خودالقاوری چیست؟ – تعریف، فرمول و مثال به زبان ساده
- با مفهوم خودالقاوری و نقش آن بهخوبی آشنا میشوید.
- خواهید آموخت که فرمولهای خودالقاوری را از قوانین فیزیکی استخراج کنید.
- میآموزید که اثر قانون لنز و جهت نیروی محرکه القایی را تعیین کنید.
- با نحوه محاسبه انرژی ذخیره شده در سلفهای مختلف آشنا میشوید.
- توانایی تحلیل گرافیکی و ریاضی مدارهای RL ،LC و RLC را کسب میکنید.
- یاد خواهید گرفت که چگونه از دادههای فیزیکی برای حل مسائل خودالقاوری استفاده کنید.

مطالب مجله فرادرس را در جستجوی گوگل سریعتر ببینید
به همین منظور پس از توضیح مفهوم آن، در اولین بخش توضیح میدهیم فرمول اصلی خودالقاوری چیست و چگونه میتوان به کمک قانون القای فارادی و قانون لنز این فرمول را بهدست آورد. سپس خودالقاوری را برای دو پیکربندی خاص مانند سیملوله (یا سلونوئید) و حلقه سیم مستطیلی محاسبه میکنیم. همچنین نشان میدهیم انرژی ذخیره شده در یک القاگر چگونه تعیین میشود. بخشهای بعد به بررسی مدارهایی شامل خاصیت خودالقاوری مانند مدارهای RL، مدارهای LC و مدارهای RLC اختصاص دارد. در انتهای این مطلب نیز به حل و بررسی چند مثال و کاربردهای این مفهوم پرداختهایم تا کاملا یاد بگیرید خودالقاوری چیست و چه اثری روی محاسبات مدارهای الکتریکی دارد.
خودالقاوری چیست؟
تصویر زیر نشان دهنده توضیحات بالا در مورد پیچهای از یک سیم رسانا است که به یک منبع تغذیه AC متصل شده است. متغیر بودن منبع تغذیه باعث میشود جریان اولیه در پیچه متغیر باشد، در نتیجه با تغییر میدان مغناطیسی ناشی از آن، نیرو محرکهای در مدار القا میشود که نتیجه آن تولید یک جریان القایی است. همانطور که ملاحظه میکنید، جهت این جریان القایی کاملا مخالف با جهت جریان اولیه است و این همان اثر خودالقاوری است.

میدانیم در تمام مدارها از عناصر الکتریکی مختلف مانند خازن، مقاومت و ... استفاده میشود که هر کدام با یک نماد ویژه نمایش داده شده و یک یا چند خاصیت مهم را بسته به هدف ما در مدار ایجاد میکنند. خاصیت خودالقاوری نیز در مدارهای الکتریکی توسط عنصری به نام القاگر یا سلف ایجاد میشود که نماد آن در محاسبات و فرمولها است. همچنین تصویر زیر نشان میدهد نماد القاگر در مدار در مقایسه با قطعاتی مانند خازن یا مقاومت چگونه است. ملاحظه میکنید که این قطعه در سادهترین حالت خود شبیه یک پیچه یا Coil است:

واحد استاندارد برای اندازهگیری خودالقاوری نیز به افتخار کشف «سلف - اندوکتانس» یا خودالقاوری توسط دانشمندی به نام «جوزف هنری» (Joseph Henry)، هانری با نماد انتخاب شد. یک هانری توسط روابط زیر به واحدهایی مانند وبر برای شار مغناطیسی یا تسلا برای میدان مغناطیسی مرتبط میشود:

چگونه خودالقاوری در فیزیک متوسطه را با فرادرس بهتر بیاموزیم؟

- فیلم آموزش فیزیک پایه یازدهم فرادرس
- فیلم آموزش فیزیک پایه یازدهم – مرور و حل تمرین فرادرس
- فیلم آموزش رایگان جریان الکتریکی (فیزیک یازدهم) + مثالهای کاربردی فرادرس
فرمول خودالقاوری چیست و چگونه به دست میآید؟

- نکته ۱: نیرو محرکه القایی یا emf برخلاف عنوانی که دارد، از جنس اختلاف پتانسیل یا ولتاژ است. به همین دلیل واحد استاندارد آن ولت () است.
- نکته ۲: واحد استاندارد شار مغناطیسی نیز وبر یا است.
با توجه به اینکه میدان مغناطیسی ناشی از یک سیم حامل جریان متغیر مستقیما با جریان همان سیم متناسب است، شار ناشی از این میدان نیز با آن جریان متناسب است:
ثابت این تناسب همان خودالقایی یا خودالقاوری حلقه سیم است که گفتیم با نشان داده میشود. اگر این حلقه دارای دور سیم باشد، در این صورت تناسب بالا به شکل زیر نوشته خواهد شد:

همچنین با کمک گرفتن از رابطهای که برای شار مغناطیسی بر حسب خودالقاوری داشتیم، میتوانیم فرمول جدیدی برای نیرو محرکه القایی به شکل زیر بنویسیم:
دقت کنید در دیفرانسیلگیریهای بالا و ثابت هستند و به همین علت میتوانیم بنا به ضرورت آنها را در داخل پرانتز مربوط به دیفرانسیلگیری یا خارج از آن قرار دهیم. همچنین اگر خودالقاوری را به یک سمت این رابطه ببریم، خواهیم داشت:
بنابراین در این بخش آموختیم که چگونه میتوانیم با شروع از قانون القای فارادی خودالقاوری یک پیچه را پیدا کنیم. در بخش بعد اثر قانون لنز در این فرمول را ردیابی خواهیم کرد.
خودالقاوری و قانون لنز
برای اینکه بهتر متوجه این نکته شوید، تصویر زیر را در نظر بگیرید که در آن جریان در دو حالت از یک القاگر عبور کرده و در آن نیرو محرکه القایی ایجاد میکند. در حالت اول، اگر جریان از نقطه A به نقطه B زیاد شود، جهت نیرو محرکه القایی به شکلی خواهد بود که با این تغییر مخالفت کند. این جهت توسط یک باتری خیالی در زیر القاگر نمایش داده شده است.

در حالی که اگر جریان از A به B کاهش یابد (مطابق تصویر سمت چپ)، در این صورت نیرو محرکه القایی جهت متفاوتی خواهد داشت. پس در این شرایط باز هم جهت نیرو محرکه طوری تنظیم میشود که طبق قانون لنز با جریان مخالفت کند. همچنین اگر جریان عبوری از القاگر ثابت باشد، هیچ نیرو محرکهای در پیچه القاگر ایجاد نمیشود.
محاسبه خودالقاوری برای سیم لوله
با در نظر داشتن این فرض میتوانیم بگوییم میدان مغناطیسی داخل چنین سیملولهای با صرفنظر کردن از آثار میدان در ابتدا و انتهای آن کاملا یکنواخت (مقدار ثابت در تمام نقاط داخل سیملوله) است و فرمولی به شکل زیر دارد:
- : میدان مغناطیسی بر حسب تسلا ()
- : جریان عبوری از سیملوله بر حسب آمپر ()
- : نسبت تعداد دورهای سیم به طول سیملوله یا بر حسب دور بر متر ()
- : ثابتی به نام «نفوذپذیری خلاء» (Permeability of Free Space) که مقدار آن برابر است با
بنابراین شار مغناطیسی برای این سیملوله طبق فرمول اصلی شار از حاصلضرب میدان در مساحت مقطع و بهصورت زیر بهدست میآید:
حالا اگر از فرمول استفاده کنیم، با حذف جریان از دو طرف تساوی برای خودالقاوری خواهیم داشت:
پس خودالقاوری برای یک سیملوله یا سلونوئیدی با شرایط گفته شده به کمک فرمول محاسبه میشود. مجددا اگر از استفاده کنیم، میتوانیم این فرمول را به شکل زیر بازنویسی کنیم:
در آخرین رابطه را با حجم سیملوله یعنی معادلسازی کردهایم. بنابراین ملاحظه میکنید که خودالقاوری برای یک سیملوله بلند فقط و فقط به مشخصات فیزیکی آن مانند طول، مساحت مقطع و تعداد دورهای سیم در آن بستگی دارد و میدان مغناطیسی یا جریان تاثیری در این کمیت ندارد. البته این توضیح برای تمام خودالقاوریها در حالت کلی درست است.
محاسبه خودالقاوری برای حلقه مستطیلی
در بخش قبل توضیح دادیم که در مورد یک سیملوله خودالقاوری چیست و چگونه فرمول آن بهدست میآید. در این بخش همین روند را برای یک «حلقه یا توروئید مستطیلی» (Rectangular Toroid) توضیح میدهیم. منظور ما از توروئید مستطیلی یک حلقه با سطح مقطع مستطیلی شکل است که در شکل زیر شماتیکی از آن را مشاهده میکنید. چنین حلقهای دارای دو شعاع شامل شعاع داخلی و خارجی است که به ترتیب با و نشان داده شدهاند. همچنین ارتفاع یا عرض مقطع مستطیلی این حلقه را در نظر میگیریم.

