پاد هیدروژن چیست؟ – به زبان ساده

مطالب مجله فرادرس را در جستجوی گوگل سریعتر ببینید
لازم به ذکر است که پاد هیدروژن را به طور مصنوعی و به کمک «شتابدهندههای ذرات» (Particle Accelerator) تولید میکنند.
مقدمهای بر فیزیک ذرات
چهار نیروی بنیادی
برای پاسخ به مسائل مطرح شده در بالا، باید به درکی از ذرات و برهمکنشهای آنها برسیم. برهمکنش ذرات را در چهار نیروی بنیادی و به ترتیبِ کاهش قدرت آنها تعریف میکنند. این نیروها عبارتند از: «نیروی قوی هستهای» (Strong Nuclear Force)، «نیروی الکترومغناطیسی» (Electromagnetic Force)، «نیروی ضعیف هستهای» (Weak Electromagnetic Force) و «نیروی گرانشی» (Gravitational Forces)
نیروی قوی هستهای
این نوع از نیروها، نیروهای جاذبه بسیار شدید هستند که تنها در فاصلههای بسیار کم -درحدود - تاثیر دارند. این نیروها سبب پیوند پروتونها و نوترونها با یکدیگر در هسته اتم هستند. البته تمامی ذرات، از این نیروها تاثیر نمیگیرند که از آنجمله میتوان به الکترونها و نوترینوها اشاره کرد. لازم به ذکر است که این نیرو به عنوان قدرتمندترین نیرو در بین نیروهای بنیادی به شمار میآید.

نیروی الکترومغناطیس
نیروی ضعیف هستهای
نیروهای ضعیف هستهای نیز مانند نیروهای قوی در فاصلههای خیلی کم تاثیر دارند اما همانطور که از نامشان پیداست، نیروهای ضعیفی هستند. این نیروها در حدود یک میلیون بار ضعیفتر از نیروهای قوی هستهای ذکر شدهاند. نیروی ضعیف هستهای، بیشتر در هنگام فروپاشی ذرات بنیادی و برهمکنشهای نوترینو آشکار میشود. این نیروهای ضعیف از آنجهت اهمیت دارند که در فهم «نوکلئوسنتز ستارهای» (Stellar Nucleosynthesis) بسیار ضروری هستند. این فرآیند در حقیقت، فرآیندی است که سبب تولید هسته اتمی در داخل یک ستاره میشود.
نیروی گرانشی
نیروهای گرانشی همچون نیروی الکترومغناطیس، بر فواصل نامحدود و بسیار زیاد اثرگذار هستند. قدرت نیروهای هستهای قوی در حدود بار بزرگتر از نیروهای گرانشی ذکر میشوند. در نظریه کلاسیک گرانش نیوتون، نیروی گرانش با حاصلضرب اجرامِ تاثیرگذار و مربع معکوس فاصله آنها متناسب است. در نظریههای جدیدترِ گرانش، برای برهمکنشهای ماکروسکوپیک با انرژی کم، این نیروها را به طور ویژه بررسی میکنند. در مقایسه با سایر نیروهای طبیعت، گرانش، کمترین قدرت را در میان آنها دارد.
همانطور که فیزیکدانان، نیروهای الکتریکی و مغناطیسی را به صورت نیروهای یکپارچه الکترومغناطیس تعریف کرند، نیروهای الکترومغناطیس و نیروهای ضعیف هستهای نیز یکپارچهسازی و به صورت «نیروهای الکتروضعیف» (Electroweak Force) نامگذاری شدند. هر نظریه علمی را که در تلاش برای یکپارچهسازی نیروهای الکتروضعیف و نیروهای قوی هستهای باشد، با عنوان «نظریه وحدت بزرگ» (Grand Unified Theory) میشناسند و هر نظریهای که در تلاش برای یکپارچهسازی تمامی نیروهای بنیادی باشد، موسوم به «نظریه همهچیز» (Theory of Everything) است.

