اندازه گیری فشار – از صفر تا صد

مطالب مجله فرادرس را در جستجوی گوگل سریعتر ببینید
اندازه گیری فشار با استفاده از بارومتر
فشار در نقطه B با فشار جو برابر است. فشار در نقطه C برابر صفر فرض میشود. زیرا در این نقطه فقط بخار جیوه وجود دارد و فشار آن در مقابل فشار جو، بسیار ناچیز است. در نتیجه از آن صرف نظر میشود. با نوشتن تعادل نیرو در جهت عمودی، رابطه ساده زیر به دست میآید.


یکی از واحدهایی که به وفور در اینجا به کار میرود، اتمسفر است که برابر با فشار ایجاد شده توسط ستون جیوه به ارتفاع در دمای
$$\large 0 \: ^ \circ C$$ و شتاب گرانش تعریف میشود. در این دما، چگالی جیوه برابر است. اگر به جای جیوه، از آب برای اندازه گیری فشار اتمسفر استفاده شود، ارتفاع ستون آب به خواهد رسید. معمولاً در علوم هواشناسی، فشار برحسب ارتفاع ستون جیوه بیان میشود. فشار اتمسفر استاندارد در دمای $$\large 0 \: ^ \circ C$$ برابر و معادل است. همچنین، هر واحد نیز به افتخار توریچلی، نامیده میشود. به طوری که است.فشار اتمسفر، در سطح دریاهای آزاد، و در ارتفاعهای ، ، ، و متر به ترتیب برابر ، ، ، و کیلو پاسکال است. فشار جو در هر نقطه، برابر با وزن ستون هوا در بالای آن نقطه است. بنابراین، فشار به عنوان تابعی از ارتفاع و شرایط هوا تغییر میکند.

در یک دمای ثابت، چگالی هوا با زیاد شدن ارتفاع، کم میشود. از این رو، در یک حجم ثابت، هوا و اکسیژن کمتری قرار خواهد گرفت. پس عجیب نیست که انسان در ارتفاع زیاد، زودتر احساس خستگی کند و دچار مشکلات تنفسی شود. در مقابله با این پدیده، افرادی که در ارتفاعهای بالا زندگی میکنند، ریههای قویتری دارند. به طور مشابه، عملکرد موتور اتومبیلی با حجم 2 لیتر، هنگامی که تا ارتفاع 1500 متری بالا برود، به اندازه موتوری با حجم 1/7 لیتر خواهد بود. زیرا فشار 15٪ کاهش یافته و در نتیجه، چگالی هوا هم ۱۵٪ کمتر شده است. کمتر شدن چگالی و کاهش فشار، روی نیروهای لیفت و درگ هم تأثیرگذار است. در ارتفاع بالا، هواپیماها برای تأمین لیفت مورد نیاز، باید مسافت بیشتری را طی کنند و با صعودشان به ارتفاع بسیار زیاد، قادر به کم کردن درگ خواهند بود.
مثال ۱: اندازه گیری فشار در حوضچه خورشیدی با چگالی متغیر
سؤال: حوضچههای خورشیدی (Solar Ponds)، دریاچههای مصنوعی کوچکی هستند که عمقشان در حدود چند متر است. از این حوضچهها برای ذخیرهسازی انرژی خورشیدی استفاده میشود. برای اینکه ارتفاع آب گرمشده به سطح حوضچه نرسد، به کف حوضچه نمک اضافه میکنند. در این روند، همانطور که در شکل زیر مشاهده میشود، چگالی آب در ناحیه گرادیان افزایش پیدا میکند. برای محاسبه چگالی میتوانید از رابطه زیر استفاده کنید.