که در آن برابر است با فاصله از محور مرکزی توروئید. همانطور که ملاحظه میکنید، برخلاف میدان داخل سلونوئید در بخش قبل که ثابت بود، در اینجا میدان داخل حلقه با تغییر میکند. به همین علت برای محاسبه شار مغناطیسی لازم است از انتگرالگیری روی سرتاسر مقطع این حلقه مستطیلی استفاده کنیم. به همین منظور یک عنصر المان سطحی به شکل تعریف میکنیم که بهصورت زیر است:
به این ترتیب بهجای ، انتگرال زیر را حساب میکنیم:
با خارج کردن تمام ثوابت از جمله جریان از داخل انتگرال (جریان با فاصله تغییر نمیکند)، خواهیم داشت:
حالا با نوشتن ، خودالقاوری این حلقه را بهدست میآوریم:
محاسبه انرژی بر حسب خودالقاوری
یکی دیگر از مباحثی که در مورد انواع قطعات و عناصر الکتریکی در مدارها مطرح میشود، موضوع انرژی ذخیره شده در آن قطعه است. برای مثال، میدانیم یکی از کاربردهای خازن در مدار این است که انرژی الکتریکی را بین صفحات خود ذخیره میکند. بهطور مشابه، یک القاگر هم توانایی این را دارد که انرژی ذخیره کند، اما تفاوت آن با خازن در این است که خازن انرژی را در میدان الکتریکی بین صفحات خود ذخیره میکند، در حالی که ذخیرهسازی انرژی در سلف در میدان مغناطیسی آن انجام میشود.

برای محاسبه این انرژی کافی است روی کمیتی به نام چگالی انرژی مغناطیسی و با در نظر گرفتن حجم مناسب، انتگرالگیری انجام دهیم:
حالا توضیح میدهیم که چگونه میتوانیم با استفاده از فرمول بالا انرژی ذخیره شده در میدان مغناطیسی یک سلف را بهدست آوریم. یک سیملوله استوانهای شکل و طویل را در نظر بگیرید و مجددا این تقریب را اعمال کنید که طول این سلونوئید در مقابل شعاع آن عددی بسیار بسیار بزرگتر است، طوری که میتوانیم عملا آن را بی نهایت فرض کنیم. بنابراین میدان این سیملوله را میتوانیم یک میدان ثابت و یکنواخت در نظر بگیریم که در هر نقطه داخل آن برابر است با . با ضرب کردن چگالی انرژی بالا در حجم این سیملوله انرژی ذخیره شده در آن تعیین میشود:
اما میتوانیم این فرمول را سادهتر کرده و با توجه به ضریب خودالقایی سیملوله با فرمول آن را به شکل زیر بازنویسی کنیم:
با اینکه این فرمول را برای سیملوله استخراج کردیم، ولی لازم است بدانید محاسبه انرژی برای هر نوع پیچهای و بر حسب خودالقاوری به همین شکل انجام میشود. پس فرمول بالا انرژی مغناطیسی ذخیره شده در میدان مغناطیسی هر القاگری را به ما میدهد. برای اینکه از این موضوع مطمئن شویم، انرژی را بر اساس فرمول توان الکتریکی بررسی میکنیم. میدانیم توان همواره برابر است با انرژی در واحد زمان. پس اگر توان الکتریکی را در حالت کلی بدانیم، با انتگرالگیری از آن میتوانیم انرژی را پیدا کنیم. توان الکتریکی برابر است با حاصلضرب نیرو محرکه در جریان:
با کمک گرفتن از فرمول نیرو محرکه بر حسب خودالقاوری، داریم:
دقت کنید برای محاسبه توان لازم نیست علامت منفی در فرمول بالا را در نظر بگیریم. حالا با این فرض که جریان از تا و در بازه زمانی تا زیاد میشود، انتگرال زیر را حل میکنیم:
مشاهده میکنید که باز هم به همان فرمول قبل رسیدیم.
مدارهای RL
اولین مدار از سمت چپ دارای یک سلف، یک مقاومت، یک منبع نیرو محرکه ثابت و دو کلید و است. زمانی که کلید بسته شود، مدار ما با یک مدار تک حلقه متشکل از یک مقاومت و یک القاگر که به یک منبع emf متصل شدهاند، معادل میشود (شکل وسط). اما اگر کلید باز و بسته شود، مدار با یک تک حلقه که فقط شامل یک مقاومت و یک القاگر است، معادل است. بنابراین باید به این نکته دقت کنیم که در حالت دوم القاگر به هیچ منبع نیرو محرکهای متصل نیست.

رابطه بالا در حقیقت یک معادله دیفرانسیل مرتبه اول از محسوب میشود. مشابه این معادله را میتوانیم در بررسی مدارهای RC شامل مقاومت و خازن ببینیم. اگر این معادله را به روشهای حل معادلات دیفرانسیل حل کنیم، به پاسخ کلی زیر میرسیم:
اگر عبارت را با کمیتی به نام «ثابت زمانی القا در مدار» یا جایگزین کنیم، رابطه بالا به شکل زیر درمیآید:
بنابراین معادله افزایش جریان در یک مدار RL نوعی به شکل بالا است. نمودار این جریان بر حسب زمان در تصویر زیر رسم شده است و همانطور که ملاحظه میکنید، جریان با شروع از صفر و در صورتی که زمان به سمت بینهایت میل کند، به مقدار حدی نزدیک میشود:

نکته مهمی که از نمودار بالا میتوان دریافت کرد این است که در زمانی برابر با یک ثابت زمانی القا ()، مقدار جریان برابر با میشود:
بنابراین مقدار ثابت زمانی به ما نشان میدهد جریان با چه سرعتی به بیشترین مقدار خود میرسد. هر چه این عدد کمتر باشد، جریان با سرعت بیشتری به مقدار نهایی خود یا میرسد. همچنین میتوانیم نیرو محرکه القایی متناظر با این جریان را محاسبه کنیم و ببینیم تغییرات آن با زمان چگونه است. تغییرات این کمیت کاملا عکس تغییرات جریان است، در ابتدا با بستن کلید، نیرو محرکه القایی در بیشترین مقدار خود یعنی قرار دارد و با گذشت زمان شروع به کاهش میکند و در نهایت به صفر میرسد:

علت این تغییرات مخالف با جریان در این است که برای نیرو محرکه یک مرحله مشتقگیری از جریان داریم که میتوان با حدس شیب نمودار جریان بر حسب زمان در زمانهای مختلف نیز به یک تقریب از نمودار رسید. دقت کنید برای رسم این نمودار بهتر است اندازه یا قدر مطلق را در نظر بگیریم. معادله زیر نشاندهنده تغییرات نیرو محرکه القایی با زمان در مدار موردنظر ما است که نمودار آن نیز رسم شده است:
همچنین در ، اندازه ولتاژ القایی برابر میشود با:
که به این معنا است ولتاژ در این زمان به مقداری برابر با از مقدار اولیه خود افت میکند و هر چه مقدار این ثابت کمتر باشد، این افت ولتاژ بیشتر است. در ادامه اگر بخواهیم انرژی ذخیره شده در میدان مغناطیسی چنین القاگری را محاسبه کنیم، با کاربرد فرمول انرژی که در بخشهای قبل توضیح داده شد، میتوانیم مقدار انرژی را مانیتور کنیم. در شروع با جریان صفر، انرژی هم صفر است و با افزایش جریان تا مقدار حدی ، بیشینه انرژی ذخیره شده در سلف را با مقدار زیر خواهیم داشت:
تا اینجا موفق شدیم معادله جریان و ولتاژ القایی بر حسب زمان را بررسی کنیم تا ببینیم در مدار RL متناظر با مدار وسطی از شکل ابتدای بخش خودالقاوری چیست و چگونه کار میکند. حالا مجددا برمیگردیم به همان شکل و این بار فرض میکنیم پس از اینکه زمان کافی به مدار داده شد تا جریان به بیشترین مقدار خود برسد، جایگاه کلیدها در مدار اولیه برعکس شوند، یعنی کلید باز و بسته شود. پس توجه دارید که با این فرض، در زمان صفر جریان در بیشترین حالت خود قرار دارد:
با استفاده از قانون حلقه کیرشهف برای این مدار به معادله زیر میرسیم:
اگر به تفاوت این معادله با معادلهای که برای مدار وسطی در شکل ابتدای این بخش نوشتیم، دقت کنید، متوجه میشوید که در این مدار چون هیچ منبع نیرو محرکهای نداریم، پس جمله هم در معادله بالا دیده نمیشود. راهحل این معادله مشابه راهحلی است که در معادله تخلیه خازن برای مدارهای RC مینوشتیم، فقط باید را جایگزین کنیم. به این ترتیب در زمان جریان برابر میشود با:
طبق این معادله و با شروع از زمان صفر، جریان از مقدار و همزمان با تخلیه انرژی القاگر شروع به کاهش میکند. همچنین وابستگی زمانی ولتاژ عبوری از القاگر این مدار را میتوانیم با معادلهای به شکل زیر تعیین کنیم:
که طبق فرض اولیه ما، در زمان صفر مقدار اولیه آن برابر میشود با . همچنین انرژی ذخیره شده در میدان مغناطیسی این القاگر نیز بهصورت نمایی با زمان کاهش مییابد و به شکل گرما در مقاومت مدار تخلیه میشود. تصویر زیر نمودار جریان بر حسب زمان را در این مدار تخلیه RL نشان میدهد:

مدارهای LC و نوسان
شکل زیر نمونهای از یک مدار LC را نشان میدهد. اگر خازن در اولین شکل از سمت چپ، پیش از بسته شدن کلید دارای بار باشد، در این صورت تمام انرژی مدار در میدان الکتریکی این خازن ذخیره شده است:

با بسته شدن کلید، خازن شروع به دشارژ شدن یا تخلیه میکند و در نتیجه، جریانی در مدار ایجاد میشود. در مقابل، این جریان یک میدان مغناطیسی در القاگر ایجاد میکند. به این ترتیب اثر برآیند این فرآیند معادل است با انتقال انرژی از خازن به القاگر همراه با کاهش میدان الکتریکی خازن و افزایش میدان مغناطیسی سلف. در شکل دوم از سمت چپ در بالا، خازن کاملا تخلیه یا دشارژ شده است و تمام انرژی مدار در میدان مغناطیسی القاگر ذخیره شده است. در این حالت جریان در بیشترین مقدار خود یعنی قرار دارد. پس مقدار انرژی سلف برابر است با:
از آنجایی که هیچ مقاومتی در این مدار نداریم، هیچگونه اتلاف انرژی به شکل گرمای ژول نداریم. به این ترتیب بیشینه انرژی ذخیره شده در خازن با بیشینه انرژی ذخیره شدن در القاگر برای کمی بعدتر برابر است:
پس در یک زمان دلخواه مانند ، انرژی کل مدار برابر است با:
بنابراین در تصویر بالا با چهار مدار در کنار هم، پس از اینکه جریان به بیشترین مقدار خود یعنی رسید، جریان برای تبادل بار بین صفحات خازن ادامه پیدا میکند و در نتیجه خازن مجددا شارژ میشود. از طرفی چون سلف در مقابل تغییرات جریان مقاومت میکند، جریان جاری میشود، حتی اگر خارن دشارژ شود. این روند موجب قطبیت معکوسی برای جریان خازن خواهد شد و همان طور که ملاحظه میکنید، جهت جریان در مدار آخر تغییر کرده است. همچنین با افزایش میدان الکتریکی خازن، میدان مغناطیسی القاگر کاهش مییابد و اثر برآیند آن، بازگشت انرژی از سلف به خازن است.
طبق قانون پایستگی انرژی، بیشترین باری که خازن در شارژ دوباره خود لازم دارد برابر است با و طبق سومین مدار از سمت چپ، مشاهده میکنید که در این حالت بارهای مثبت و منفی عکس حالت اول روی صفحات خازن قرار میگیرند. پس از اینکه خازن مجددا دوباره و کامل شارژ شد، مجددا انرژی خود را به القاگر میدهد تا زمانی که کاملا تخلیه شود. پس در اینجا یک فرآیند چرخشی یا تناوبی داریم که طی آن انرژی به خازن برمیگردد و حالت اولیه مدار مجددا برگردانده میشود.

فرکانس نوسان در یک مدار بدون مقاومت LC را میتوانیم از تشابه این سیستم با یک نوسانگر مکانیکی بهدست آوریم. با در نظر گرفتن فرمول جریان به شکل ، انرژی الکترومغناطیسی کل برابر است با:
برای انرژی مکانیکی سیستم جرم و فنر به شکل زیر، متغیر اصلی بود:
و پاسخ چنین معادلهای برابر میشد با:
که در آن فرکانس نوسان مکانیکی است و همانطور که ملاحظه میکنید، به مشخصات فیزیکی سیستم نوسانی وابسته است. در نتیجه از تشابه این دو سیستم استفاده میکنیم و برای بار خازن در مدار LC خود عبارتی به شکل زیر بر حسب زمان مینویسیم:
در نمودار سینوسی به تصویر کشیده شده، اختلاف فاز یا صفر فرض شده است.
مدارهای RLC
در این معادله جریان و بار الکتریکی هر دو وابسته به زمان هستند. با کاربرد فرمول جریان بر حسب بار، ساده شده عبارت بالا میشود:

معادله بهدست آمده کاملا با معادله که برای توصیف حرکت یک سیستم جرم و فنر با نوسانات میرا بکار میرود، مشابه است. به این ترتیب با بسته شدن کلید در مدار بالا، نوسانات الکترومغناطیسی آغاز میشود و با گذشت زمان، نوسانات میرای بار خازن را داریم که به شکل زیر موجب تخلیه بار خازن از مقدار اولیه میشود:

پاسخ معادله دیفرانسیل بالا با توجه به شباهت آن با سیستمهای مکانیکی، سه حالت دارد که با توجه به اندازه فرکانس زاویهای حرکت نوسانی تعیین میشود. ما در اینجا وارد جزئیات بیشتر نمیشویم. با فرض اینکه برقرار است، جواب زیر برای این معادله بهدست میآید:
دقت کنید برای اینکه فرکانس زاویهای در این نوع مدار با مدار LC اشتباه نشود، آن را با علامت پریم متمایز کردهایم. مقدار فرکانس برای این نوع نوسان به شکل زیر است:
بنابراین همانطور که در شکل موج سینوسی میرا برای این بخش مشاهده کردید، دامنه نوسانها همزمان با اتلاف انرژی در مقاومت در این مدار کاهش مییابد. در ادامه لینک مطلبی از مجله فرادرس برای شما قرار داده شده است که با مطالعه آن میتوانید با مدارهای RLC موازی نیز آشنا شوید.
حل مثال و تمرین از خودالقاوری
در بخشهای قبل کاملا یاد گرفتید خودالقاوری چیست و چه فرمولهایی دارد. برای اینکه نحوه استفاده از این فرمولها را تمرین کنید و ببینید سوالات مطرح شده در این حوزه به چه صورت است، در این بخش قصد داریم چند مثال متنوع در این زمینه را با هم حل کنیم. در انتها نیز چند سوال چهار گزینهای را به عنوان تمرین برای شما در نظر گرفتهایم تا با پاسخدهی به آنها بتوانید میزان یادگیری خود را بیازمایید.
جدول زیر نشان میدهد مهمترین فرمولهای مرتبط با خودالقاوری چیست و پیشنهاد میکنیم پیش از شروع، آن را به خاطر بسپارید:
| تمام فرمولهای خودالقاوری | |
| رابطه خودالقاوری و شار مغناطیسی | |
| قانون القای فارادی بر حسب خودالقاوری | |
| خودالقاوری یک سیملوله | |
| خودالقاوری یک حلقه مستطیلی | |
| انرژی مغناطیسی ذخیره شده بر حسب خودالقاوری | |
| معادله شارژ جریان در مدار RL | |
| ثابت زمانی در مدار RL | |
| معادله دشارژ یا تخلیه جریان در مدار RL | |
| فرکانس نوسان مدار LC | |
| معادله شارژ خازن در مدار LC | |
| فرکانس نوسان مدار RLC | |
مثال ۱
اگر نیرو محرکه القا شده برای یک پیچه با دور برابر با اندازهگیری شود، به سوالات زیر پاسخ دهید، در صورتی که جریان داخل پیچه بهصورت یکنواخت از تا و در مدت زیاد شود:
- خودالقایی این پیچه چقدر است؟
- با جریانی به اندازه ، شار عبوری از هر دور از سیمهای این پیچه چقدر است؟
پاسخ
اگر از علامتها صرفنظر کنیم، با استفاده از قدرمطلق به معنای در نظر گرفتن اندازهها، برای خودالقاوری این پیچه داریم:
اما برای اینکه بتوانیم تغییرات جریان با زمان را در این فرمول محاسبه کنیم، کافی است به شکل زیر عمل کنیم:
برای پاسخ دادن به دومین سوال و با داشتن خودالقاوری این پیچه، کافی است از فرمول زیر استفاده کنیم:
مثال ۲
فرض کنید سیملولهای دارید که متشکل است از تعدادی سیمحامل جریان و محکم بسته شده با قطر ، سطح مقطع و طول . با توجه به این دادهها به سوالات زیر پاسخ دهید:
- مقدار خودالقاروی چیست؟
- اگر جریان داخل این سلونوئید از تا و بهصورت یکنواخت در مدت زمان کاهش یابد، نیرو محرکه القایی ایجاد شده بین دو انتهای آن چقدر است؟
پاسخ
در بخشهای گذشته، فرمول خودالقاوری برای سیملوله را پیدا کردیم:
همانطور که ملاحظه میکنید برای اینکه بتوانیم از این فرمول استفاده کنیم، باید تعداد دورهای سیم در سیملوله را بدانیم که جزء دادههای مسئله نیست. برای محاسبه کافی است ابتدا سطح مقطع هر دور سیم یا را با توجه به قطر آن پیدا کنیم. سپس سطح مقطع سیملوله را بر این عدد تقسیم کنیم:
حالا با استفاده از فرمول بالا میتوانیم ببینیم مقدار خودالقاوری چیست:
در مورد سوال دوم، کافی است فرمول زیر را بنویسیم:
مثال ۳
شار مغناطیسی داخل یک سلونوئید تک دوری را حساب کنید، اگر خودالقاوری آن با عبور جریان ، برابر با باشد. اگر این سیملوله دور سیم با قطر داشته باشد، مساحت مقطع آن چقدر است؟
پاسخ
در بخش اول با استفاده از فرمول بهراحتی میتوانیم شار مغناطیسی را پیدا کنیم:
در قسمت دوم سوال از ما خواسته شده است مساحت مقطع سیملوله را حساب کنیم. با توجه به مثال قبل برای سطح مقطع هر کدام از سیمها میتوانیم رابطه زیر را بنویسیم:
مثال ۴
فرض کنید دو سیملوله طویل و استوانهای شکل با دو شعاع و داریم. این پیکربندی در واقع نمایشی از یک کابل هم محور است. ابتدا میدان مغناطیسی ذخیره شده به ازای واحد طول این کابل را پیدا کنید و سپس از این کمیت جهت محاسبه خودالقاوری به ازای واحد طول این کابل استفاده کنید:
پاسخ
برای مشخص کردن میدان مغناطیسی داخل این کابل باید میدان را بین دو استوانه پیدا کنیم که این کار به کمک قانون آمپر انجامپذیر است. با در نظر گرفتن یک مسیر دایرهای شکل به شعاع مطابق تصویر زیر و در نتیجه تقارن استوانهای، میدان روی این مسیر ثابت است و داریم:

اما در نقاط خارج از کابل اگر از قانون آمپر استفاده کنیم، با در نظر گرفتن بزرگتر از ، میدان برابر با صفر میشود، چون هیچ جریانی در این نقاط وجود ندارد. همین توجیه برای نقاطی با کوچکتر از نیز برقرار است. بنابراین تمام انرژی مغناطیسی ذخیره شده در این کابل بین دو رسانا قرار میگیرد. با توجه به فرمول چگالی انرژی، داریم:
چگالی انرژی بر حسب فاصله بهدست آمده است. برای محاسبه انرژی لازم است به جای استفاده از فرمول ، با در نظر گرفتن استوانهای همطول با کابل اما با شعاع مقطع ، ابتدا یک المان حجمی مناسب تعیین کنیم و سپس انتگرالگیری خود را انجام دهیم. المان حجم مناسب برای استوانه فرضی با حجم برابر است با:
پس انرژی میشود:
چون انرژی در واحد طول خواسته شده، باید مقدار به دست آمده را بر تقسیم کنیم:
در بخش بعدی سوال، باید خودالقاوری به ازای واحد طول را محاسبه کنیم. میدانیم رابطه انرژی و خودالقایی به شکل زیر است:
بنابراین اگر خودالقایی در واحد طول را بخواهیم، کافی است طرفین این تساوی را بر تقسیم کنیم:
مثال ۵
فرض کنید در مدار زیر با کلید بسته و کلید باز، مقادیر اولیهای بهصورت و و داریم. به سوالات زیر پاسخ دهید:

- ثابت زمانی این مدار چیست؟
- در زمانهای و و ، جریان مدار و اندازه emf القایی عبوری از القاگر چقدر است؟
- حالا بدون در نظر گرفتن مقادیر اولیه داده شده، اگر جریان در این مدار تا مقدار نهایی خود و طی مدت زمان افزایش یابد، ثابت زمانی القا چقدر میشود؟
- اگر باشد، با ثابت زمانی جدید مقدار خودالقاوری چیست؟
پاسخ
در مدار داده شده که کاملا در بخشهای قبل توضیح داده شد، اگر کلید بسته و کلید باز شود، یک مدار شارژ RL خواهیم داشت که شامل یک منبع emf، یک مقاومت و یک سلف است. چون قبلا نحوه رسیدن به معادله جریان برای این مدار توضیح داده شده است، در اینجا فقط از روابط نهایی استفاده میکنیم. برای محاسبه ثابت زمانی کافی است فرمول زیر را بنویسیم:
در بخش بعدی برای پاسخدهی به سوالات باید ابتدا معادله شارژ جریان را بنویسیم. سپس با قرار دادن هر کدام از زمانهای خواسته شده، جریان را پیدا کنیم:
برای محاسبه emf القایی کافی است از معادله جریان به شکل زیر مشتقگیری کنیم. سپس با در نظر گرفتن قدرمطلق در زمانهای داده شده خواهیم داشت:
در سوال سوم این مثال، میخواهیم ببینیم اگر در بازه زمانی داده شده عبارت را داشته باشیم، ثابت زمانی چقدر میشود:
برای محاسبه خودالقاوری با این ثابت زمانی جدید، کافی است فرمول ثابت زمانی القا را بنویسیم:
مثال ۶
اگر خودالقایی و ظرفیت خازنی در یک مدار به ترتیب برابر با و باشند و در تمام انرژی این مدار در خازنی با بار ذخیره شده باشد، به سوالات زیر پاسخ دهید:
- بیشینه جریان عبوری از این مدار چقدر است؟
- چقدر طول میکشد تا این خازن کاملا تخلیه شود؟
- معادلهای را بنویسید که تغییرات بار الکتریکی با زمان را نشان دهد.
پاسخ
در بخش اول برای اینکه ببینیم بیشترین جریان عبوری از این مدار متشکل از خازن و القاگر یا مدار LC چقدر است، کافی است از این واقعیت استفاده کنیم که بیشینه جریان را زمانی خواهیم داشت که تمام انرژی مدار در القاگر ذخیره شود. پس طبق قانون پایستگی انرژی داریم:
برای پاسخ دادن به دومین سوال در حقیقت بهتر است دوره تناوب نوسان این مدار را بررسی کنیم. خازن در یک چهارم دوره کاملا تخلیه میشود. پس اگر دوره تناوب نوسان این مدار را بدانیم و آن را بر چهار تقسیم کنیم، بازه زمانی لازم برای تخلیه خازن بهدست آمده است:
در سومین سوال معادله تغییرات بار با جریان خواسته شده است که در بخشهای قبل آن را توضیح دادیم. با توجه به اینکه خازن در زمان صفر کاملا باردار میشود، پس . در نتیجه خواهیم داشت:
این محاسبه به ما نشان داد اختلاف فاز صفر است. پس حالا با قرار دادن مقادیر عددی میتوانیم معادله بار را به شکل زیر بنویسیم:
تمرین ۱
تمرین ۲
تمرین ۳
تمرین ۴
یادگیری الکترومغناطیس و مدارهای الکتریکی با فرادرس
پس از اینکه در مقطع متوسطه یاد گرفتید مفهوم خودالقاوری چیست و چگونه بر اساس قوانین الکترومغناطیس ایجاد میشود، در سطوح دانشگاهی و در کتابهای فیزیک پایه و فیزیک عمومی مجددا این مفهوم و مسائل مرتبط با آن را مطالعه خواهید کرد. به همین منظور در این بخش پیشنهاد میکنیم ابتدا مجموعه فیلمهای آموزش فیزیک پایه و عمومی در فرادرس را مشاهده کنید تا پایه خود را در مبحث مدارهای الکتریکی تقویت کرده باشید:

- مجموعه آموزش الکترومغناطیس – درس، تمرین، حل مثال و تست فرادرس
- مجموعه آموزش مدارهای الکتریکی – درس، تمرین، حل مثال و تست فرادرس
کاربردهای خودالقاوری در مدارها
در بخشهای قبل آموختیم خودالقاوری چیست و چگونه موجب تولید نیرو محرکه القایی میشود. در آخرین بخش این مطلب از مجله فرادرس میخواهیم با جنبههای کاربردیتر این خاصیت در مدارها آشنا شویم، برای مثال ببینیم این عنصر در مدار چه شکلی دارد یا در چه مدارهایی از آن استفاده میشود. از آنجایی که خودالقاوری با میدان مغناطیسی تولید شده توسط یک جریان همراه است، بنابراین اجازه داریم بگوییم هر نوع پیکربندی رسانایی میتواند خودالقاوری ایجاد کند.
برای مثال، علاوهبر حلقه سیم، یک سیم مستقیم هم خودالقاوری دارد، همچنان که یک کابل هممحور یا Coaxial Cable. کابلهای هممحور در صنایع زیادی مانند ساخت تلویزیونها کاربرد دارند و توانایی این را دارند که سیگنالهای الکتریکی را با کمترین اعوجاج یا آشفتگی منتقل کنند. این کابلها از دو رسانای استوانهای شکل بلند ساخته میشوند که حامل جریاناند و در نتیجه خودالقاوری ناشی از این جریانها، ممکن است آثار نامطلوبی در کاربرد ایجاد کند.
گفتیم در مدارهای الکتریکی با توجه به هدفی که داریم، میتوانیم از عناصر یا قطعات الکترونیکی مختلفی استفاده کنیم. با توجه به موضوع این نوشته، القاگر یا سلف همان قطعهای است که برای ایجاد خاصیت خودالقاوری در مدار استفاده میشود. تصویر زیر چند نوع مختلف سلف را نشان میدهد که در مدارهای الکتریکی استفاده میشوند. برخی از این القاگرها مانند سه مورد بالای تصویر، کپسوله شده هستند و داخل آنها مشخص نیست.

یکی از مرسومترین کاربردهای خاصیت خودالقاوری این است که به کمک آن میتوانیم سیگنالهای افزایش ترافیک را از طریق سنسورهای مخصوص این کار دریافت کنیم و در نتیجه چراغهای راهنما را بر این اساس تنظیم کنیم. در این فرآیند یک مدار الکتریکی شامل القاگر در جاده و دقیقا در مکانی که اتومبیل در حالت انتظار ممکن است توقف کند، قرار داده میشود. بدنه اتومبیل موجب افزایش خودالقاوری میشود و در نتیجه با تغییر این ویژگی در مدار، سیگنالی به چراغهای راهنما ارسال میشود تا رنگ خود را به تناسب تغییر دهند.

یکی دیگر از کاربردهای خودالقاوری در آشکارسازهای فلزی است که در بخش بازرسی امنیتی فرودگاهها استفاده میشوند. در این آشکارسازها یک پیچه یا القاگر در یک چارچوب فلزی به مثابه یک فرستنده و گیرنده بهصورت همزمان عمل میکند. در حقیقت سیگنال فرستنده موجب القای یک سیگنال دیگر در گیرنده میشود. خاصیت خودالقاوری مدار در این ابزارها ممکن است توسط هر عنصر فلزی دیگری که در مسیر سیگنالها قرار میگیرد، تغییر کند و از همین نکته جهت آشکارسازی هر نوع عنصر فلزی در بدن اشخاص در حال عبور از گیتها استفاده میشود.
مطالب مجله فرادرس را در جستجوی گوگل سریعتر ببینید