دستهبندی ذرات بنیادی
دستهبندی بر اساس اسپین
فرمیونهای تمیزناپذیر:
بوزونهای تمیزناپذیر:
دستهبندی بر اساس برهمکنش نیروها
فرمیونها میتوانند به طور مجدد به دستههایی موسوم به «کوارکها» (Quarks) و «لپتونها» (Leptones) تقسیم شوند. کوارکها از طریق نیروهای قوی برهمکنش انجام میدهند که همین امر بیانگر تفاوت اصلی کوراکها و لپتونها است چراکه برهمکنش لپتونها از این طریق صورت نمیگیرد. کوراکها، لپتونها و بوزونها در جدول زیر نشان داده شدهاند. دو ردیف بالایی بنفشرنگ، شامل ۶ کوارک است. این کوارکها در دو خانواده تقسیم شدهاند:
- خانواده اول شامل کوراکهای «بالا» (Up)، «افسون» (Charm) و «سر» (Top)
- خانواده دوم شامل کوراکهای «پایین» (Down) «شگفت» (Strange) و «ته» (Bottom)
لازم به ذکر است که اعضای هر خانواده، خواص مشترک و جرم متفاوتی دارند که این جرم را با عبارت نشان میدهند. به طور مثال، جرم کوارک سر بسیار بیشتر از جرم کوراک افسون و جرم کوارک افسون نیز بسیار بیشتر از جرم کوارک بالا است. همانطور که گفته شد، تمامی کوارکها از طریق نیروهای قوی هسته با یکدیگر برهمکنش انجام میدهند.

از نمونههای مزون میتوان به «پیون» (Pion) و «کائون» (Kaon) اشاره کرد و همچنین، پروتون و نوترون، مثالهایی از باریون به شمار میآیند. پروتون، متشکل از دو کوراک بالا و یک کوراک پایین است که آن را به صورت زیر نشان میدهند:
همچنین نوترون از یک کوارک بالا و دو کوارک پایین تشکیل شده است. به یاد داشته باشید که کوارکها در تمامی چهار نیروی بنیادی شرکت میکنند و برهمکنش انجام میدهند.
دو ردیف پایین در تصویر بالا که با رنگ سبز نشان داده شدهاند شامل ۶ لپتون هستند و در دو خانواده تقسیم شدهاند: الکترون، میون و «تاو» (Tau) در یک خانواده و الکترون نوترینو، میون نوترینو و تاو نوترینو در خانوادهای دیگر. با دقت در تصویر، در مییابیم که وزن میون، ۲۰۰ بار سنگینتر از وزن الکترون است اما در دیگر خواص با الکترون تشابه دارد. به همین صورت، تاو، وزنی در حدود ۳۵۰۰ بار سنگینتر از الکترون دارد اما در سایر خواص با میون و الکترون مشترک است. بعد از تشکیل تاو، این ذره به سرعت نابود و از طریق نیروهای ضعیف به ذرات سبکتر تبدیل میشود. اما لپتونها با نیروهای قوی برهمکنش انجام نمیدهند. لپتونها در نیروهای ضعیف، الکترومغناطیس و گرانشی شرکت دارند.
ذره و پاد ذره
در اواخر دهه 1920، نظریه نسبیت و مکانیک کوانتوم با یکدیگر ترکیب شدند و «نظریه کوانتومی نسبیتی الکترون» ( Ralativistic Quantum Theory of The Electron) را تشکیل دادند. از نتایج شگفتانگیر این نظریه، پیشبینی دو حالت انرژی برای هر الکترون بود. یکی از حالتهای انرژی، مربوط به الکترون و دیگری مربوط به ذرهای با جرم الکترون و با بار بود. به این ماده، پاد الکترون یا پوزیترون میگویند. پوزیترون در دهه 1930 و از طریق آزمایشگاهی کشف شد.

