهید:

در این کد ما در واقع عملاً یک «فضای نام فرعی» (sub-namespace) ایجاد کرده‌ایم. این وضعیت پیچیده به نظر می‌رسد؛ اما در عمل چنین نیست. برای دسترسی به این آیتم‌ها کافی است از یک مرحله نقطه‌گذاری دیگر استفاده کنیم. برای مثال کد زیر را در کنسول مرورگر خود وارد کنید:

نکته مهم: در این مرحله، باید به بخش متدهای شیء بروید و همه وهله‌هایی که به صورت زیر هستند:

را به صورت زیر تغییر دهید:

در غیر این صوت متدهای شما کار نمی‌کنند.

نمادگذاری براکت

روش دیگری نیز برای دسترسی به مشخصه‌های شیء وجود دارد که استفاده از نمادگذاری براکت است. به جای نوشتن دستورهایی مانند زیر:

می‌توانید از دستورهای زیر استفاده کنید:

این کد شباهت زیادی به روش دسترسی به آیتم‌ها در یک آرایه دارد و اساساً همان است؛ اما به جای شماره اندیس برای انتخاب یک آیتم، باید از فضای نام مرتبط با هر مقدار عضو استفاده کنیم. جای شگفتی نیست که این اشیا برخی اوقات «آرایه‌های انجمنی» (associative arrays) نامیده می‌شوند، زیرا از آن‌ها به ترتیبی مانند نگاشت اعداد به مقادیر در آرایه‌ها، برای نگاشت رشته‌ها به مقادیر استفاده می‌شوند.

تعیین اعضای شیء

تا به اینجا ما تنها اقدام به بازیابی (یا دریافت) عضوهای شیء کرده‌ایم؛ اما شما می‌توانید مقدار یک عضو شیء را نیز با اعلان عضو و تقاضا برای تنظیم یعنی استفاده از نمادگذاری نقطه یا براکت به صورت زیر تعیین کنید:

کدهای فوق را در مرورگر وارد کنید و سپس اعضا را بار دیگر دریافت کنید تا تغییرات را به صورت زیر مشاهده کنید:

تعیین اعضا صرفاً محدود به حالت به‌روزرسانی اعضای مشخصه‌ها و متدهای موجود نیست؛ بلکه می‌توانید اعضای کاملاً جدیدی را نیز بسازید. کد زیر را در کنسول وارد کنید:

اینک می‌توانید اعضای جدید را نیز تست کنید:

یکی از جنبه‌های مفید نمادگذاری براکت این است که با استفاده از آن می‌توانید نه تنها مقدار اعضا را به صورت دینامیک تعیین کنید؛ بلکه نام‌های اعضا نیز قابل‌تغییر هستند. فرض کنید می‌خواهیم کاربران بتوانند انواع مقادیر سفارشی را در داده‌های شخصی خود از طریق وارد کردن نام عضو و مقدار آن در یک ورودی متنی ذخیره کنند. بدین ترتیب مقادیر فوق به صورت زیر خواهند بود:

سپس می‌توانیم نام و مقدار این عضو جدید را در شیء person به صورت زیر وارد کنیم:

برای تست کردن این حالت باید خطوط زیر را در کد، و درست زیر آکولادهای شیء person وارد کنیم:

اینک فایل را ذخیره کرده و آن را در مرورگر رفرش کنید و مقادیر زیر را در ورودی متنی وارد کنید:

افزودن یک مشخصه به یک شیء با استفاده از متد فوق با نمادگذاری نقطه ممکن نیست، چون این نمادگذاری تنها نام یک عضو لفظی را می‌پذیرد و نه مقدار یک متغیر را که به نام آن اشاره می‌کنیم.

شیء در جاوا اسکریپت

this چیست؟

شاید در متدهایی که در بخش فوق معرفی کردیم متوجه چیز عجیبی به نام this شده باشید. به مثال زیر نیز توجه کنید:

شاید کنجکاو باشید که این this چیست؟ در واقع کلیدواژه this به شیء کنونی کدی که درون آن نوشته است اشاره می‌کند. بنابراین در این مورد this معادل person است. اما چرا نباید از خود person استفاده کنیم؟ دلیل این مسئله آن است که وقتی اقدام به ساخت سازه‌ها و موارد دیگر می‌کنیم، this بسیار مفید خواهد بود، چون در موارد تغییر چارچوب عضو، همواره مطمئن هستیم که مقادیر کنونی صحیح هستند. یعنی اگر دو وهله از شیء person داشته باشیم که نام‌های متفاوتی داشته باشند؛ اما بخواهیم هنگام خوشامدگویی از نام هر یک استفاده کنیم، به راحتی می‌توانیم از this استفاده کنیم.

منظور خود را در ادامه با یک جفت شیء person به صورت عملی مشخص می‌کنیم:

در این مورد، کد ()person1.greeting موجب ارائه رشته «.Hi! I’m Chris» در خروجی می‌شود؛ اما کد ()person2.greeting موجب می‌شود که خروجی ما به صورت «.Hi! I’m Brian» باشد؛ با این حال ساختار کد در هر دو مورد فوق یکسان است. همان طور که پیش‌تر گفتیم، this معادل شیئی است که کد درون آن نوشته شده است. این وضعیت در مواردی که شیءهای لفظی را به صورت دستی می‌نویسیم فایده چندانی نخواهد داشت؛ اما زمانی که شیءها را به صورت دینامیک ایجاد می‌کنیم، فایده اصلی خود را نشان می‌دهد. در ادامه در این خصوص بیشتر توضیح خواهیم داد.

