محلول اشباع (سیر شده) و غیر اشباع | به زبان ساده

مطالب مجله فرادرس را در جستجوی گوگل سریعتر ببینید
محلول غیر اشباع چیست ؟
محلول غیر اشباع میتواند حلشونده بیشتری را در خود حل کند اما این امر تا زمانی اتفاق میافتد که به نقطه اشباع برسد. بعد از رسیدن به نقطه اشباع، حلشونده بیشتری را نمیتوان در حلال حل کرد. بیشتر محلولها در طبیعت به صورت غیر اشباع هستند و با اضافه کردن حلشونده به آنها میتوان آنها را به محلول اشباع تبدیل کرد.
محلول اشباع چیست ؟
همانطور که در ابتدا نیز به آن اشاره شد، زمانی که به نقطه اشباع برسیم، دیگر نمیتوان حلشوندهای به حلال اضافه کرد و اضافه کردن حلشونده بعد از این حالت سبب میشود تا حلشونده به صوت جامد رسوب کند یا به صورت گاز آزاد شود.
تهیه محلول سیر شده

میخواهیم به ظرفی از آب، شکر اضافه کنیم و محلولی اشباع را بدست آوریم. در ابتدا با هم زدن محلول و اضافه کردن شکر، حلشونده به خوبی در حلال حل خواهد شد. در نهایت، با اضافه کردن بیشتر شکر به نقطهای میرسیم که پس از آن، هم زدن سبب حل شدن شکر نخواهد شد. در این مرحله، شکرِ اضافه شده به صورت رسوب در انتهای ظرف جمع میشود و در اینجاست که میگوییم یک محلول اشباع تهیه کردهایم.
در جدول زیر، انواع محلولها به لحاظ حالت اشباع نشان داده شدهاند.
| نوع محلول | تعریف | مثال |
| محلول اشباع | محلولی که در تعادل با ماده حلشونده قرار دارد. | آب گازدار |
| محلول غیر اشباع | محلولی که همچنان میتوان به آن ماده حلشونده اضافه کرد. | آبنمک |
| محلول فوق اشباع | محلولی که شامل ماده حلشدهای بیش از محلول اشباع است. | محلول شکر در آب که برای حل کردن شکر، آب را حرارت داده باشند. |
عوامل موثر بر اشباع محلول
در ادامه، عواملی را بررسی میکنیم که در رسیدن به نقطه اشباع و تهیه یک محلول اشباع موثر هستند.
- با افزایش دما، در بیشتر موارد، انحلالپذیری محلولهای یونی افزایش پیدا میکند.
- حلشوندههایی که اندازه کوچکتری داشته باشند، انحلالپذیری بیشتری دارند. علاوه بر این، نرخ تبلور به مقدار حلشونده و سطح بلورها مرتبط است.
- در یک محلول ثابت، افزایش غلظت در سطح حلشونده اتفاق میافتد. در نتیجه، با هم زدن محلول، سرعت خالص انحلال افزایش پیدا میکند. «نرخ خالص انحلال» (Net Dissolving Rate) به صورت سرعت انحلال منهای سرعت تبلور تعریف میشود.
- اگر سرعت انحلال و تبلور یکسان باشد، محلول اشباع خواهیم داشت و به شرایط تعادل (تعادل پویا) خواهیم رسید.

بررسی دقیق تر محلول اشباع و غیر اشباع
در تصویر زیر میتوانید مراحل انحلال و تهنشینی را مشاهده کنید. در تصویر اول (سمت چپ)، زمانیکه حلشونده را به حلال اضافه میکنیم، ذرات آن به بیان ساده سطح جامد را ترک میکنند و توسط حلال، حلالپوشی میشوند. این کار در ابتدا یک محلول غیر اشباع را پدید میآورد. در تصویر دوم، زمانیکه بیشینه مقدار ماده قابل انحلال به بِشر اضافه میشود، محلول اشباع خواهیم داشت. در این حالت اگر مقدار اضافه حلشونده داشته باشیم، سرعت ترک ذرات و حلالپوشی با سرعت بازگشت آنها به حالت جامد برابر خواهد بود و یک تعادل پویا بدست میآید.
به طور کلی اگر یک محلول اشباع تهیه کنیم و بدون وارد کردن انرژی اضافی، فرصت دهیم تا محلول سرد شود، محلولی فوق اشباع بدست میآید که با اضافه کردن یک بلور و انرژی اضافی، محلول از حالت فوق اشباع خارج میشود.

یادگیری مفاهیم شیمی با آموزشهای فرادرس
شناخت محلولها و ویژگیهای آنها، یکی از مباحث پایه و کاربردی در علم شیمی به شمار میرود. تسلط بر مباحث مربوط به محلولها، علاوه بر اهمیت در یادگیری شیمی مدرسه، زمینه مناسبی برای مطالعه عمیقتر مفاهیم شیمیایی و کاربردهای آنها در علوم مختلف فراهم میکند.
مجموعه آموزشهای شیمی فرادرس فرصتی برای گسترش دانش و تقویت مهارتهای علمی در این حوزه فراهم میکند. اگر به یادگیری مفاهیم شیمی و شناخت بهتر موضوعاتی مانند محلولها علاقه دارید، میتوانید از آموزشهای این مجموعه برای تکمیل آموختههای خود و آشنایی بیشتر با مباحث این علم استفاده کنید.
- آموزش رایگان رطوبت چیست؟ تعریف، اندازه گیری و کنترل
- آموزش رایگان مقایسه چگالی یخ و آب، بررسی مفاهیم علمی و کاربردها
- آموزش شناسایی ترکیبات آلی، به صورت جامع و کاربردی
- آموزش ترمودینامیک، همراه با حل سوالات کنکور ارشد و دکتری
عوامل موثر بر انحلال پذیری
بیشترین مقداری که یک حلشونده میتواند در دما و فشار مشخص محیط حل شود را انحلالپذیری میگویند. انحلالپذیری را به طور معمول به صورت جرم حلشونده به ازای حجم یا جرم حلشونده به ازای جرم حلال (g/g) تعریف میشود. البته در برخی موارد، تعریف انحلالپذیری به صورت مول بر لیتر (غلظت) نیز مورد استفاده قرار میگیرد.
- سدیم یدید: ۲۹۵ گرم
- سدیم برمید: ۱۱۹ گرم
- سدیم کلرید: ۳۷/۵ گرم
- سدیم فلولوئورید: ۴/۸ گرم
محلول فوق اشباع
از آنجایی که انحلالپذیری بسیاری از جامدات با افزایش دما افزایش پیدا میکند، یک محلول اشباع که در دمای بالاتری تهیه شده باشد، به طور معمول، ماده حلشده بیشتری نسبت به همان محلول در دمای پایینتر دارد. زمانی که محلول، سرد شود، محلولی فوق اشباع خواهیم داشت. همانند سیالات فوق گرم یا فوق سرد، محلول فوق اشباع نیز محلولی ناپایدار است. به همین دلیل است که با افزودن یک بلور به چنین محلولی، تبلور یا تهنشینی به سرعت رخ خواهد داد.
مثال محلول غیر اشباع
در زندگی روزمره خود با محلولهای بسیاری برخورد داریم که بخش بیشتری از آنها محلولهای غیراشباع هستند. به طور مثال، شکری که در چای به هنگام صرف صبحانه حل میکنیم یا نمکی که به غذا اضافه میشود محلولهایی غیر اشباع را بوجود میآورند. به یاد داشته باشید که هر نوع حلشونده بسته به عوامل ذکر شده، انحلالپذیری متفاوتی نسبت به دیگری دارند.

مثال محلول اشباع
نوشابههای گازدار از معمولترین محلولهای اشباع به شمار میآیند. در این نوشیدنیها، آب به عنوان حلال در نظر گرفته میشود و کربن (گاز دیاکسید کربن) تا رسیدن به نقطه اشباع، به محلول تزریق میشود. در آشپزخانه، بسیاری از دستورهای پخت شیرینیها و غذا شامل تهیه محلول اشباع است. این فرآیندها وابستگی مستقیمی به دما دارند و همانطور که میدانید، با افزایش دما، انحلالپذیری برخی از این مواد همچون شکر و سایر چاشنیها افزایش مییابد. زمانیکه در این مرحله به نقطه اشباع میرسیم، لایهای بوضوح روی محلول را میپوشاند که این امر را در تهیه مربای خانگی بارها مشاهده کردهاید.
معرفی فیلم آموزش علوم تجربی پایه هشتم - بخش شیمی
طرز تهیه محلول اشباع آب نمک
مطالب مجله فرادرس را در جستجوی گوگل سریعتر ببینید















ببخشید من هنوز فرمول به دست آوردن محلول اشباع و غیراشباع را نفهمیدم؟
با سلام؛
فرمول جامعی برای به دست آوردن روش تهیه محلول اشباع و غیراشباع برای همهی مواد وجود ندارد. روش تهیه محلولهای مختلف از مواد مختلف را میتوانید با استفاده از منابع و مراجع درباره حلالیت مختلف مواد حل شونده و محلولها پیدا کنید. برای مثال، میزان حلالیت سدیم کلرید در آب در دمای ۲۵ درجه سانتیگراد، ۳۵ گرم حل شونده در ۱۰۰ میللیتر محلول است پس خواهید دانست که با حل کردن ۳۵ گرم نمک در ۱۰۰ میلیلیتر آب در دمای ۲۵ درجه سانتیگراد، به محلول اشباع دست خواهید یافت. مقادیر کمتر از ۳۵ گرم در ۱۰۰ میلیلیتر آب، محلول اشباع نشده و مقادیر بیشتر از ۳۵ گرم محلول فوق اشباع میسازند.
با تشکر از همراهی شما با مجله فرادرس.
سلام و تشکر بابت توضیح کاملتون.
یک سوال، اگر برفرض من یک محلول اب و نمک (پتاسیم نیترات) رو با افزایش دما باهم محلول کنم تا به حد اشباع برسه و بعد اب رو خنک کنم و دما رو بیارم پایین، ایا اضافه نمک پتاسیم نیترات از محلول جدا میشه و کف ظرف ته نشین میشه یا بصورت محلول باقی میمونه؟
با سلام؛
با توجه به اینکه در چنین شرایطی، محلول فوقاشباع داریم، در نتیجه اگر انرژی به محلول داده نشود، رسوبی هم تشکیل نخواهد شد.
با تشکر
سپاسگزارم بابت مطالب مفیدتون
فقط یک قسمت از متن برای بنده قابل درک نبود:
چنین محلولی که میتوان حلشونده را در آن حل کرد، محلول غیر اشباع میگویند
یعنی اون محلول یکنواخت و ساده ای که بدست اومده در اون محلول ساده مجدد یک مادهی حل شونده ریخته بشه و یک محلول دیگه بدست بیاد؟
با سلام؛
نه منظور این است که همچنان میتوان به محلول، حل شونده قبلی را اضافه کرد.
با تشکر از همراهی شما با مجله فرادرس
بسیار مفید و آموزنده چطور میتونم با آقای بحری صحبت کنم
ببخشید اونجا بجای محلول نوشنید محول تصحیح شود
با سلام؛
از توجه شما بسیار سپاسگزاریم. متن بازبینی و اصلاح شد.
با تشکر