در رابطه بالا، چگالی در سطح آب، فاصله عمودی رو به پایین و ضخامت ناحیه گرادیان است. اگر و برقرار باشد، فشار نسبی را در کف ناحیه گرادیان محاسبه کنید. ضخامت ناحیه سطحی فرض شده است.
پاسخ: ناحیههای بالا و پایین ناحیه گرادیان را به ترتیب با شمارههای ۱ و ۲ نامگذاری میکنیم. میدانیم چگالی در ناحیه سطحی ثابت است. در نتیجه، چگالی در بالاترین نقطه از ناحیه گرادیان، با چگالی در ناحیه سطحی برابر بوده و با کمک رابطه زیر به دست میآید.
تغییرات فشار نسبی در ناحیه گرادیان در نمودار شکل زیر رسم شده است. نمودار خطچین، فشار هیدرواستاتیک را برای وضعیتی نشان میدهد که چگالی ثابت و برابر باشد. توجه کنید هنگامی که چگالی با عمق تغییر میکند، تغییرات فشار با عمق، خطی نیست. به همین دلیل از انتگرال استفاده کردیم.

اندازه گیری فشار با استفاده از مانومتر
همانطور که میدانیم، تغییر ارتفاع به میزان با تغییر پارامتر متناسب است. میتوان این طور نتیجه گرفت که با کمک ستون مایع، فشار تفاضلی قابل اندازهگیری است. دستگاهی که براساس این پدیده کار میکند، مانومتر (Manometer) نامیده میشود و برای اندازه گیری فشار تفاضلی کوچک مورد استفاده قرار میگیرد.

مانومتر از یک لوله U شکل از جنس شیشه یا پلاستیک تشکیل شده که مطابق شکل زیر، محتوی سیالی مانند جیوه، آب، الکل یا نفت است. برای یادگیری نکات بیشتر در مورد این وسیله، پیشنهاد میکنیم ویدیوی آموزشی رایگان زیر را مشاهده کنید. به این ترتیب، با کاربردهای مانومتر و مزایا و محدودیتهای استفاده از این وسیله آشنا خواهید شد:
اگر قرار باشد از مانومتر برای اندازه گیری فشار بزرگتر استفاده شود، سیال مورد استفاده، جیوه خواهد بود. زیرا چگالی بسیار بزرگتری نسبت به سایر موارد دارد. فرض کنید، مانومتر نشان داده شده در شکل زیر برای اندازه گیری فشار داخل مخزن به کار رود. از آنجا که اثرات گرانشی گازها، قابل چشمپوشی است، میتوان فشار را در سرتاسر مخزن و حتی نقطه شماره ۱، برابر فرض کرد. از سوی دیگر، فشار سیال در جهت افقی تغییر نمیکند. بنابراین، فشار نقطه شماره ۲ نیز با نقطه شماره ۱ برابر و رابطه برقرار است. اختلاف ارتفاع ستون مایع در تعادل استاتیک و در مجاورت اتمسفر است. از این رو، فشار نقطه شماره ۲ را به شکل زیر مینویسیم.

در رابطه بالا، چگالی سیال داخل لوله مانومتر است. توجه کنید که مساحت مقطع عرضی لوله، اثری در ارتفاع تفاضلی و فشار ناشی از سیال ندارد. هرچند که قطر لوله باید به قدری بزرگ (بزرگتر از چند میلیمتر) باشد تا اثر کشش سطحی ناچیز شود. در برخی از مانومترها از لوله مورب استفاده میشود تا موجب افزایش دقت (Precision) در هنگام خواندن ارتفاع سیال شود. این مانومترها که نمونهای از آنها را در شکل زیر مشاهده میکنید، مانومتر مورب (Inclined Manometer) نامیده میشوند.

در بسیاری از مسألههای مهندسی و طراحی برخی از مانومترها، چند سیال غیر قابل امتزاج مورد استفاده قرار گرفته است. این سیالها چگالی متفاومتی دارند و مانند یک پشته (Stack) روی یکدیگر قرار میگیرند. برای تحلیل چنین سیستمهایی، سه مورد را باید مد نظر قرار داد:
- تغییر فشار در راستای عمودی هر سیال، هنوز هم با فرمول فشار مایعات یعنی قابل محاسبه است.
- در هر سیال، فشار کف از فشار سقف بیشتر است.
- هر دو نقطهای که در یک ارتفاع باشند، فشاری یکسان دارند.
مورد سوم، همان قانون پاسکال است. مطابق قانون پاسکال، فشار وارد به سیال در حالت تعادل، بدون اینکه کاهش یابد، به تمام نقاط سیال منتقل میشود. این قانون به ما اجازه میدهد به راحتی از هر ستون مایع به ستون مایع بعدی برویم و بتوانیم فشار را در همه نقاط محاسبه کنیم.
یکی از کاربردهای مانومتر برای اندازهگیری افت فشاری است که در عرض ناحیه جریان و بین دو نقطه رخ میدهد. وجود شیر (Valve)، مبدل حرارتی یا هر مانع دیگری سر راه جریان، منجر به افت فشار میشود. بدین منظور، باید دو پایه آزاد مانومتر را به این دو نقطه متصل کنیم. به شکل زیر توجه کنید. سیال کاری میتواند مایع یا گازی باشد که چگالی آن و چگالی سیال داخل مانومتر هم است. ارتفاع ستون سیال را نشان میدهد. دو سیال باید غیر قابل امتزاج انتخاب شوند و رابطه برقرار باشد. با شروع از نقطه ۱ و جمع و تفریق ستونهای سیال، به رابطه زیر میرسیم.

اگر سیال عبوری از داخل لوله، گاز باشد، رابطه بین دو مقدار چگالی به صورت است و رابطه بالا به شکل زیر ساده میشود.
مثال ۲: اندازه گیری فشار با مانومتر حاوی بیش از یک سیال
سؤال: مطابق شکل زیر، آب داخل مخزن تحت فشار هواست. برای اندازه گیری فشار از مانومتر استفاده کردهایم. مخزن در محلی به ارتفاع از سطح دریاهای آزاد قرار گرفته و فشار اتمسفر برابر است. اگر مقادیر ، و به ترتیب برابر ، و متر باشد، فشار هوای داخل مخزن را محاسبه کنید. چگالی آب، نفت و جیوه را به ترتیب برابر ، و کیلوگرم بر مترمکعب فرض کنید.

پاسخ: از نقطه شماره ۱ شروع میکنیم و فشار ستونهای سیال را جمع و تفریق میکنیم تا به نقطه شماره ۲ برسیم. فشار در نقطه ۲ با فشار اتمسفر برابر است.
همانطور که میدانید، جیوه مادهای سمی است و مانومترها و دماسنجهایی که از جیوه استفاده میکنند، به زودی جایگزین خواهند شد.
اندازه گیری فشار با کمک کرنش سنج
دیافراگم یکی از سه نوع ترانسدیوسر فشاری الاستیک است. فشار وارد شده، منجر به جابجایی در دیافراگم میشود و مقدار این حرکت توسط ترانسدیوسر جابجایی اندازهگیری میشود. انواع مختلفی از سنسورهای فشار دیافراگمی وجود دارند که میتوانند فشار مطلق (حداکثر تا ) و فشار نسبی (حداکثر تا ) را اندازهگیری کنند. همچنین میتوان از دیافراگم برای سنجش فشار تفاضلی (حداکثر تا ) هم استفاده کرد. در این حالت، دو فشار مختلف به دو سمت دیافراگم وارد میشود.
جنس دیافراگم ممکن است از پلاستیکها، آلیاژهای فلزی، فولاد ضد زنگ یا سرامیکها انتخاب شود. در این بین، دیافراگمهای پلاستیکی، ارزانترین نوع محسوب میشوند و برای بیشترین دقت ممکن باید از دیافراگمهای فلزی استفاده کرد. معمولاً در دماهای بالا یا محیطهای خورنده، از فولاد ضد زنگ استفاده میشود. دیافراگمهای سرامیکی هم در برابر اسیدها و بازهای قوی بسیار مقاوم هستند. معمولاً جابجایی دیافراگم به اندازه است که این جابجایی، درون یک ترانسدیوسر از نوع کرنشسنج قرار میگیرد. اگر برای اندازهگیری جابجایی از کرنشسنج استفاده شود، معمولاً چهار عدد کرنشسنج با پیکربندی مدار پل به کار میروند. ولتاژ خروجی این پل، تابعی از تغییر مقاومت ناشی از کرنش دیافراگم است. چنین مداری قادر است به صورت خود به خود، تغییرات دمای محیطی را نیز جبران کند.

اندازه گیری فشار به روش خازنی
در این رابطه، ثابت دیالکتریک، مساحت صفحات خازن و هم فاصله بین دو صفحه خازن است. براساس این تعریف، هرگاه فاصله بین دو صفحه خازن کاهش یابد، ظرفیت خازن بیشتر میشود. شکل زیر، شماتیک یک سنسور خازنی را نشان میدهد که برای اندازه گیری فشار به کار میرود.

جنس دیافراگم، معمولاً از فلز یا کوارتز با روکش فلزی است. فشار فرآیند به یک طرف دیافراگم وارد میشود و در طرف دیگر نیز فشار مرجع قرار دارد. براساس نوع فشار و نوع فرآیند، این تجهیز را میتوان برای اندازهگیری هریک از فشارهای مطلق، نسبی یا تفاضلی به کار برد. رایجترین مادهای که برای ساخت دیافراگم به کار میرود، فولاد ضدزنگ است. در کاربردهایی که در معرض مواد خورنده است، برای عملکرد بهتر از آلیاژهای فولاد که دارای درصد بالایی از نیکل باشند، استفاده میشود. همچنین اگر هم دما و هم درجه خورندگی بالا باشد، از تانتالیم کمک گرفته میشود.

در طراحی دیگر، فقط از یک صفحه استفاده شده و دیافراگم، نقش صفحه دوم را بازی میکند. این طراحی هم رایج است و در اینجا، تغییرات فشار، مستقیماً از طریق تغییرات ظرفیت خازن قابل اندازهگیری خواهد بود. به دلیل داشتن دامنه وسیع برای اندازه گیری فشار این نوع تجهیزات کاربرد گستردهای در صنعت دارند. سنسورهای خازنی قادر هستند فشار تفاضلی را تا اینچ آب هم اندازهگیری کنند.
اندازه گیری فشار با استفاده از لوله بوردون
لوله بوردون (Bourdon Tube) هم نوعی ترانسدیوسر فشاری الاستیک است. فشارسنجهایی که از این لوله استفاده میکنند، به افتخار «اوژن بوردون» (Eugene Bourdon) مخترع فرانسوی آنها، فشارسنج لوله بوردون نامگذاری شدهاند. این تجهیزات قیمت ارزانی دارند و در بسیاری از کاربردها برای گازها و مایعات به کار میروند. لوله بوردون، از جنس فلز بوده، انعطافپذیر است و سطح مقطع بیضوی دارد. یک سر این لوله، ثابت و سرِ دیگر آن آزاد است. هنگامی که انتهای ثابت این لوله در معرض فشار قرار بگیرد، سطح مقطع آن، دایرهایتر میشود. در نتیجه، جابجایی اندکی در انتهای آزاد لوله رخ میدهد. این جابجایی اندک را میتوان با کمک یک ترانسدیوسر جابجایی، اندازهگیری کرد. بدین منظور معمولاً از یک پتانسیومتر یا LVDT استفاده میشود.

لولههای C شکل برای اندازه گیری فشار حداکثر تا به کار میروند. انتهای آزاد لوله بوردون C شکل با شعاع میتواند حداکثر به اندازه جابجا شود. خطای اندازهگیری در چنین تجهیزی در حدود % از مقیاس کل است. انواع حلزونی و مارپیچ هم خطایی تقریباً در همین اندازه دارند ولی رزولوشن آنها بالاتر است. ولی حداکثر فشاری که قادر به اندازهگیری آن هستند، از فراتر نمیرود.
یکی از مشکلات این ابزار اندازه گیری فشار وجود عاملی بالقوه برای ایجاد خطا است. عقربه لوله بوردون در حین ساخت و در شرایط عادی، روی صفر تنظیم میشود. این کار با استفاده از هوا به عنوان محیط کالیبراسیون انجام میپذیرد. فرض کنید این وسیله اندازه گیری فشار در تماس با سیال دیگری، به خصوص مایع، به کار گرفته شود. اکنون به دلیل اختلاف وزن سیال نسبت به هوا، سیال داخل لوله حبس شده و موجب یک جابجایی غیرصفر میشود. در این حالت ممکن است خطای تجهیز تا % هم برسد. به دلیل هوایی که در لوله حبس میشود، هیچگاه سیال کاری قادر نخواهد بود داخل لوله را به طور کامل پر کند. برای حل چنین مشکلی فقط کافی است از ابتدا مراحل کالیبراسیون با همان سیال کاری انجام شود.
اندازه گیری فشار با سیم مرتعش

اندازه گیری فشار پایین


فشارسنج ترمیستور: فشارسنج ترمیستور، عملکردی مشابه فشارسنج پیرانی دارد ولی در ساخت المنتهای آن، به جای فلز از مادههای نیمهرسانا استفاده میشود. بازه فشاری که این نوع تجهیز پوشش میدهد، بین تا است.
فشارسنج مکلئود: شکل زیر، شماتیک فشارسنج مکلئود (McLeod Gauge) را نشان میدهد. در این روش، ابتدا سیال کمفشار با اعمال تراکم، به سیال پرفشار تبدیل شده و سپس فشار جدید با کمک روش مانومتر، قرائت میشود. در واقع، این فشارسنج را میتوان مانند یک مانومتر U شکل فرض کرد. یک انتهای این مانومتر U شکل، آببندی شده و قسمت پایین آن نیز قابلیت مسدود شدن دارد. عملکرد این فشارسنج به این صورت است که در ابتدا، پیستون از محل خود خارج میشود تا سطح جیوه، پایینتر از نقطه در بین دو لوله و قرار بگیرد. حال، سیال با فشار و از طریق لوله وارد فشار سنج میشود و تا لوله نیز جریان مییابد.

پس از آن، پیستون به داخل سیلندر رانده میشود تا مفصل را مسدود کند. به محض انسداد این مفصل، سیال در لوله در فشار بوده و حجم آن نیز برابر است. با ادامه حرکت پیستون، سیال در لوله متراکم میشود. این فرآیند آنقدر ادامه مییابد تا سطح جیوه در لوله به درجه صفر برسد. اندازهگیری ارتفاع در بالای ستون جیوه و درون لوله ، میتواند به محاسبه حجم متراکم شده سیال () منجر شود. ابتدا قانون بویل را مینویسیم.
معادله فشار در مانومتر معمولی به صورت زیر است.
چگالی جیوه با نشان داده شده است. اکنون میتوانیم را به دست آوریم.
حجم متراکم ، بسیار کوچکتر از حجم اصلی است. در نتیجه با فرض ، رابطه اخیر به صورت زیر ساده میشود.
مینیمم مقدار فشار قابل اندازهگیری با فشارسنج مکلئود، بوده و بیشترین خطای اندازهگیری در این روش، برابر % است که عملکرد خوبی را در مقایسه با تجهیزات مشابه در این بازه نشان میدهد. به همین دلیل، معمولاً برای کالیبراسیون سایر فشارسنجها، از این تجهیز استفاده میشود.

اندازه گیری فشار زیاد (بالاتر از )
به طور کلی، اندازه گیری فشار بالاتر از به صورت الکترونیکی و با استفاده از پایش (Monitoring) تغییر مقاومت سیمهای ساخته شده از جنس ویژه انجام میشود. به عنوان نمونهای از مادههایی که دارای مشخصههای مقاومت برحسب فشار هستند و رفتار خطی و حساسیت اندازهگیری دارند، میتوان به آلیاژهای مانگانین (Manganin) و طلا--کروم (Gold--Chromium) اشاره کرد. به شکل زیر توجه کنید.

در صورت علاقهمندی به مباحث مرتبط در زمینه مهندسی مکانیک و ابزار دقیق، آموزشهای زیر نیز به شما پیشنهاد میشوند:
- مجموعه آموزشهای دروس مهندسی مکانیک
- آموزش ابزار دقیق (Instrumentation)
- مجموعه آموزشهای مهندسی کنترل
- فشار چیست و مروری بر روشهای اندازهگیری آن — به زبان ساده
- برنامه نویسی PLC – به زبان ساده
- سنسور و ترنسدیوسر در مهندسی برق — به زبان ساده
^^
مطالب مجله فرادرس را در جستجوی گوگل سریعتر ببینید