شناسایی پاد هیدروژن
شتابدهندهها اولین بار در سال ۱۹۹۰، پاد هیدروژن گرم را شناسایی کردند. سال ۲۰۰۲، هیدروژن سرد در پروژهای موسوم به ATHENA مورد مطالعه قرار گرفت. پاد هیدروژن سرد برای اولین بار در سال ۲۰۰۲ توسط تیم دستگاه فیزیک لیزر پاد هیدروژن موسوم به ALPHA شناسایی شد. این تیم در سال ۲۰۱۰، دیگر خواص پادهیدروژن را اندازه گرفت. پروژههای مختلف دیگری نیز برای مطالعه بر اتمهای انجام شد.
ذرات و خواص آنها
همان نیروهایی که موجب نگهداشته شدن مواد در کنار یکدیگر میشوند، پاد مادهها را نیز در کنار یکدیگر نگه میدارند. به این ترتیب، تحت شرایط خاصی می توان پاد اتمهایی همچون پاد اکسیژن، پاد هیدروژن و حتی پاد آب تولید کرد. در پاد اتمها، پوزیترونها در اطراف هستهای شامل پادپروتون با بار منفی و پادنوترون حرکت میکنند. در تصویر زیر میتوانید مقایسهای بین اتمها و پاد اتمها داشته باشید.
پاد ماده نمیتواند برای مدت زیادی در طبیعت وجود داشته باشد چراکه ذرات و پاد ذرهها در واکنش با یکدیگر، انرژی بسیار زیادی به صورت انفجاری تولید میکنند.

پاد ماده
دیراک، معادله خود را اینگونه توصیف کرد که برای هر ذرهای، پادذرهای وجود دارد که دقیقا با آن ذره همارز است با این تفاوت که آن ذره، بار مخالفی دارد. به طور مثال، برای یک الکترون، باید یک پاد الکترون (پوزیترون) وجود داشته که در همه حالات، با الکترون برابر، اما بار آن منفی باشد. اما زمانی که یک ماده و پاد ماده با یکدیگر برخورد کنند، به صورت انفجاری، انرژی زیادی آزاد میکنند. بنابراین این دیدگاه وجود دارد که به هنگام مهبانگ (بیگبنگ) مقادیر برابری از ماده و پاد ماده ایجاد شده است. اما این سوال پیش میآید که چرا در کیهان، بیشتر، ماده داریم تا پاد ماده؟

سازمان اروپایی پژوهشهای هستهای
در «سازمان اروپایی پژوهشهای هستهای» (European Organization for Nuclear Research) که به سرن (CERN) موسوم است، بزرگترین آزمایشهای فیزیک ذرات از جمله تولید پاد ماده صورت میگیرد. در همین خصوص، نیاز است تا با برخی از تیمهای تحقیقاتی یا آزمایشهایی که در سرن انجام میشود آشنا شویم تا بتوانیم به ادامه مطلب بپردازیم.
آزمایش ATHENA
ATHENA یک پروژه تحقیقاتی بود که به کمک آن در سال 2002، سبب تولید 50000 اتم پاد هیدروژن با انرژی پایین شد. در سال 2005، این پروژه متوقف شد و بسیاری از اعضای آن مشغول به فعالیت در آزمایش ALPHA شدند.
آزمایش ALPHA

آزمایش ATRAP
حالت گذار 1S-2S
در سال ۲۰۱۶، آزمایش ALPHA، گذار الکترونی بین ۲ سطح پایین انرژی پاد هیدروژن را اندازه گرفت. نتایج حاصل، با آزمایشات هیدروژن در مقیاس آزمایشگاهی مشابه بود و نظریه تقارن ماده-پاد ماده و CPT را تصدیق کرد.
\begin{array} { l } { f _ { \mathrm { dd } } = 2466061103064 ( 2 ) \mathrm { kHz } } \\ { \mathrm { f } _ { \mathrm { cc } } = 2466061707104 ( 2 ) \mathrm { kHz } } \end{array}
برای پاد هیدروژنهایی که به حالت برانگیختگی 2S رسیدند، ۳ حالت مختلف پیش خواهد آمد:
- با گسیل دو فوتون، به طور مستقیم به حالت پایه قبل برمیگردند.
- با جذب فوتونی دیگر سبب یونیزه شدن اتم میشوند.
- با گسیل یک فوتون، به حالت پایه 2P میرسند. در این حالت، اسپین الکترون ممکن است عوض شود یا به همان حالت قبل بماند.
تیم تحقیقاتی آلفا «دستههایی» (Batches) از پاد هیدروژن را آماده و برای ۶۰۰ ثانیه نگهداری کرد و سپس این زمان را تا ۱/۵ ثانیه در میدان تحدیدی کاهش داد و همزمان، میزان هدررفت اتمهای پاد هیدروژن را محاسبه کرد. این عملیات تحت سه حالت آزمایشگاهی انجام شد:
- رزونانس (تشدید): برای هر ۲ حالت از گذار، اتمهای پاد هیدروژن تحدیدی را به مدت ۳۰۰ ثانیه در معرض لیزری قرار دادند که دقیقا برای نصف فرکانس گذار تنظیم شده بود.
- آف-رزونانس: اتمهای پاد هیدروژن را در معرض منبع لیزری قرار دادند که دقیقا برای ۲۰۰ کیلوهرتز پایینتر از ۲ فرکانس رزونانس تنظیم شده بود. این زمان به ازای هر ۲ حالت گذار، ۳۰۰ ثانیه در نظر گرفته شد.
- حالت بدون لیزر: این حالت شامل قرار دادن اتمها پاد هیدروژن بدون تابش لیزر بود.
دو حالت آخر برای این انجام شد تا مطمئن شوند که تابش لیزر، به تنهایی دلیل از بین رفتن پاد هیدروژنها نبوده است. تیم تحقیقاتی در حدود ۱۱ بار این آزمایشات را تحت این سه شرط انجام داد و تفاوت مشهودی بین دو حالت آخر مشاهده نشد، اما حدود 58 درصد هدررفت بعد از اجرای آزمایشات رزونانس دیده شد. همچنین، میزان از بین رفتن اتمهای هیدروژن نیز محاسبه شد که این میزان در حالت رزونانس بیشتر بود و بین دو حالت آخر نیز تفاوتی وجود نداشت. در نتیجه، همانطور که در بالا نیز به آن اشاره شد، این نتایج، تقارن CPT را تصدیق میکرد.

مشخصه پاد هیدروژن و نظریه CPT
کاربرد پاد هیدروژن
همانطور که قبلا نیز اشاره شد، انتظار میرود که این پادعنصر خواصی دقیقا برابر با هیدروژن داشته باشد. به طور مثال، یک پاد هیدروژن گازی در ترکیب با اتمهای پاد اکسیژن، موجب تولید «پاد آب» (Antiwater) با فرمول خواهد شد.
علاوه بر این، دانشمندان قصد دارند تا با مطالعه این پاد ماده و بررسی طیفهای اتمی آن، به درک خواص و کاربردهای آن بپردازند چراکه با توجه به خاصیت انفجاری آن، در تولید بمبها نیز کاربرد دارد.
تولید پاد هیدروژن

در حال حاضر تنها راهی که بتوان فهمید یک پاد ماده به دام افتاده یا نه این است که به آن فرصت دهیم تا با یک ماده در فرآیند نابودی شرکت کند. زمانی که آهنرباها خاموش شوند، اتمهای پاد هیدروژن در تلاش برای گریز از محل بهدام افتادگی خود، به سرعت با دیوارههای آن محل در فرآیند نابودی برهمکنش انجام میدهند. آشکارسازهای سیلیکونی از شعلههای ایجاد شده استفاده میکنند تا محل پاد مادهها را مشخص کنند. تنها از این راه است که فیزیکدانان متوجه بهدام افتادن پاد هیدروژن میشوند. همچنین، گروه سرن، یک کاهنده شتاب پادپروتون را معرفی کرد که اعتقاد دارد به کمک آن میتواند در هر دقیقه 10 میلیون پادپروتون بسازد.
به دام انداختن پاد ماده
یکی از این گروههای تحقیقاتی حتی قصد دارد که ثابت شتاب گرانشی موسوم به g را نیز برای پاد هیدروژن اندازهگیری کند. هرقدر زمان به دام افتادن اتمهای پاد هیدروژن بیشتر باشد، مطالعات دقیقتری میتوان بر روی این پاد ماده انجام داد و فیزیکدانان شناخت بیشتری روی پاد ماده پیدا خواهند کرد.
اگر این مطلب برای شما مفید بوده است، آموزشهای زیر نیز به شما پیشنهاد میشوند:
- مجموعه آموزشهای فیزیک
- مجموعه آموزشهای دروس شیمی
- آموزش فیزیک مدرن با رویکرد حل مساله
- طیفسنجی مولکولی
- همجوشی هسته ای — به زبان ساده
^^
مطالب مجله فرادرس را در جستجوی گوگل سریعتر ببینید















سلام
سپاس
استفاده کردم