از شیءها در همه جا استفاده می‌کنیم

زمانی که مثال‌های فوق را بررسی می‌کردیم احتمالاً متوجه شده‌اید که نمادگذاری نقطه که استفاده می‌کنیم کاملاً آشنا است. دلیل این مسئله آن است که ما در سراسر این دوره آموزشی از این نمادگذاری استفاده کرده‌ایم. هر بار که با یک مثال کار کرده‌ایم که با API داخلی یا شیء جاوا اسکریپت سر و کار دارد در واقع از شیءها استفاده کرده‌ایم، چون این ویژگی‌ها با استفاده از دقیقاً همان نوع از ساختار شیء که در این جا دیدیم ساخته شده‌اند و البته کمی پیچیده‌تر از انواعی هستند که ما در نمونه‌های سفارشی ابتدایی خود ارائه کردیم. بنابراین زمانی که از متدهایی مانند زیر استفاده می‌کنیم:

در واقع از متدهای موجود روی وهله‌ای از کلاس String استفاده می‌کنیم. هر بار که یک رشته در کد خود ایجاد می‌کنید آن رشته به طور خودکار به صورت وهله‌ای از String ایجاد می‌شود و از این رو چند متد/مشخصه مشترک روی آن وجود دارد.

زمانی که مدل شیء سند را با استفاده از خطوطی مانند زیر مورد دسترسی قرار می‌دهید:

در واقع از متدهای موجود روی وهله‌ای از کلاس Document استفاده می‌کنید. برای هر صفحه وبی که بارگذاری می‌شود، یک وهله از Document ایجاد می‌شود که document نام دارد و نماینده کل ساختار صفحه، محتوا و دیگر ویژگی‌ها مانند URL آن است. در این مورد نیز چندین متد/مشخصه مشترک روی آن وجود دارد.

همین وضعیت در مورد هر API یا شیء داخلی جاوا اسکریپت که مورد استفاده قرار می‌دهیم مانند Array ،Math و غیره صدق می‌کند.

دقت کنید که API یا شیءهای داخلی جاوا اسکریپت همواره به صورت خودکار وهله‌هایی از شیء می‌سازند. به عنوان مثال Notifications API که امکان نمایش اعلان‌های سیستمی روی مرورگرهای مدرن را فراهم می‌سازند، نیازمند این هستند که با استفاده از سازنده برای هر اعلانی که ارسال می‌کنند یک وهله جدیدی ایجاد کنند. کد زیر را در کنسول مرورگر خود وارد کنید:

نکته: بهتر است روش ارتباط شیءها با هم را مانند یک روش ارسال پیام تصور کنیم. زمانی که یک شیء به شیء دیگری برای اجرای نوع خاصی از کنش نیاز داشته باشد، در اغلب موارد از طریق یکی از متدهایش یک پیام به آن شیء دیگر ارسال می‌کند و منتظر پاسخ می‌ماند که به عنوان یک مقدار بازگشتی نامیده می‌شود.

جمع‌بندی

بدین ترتیب به انتهای این مقاله راهنمای مبانی شیء در جاوا اسکریپت رسیدیم. اینک شما ایده مناسبی از طرز کار با اشیا در جاوا اسکریپت دارید که شامل ایجاد اشیای ساده می‌شود. همچنین اینک درک می‌کنید که اشیا، ساختارهای مفیدی برای ذخیره‌سازی داده‌ها و کارکردهای مرتبط به حساب می‌آیند. اگر تلاش کنید رد همه مشخصه‌ها و متدها را روی شیء person به صورت متغیرها و تابع‌های مجزا بگیرید، کاری غیر کارآمد و دشوار خواهد بود و این احتمال نیز وجود دارد که با متغیرها و تابع‌های دیگری که نام‌های مشابه دارند برخورد کنید.

در بخش بعدی این سری مقالات آموزش جاوا اسکریپت به بررسی نظریه برنامه‌نویسی شیءگرا (OOP) و شیوه استفاده از تکنیک‌های آن در جاوا اسکریپت خواهیم پرداخت:

اگر این نوشته برای شما مفید بوده است، آموزش‌های زیر نیز به شما پیشنهاد می‌شوند:

==

telegram
twitter

میثم لطفی

«میثم لطفی» دانش‌آموخته ریاضیات و شیفته فناوری به خصوص در حوزه رایانه است. وی در حال حاضر علاوه بر پیگیری همه علاقه‌مندی‌های خود در رشته‌های برنامه‌نویسی، کپی‌رایتینگ و تولید محتوای چندرسانه‌ای، در زمینه نگارش مقالاتی با محوریت نرم‌افزار نیز با مجله فرادرس همکاری دارد.

بر اساس رای 1 نفر

آیا این مطلب برای شما مفید بود؟

یک نظر ثبت شده در “شیء (Object) در جاوا اسکریپت — راهنمای کاربردی

نظر شما چیست؟

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *