بهترین روش مطالعه شیمی چیست؟ – به زبان ساده + از صفر تا صد

شیمی یکی از مهم‌ترین دروسی است که در دروس علوم تجربی متوسطه و به صورت یک درس مجزا در متوسطه دوم ارائه می‌شود. همچنین برخی شیمی را در دانشگاه نیز ادامه می‌دهند. برای مطالعه شیمی باید بتوانیم موضوعات مختلف را از هم تشخیص داده و درک خوبی از محاسبات، موضوعات مفهومی، حفظیات و .. داشته باشیم. برای این کار نیاز است مطالعاتی مداوم و متنوع از خواندن کتاب‌های درسی، حل تمرین و کار در آزمایشگاه داشته باشیم. در این مطلب از مجله فرادرس می‌آموزیم بهترین روش مطالعه شیمی چیست.

در ابتدای این مطلب نقش تقویت ریاضیات و جدول تناوبی را در مطالعه شیمی بررسی می‌کنیم. سپس به توضیح اهمیت مفاهیم پایه شیمی، موارد حفظی، تقویت درک فضایی، ارتباط بین مفاهیم و تمرین حل مسئله می‌پردازیم. در نهایت روش مطالعه شیمی را در کلاس و آزمایشگاه و با کمک کتب کمک‌درسی، بررسی می‌کنیم. با مطالعه این مطلب تا انتها می‌توانید به شکلی کامل بیاموزید بهترین روش مطالعه شیمی چیست.

بهترین روش مطالعه شیمی چیست؟

شیمی علمی است که از مفاهیم ادراکی، مسائل محاسباتی، نکات حفظی و مسائل هندسی تشکیل شده است. بهترین روش مطالعه شیمی روشی است که بتواند تمامی این مفاهیم را در کنار یکدیگر به خوبی پوشش دهد.

برای مطالعه مفاهیم محاسباتی و هندسی نیاز است ریاضیات خود را تقویت کرده و درک هندسی خود را با استفاده از ابزارهای سه‌بعدی بهبود دهیم. برای به خاطر سپردن مفاهیم حفظی می‌توانیم از یادیارها و فلش کارت‌ها استفاده کنیم. برای درک مفاهیم ادراکی نیاز است با صبر و حوصله به مطالعه وحل تمرین و مسئله و طرح سوال از این مفاهیم بپردازیم.

در ادامه این مطلب روش مطالعه شیمی در هر یک از این مباحث را توضیح می‌دهیم.

روش مطالعه مفاهیم محاسباتی شیمی

قسمت عظیمی از علم شیمی را مسائل محاسباتی و ریاضی تشکیل می‌دهد. به همین دلیل، تقویت ریاضیات و تمرین حل مسائل عددی از اولین قدم‌ها برای تقویت شیمی و مطالعه آن است. برای مطالعه مفاهیم محاسباتی باید ریاضی خود را تقویت کرده و مسائل ساده و پیچیده را تمرین کنیم. در ادامه، نکاتی برای بهبود روش مطالعه مفاهیم محاسباتی شیمی ارائه شده است.

تقویت ریاضیات

دروس شیمی از قسمت‌های بسیار زیادی از محاسبات و معادلات ریاضی تشکیل شده‌اند. برای حل بسیاری از محاسبات شیمی نیاز است بتوانید روابط بین اعداد را تشخیص داده، معادلات ساده و پیچیده را حل کنید. همچنین استفاده از رادیکال، انتگرال، لگاریتم و مشتق نیز در برخی از مسائل پیچیده‌تر نیاز است.

بنابراین یکی از مهم‌ترین قدم‌ها برای مطالعه بهتر شیمی، تقویت ریاضیات به شکلی کاربردی و حل مسائل بسیار است. اگر فراموش کرده‌اید چگونه مسائل لگاریتم یا معادلات درجه دوم را حل کنید، پیشنهاد می‌کنیم آن‌ها را مرور کنید تا بتوانید به خوبی به مسائل دروس شیمی پاسخ دهید. برخی از مسائل و مفاهیم ریاضی که در شیمی کاربرد دارند در ادامه معرفی شده‌اند.

• معادلات جبری و روش حل آن‌ها
• نماها و توان‌ها
• اعداد منفی
• نمادگذاری علمی
• توابع
• لگاریتم

تمرین حل مسئله

علم شیمی شامل مفاهیم بسیاری است که به حل مسائل انتزاعی، محاسباتی و مرحله‌ای نیاز دارد. برای یادگیری روش حل مسئله‌های شیمی باید چند قدم اساسی را دنبال کنید. در ادامه این موارد را توضیح می‌دهیم.

شروع از مسائل ساده

برای بهبود مهارت‌های حل مسئله در شیمی و تمرین آن‌ها، بهتر است از مسائل ساده‌تر شروع کنید. یادگیری روش حل مسائل ساده و درک عمیق آن‌ها می‌تواند به شما در حل مسائل پیچیده‌تر نیز کمک کند. برای حل یک مسئله باید قدم‌های زیر را دنبال کنید:

1. صورت مسئله را به خوبی خوانده و اطلاعات داده شده را شناسایی کنید.
2. مجهول مسئله و مواردی که باید به دست آورید را مشخص کنید.
3. به واحدهای ارائه شده و خواسته شده دقت کرده و در صورت نیاز تبدیل واحدها را انجام دهید.
4. یک فرمول مناسب که بر روی آن برای حل مسئله تسلط دارید را انتخاب کرده و مرحله به مرحله آن را حل کنید.
5. در نهایت روش حل و پاسخ خود را مرور کنید.

حل صحیح مسائل نیازمند دانستن استراتژی مناسب برای حل مسئله بجای انتخاب سریع و بدون دقت فرمول‌ها و واحدها است.

حل مسائل پیچیده

پس از یادگیری روش حل مسائل ساده می‌توانید به سراغ حل مسائل پیچیده‌تر شیمی بروید. همچنین، تمرین واکنش‌های چند مرحله‌ای به توسعه مهارت‌های فنی حیاتی برای آزمایشگاه‌های تحقیقاتی کمک می‌کند. برای حل مسائل پیچیده شیمی باید به چندین نکته اساسی دقت داشته و همواره آن‌ها را دنبال کنید. این نکات عبارتند از:

• پیدا کردن ارتباط بین پارامترهای داده شده و پارامترهای خواسته شده
• در نظر گرفتن تمامی روش‌های حل مسئله احتمالی
• دنبال کردن مرحله به مرحله راه حل مسئله
• توجه به جرئیات محاسبات مانند در نظر گرفتن نمادهای علمی و واحدهای اندازه‌گیری

بسیاری از مسائل پیچیده شیمی می‌تواند شامل ترفندهای گمراه کننده مانند تغییر کلمات در صورت سوال یا وجود گزینه‌های نزدیک به جواب باشند. به همین دلیل دقت به واحدهای اندازه‌گیری، تبدیل واحدها و پارامترهای داده شده و خواسته شده می‌تواند شما را از به دام افتادن در سوال‌های انحرافی دور کند.

بهبود درک فضایی

مولکول‌ها و نحوه اتصال اتم‌ها به یکدیگر اساس علم شیمی را تشکیل می‌دهند. درک این موارد به صورت فضایی و سه‌بعدی از مهم ترین اصول برای درک مواردی مانند شکل مولکول کریستال‌ها، تشخیص قطبیت مولکول، ترکیبات کمپلکس و ... هستند. برای درک این موارد نیاز است تا از رسم و مطالعه مولکول‌ها به صورت دو بعدی و روی کاغذ فراتر رفته و آن‌ها را در فضای سه‌بعدی بررسی کنیم.

برای بهبود درک فضایی مولکول‌ها، می‌توان از ابزارهایی مانند ساختار‌های مولکولی سه‌بعدی فیزیکی، استفاده از اپلیکیشن‌ها و سایت‌های رسم مولکول، ساخت مولکول‌ها با ابزارهای ساده مانند خمیر و چوب در خانه و یا تصور شکل فضایی مولکول‌ها در ذهن و بررسی آن از ابعاد مختلف استفاده کرد.

از کاربردی ترین ابزارهای رسم و بررسی سه‌بعدی مولکول‌ها می‌توان به ابزارها و سایت‌هایی مانند کم دراو (ChemDraw)، مول ویو (MolView) و کم تیوب (ChemTube 3D) استفاده کرد. همچنین در ادامه یک شبیه ساز رسم مولکول و بررسی شکل آن که توسط دانشگاه کولورادو ارائه شده، درج شده است. با استفاده از این شبیه‌ساز می‌توانید ابعاد مختلف مولکول‌ها و شکل آن‌ها را به صورت سه‌بعدی بررسی کنید.

یادگیری شیمی دبیرستان با فرادرس

برای یافتن بهترین روش مطالعه شیمی، نیاز است ابتدا با مفاهیم پایه شیمی مانند مولکول، اتم و یون و همچنین حل مسائل بسیار مانند نمونه سوال موازنه و حل مسائل استوکیومتری آشنا شوید. پیشنهاد می‌کنیم برای آشنایی بیشتر با این مفاهیم، به مجموعه فیلم آموزش دروس متوسطه و کنکور فرادرس، بخش شیمی مراجعه کنید که با زبانی ساده ولی کاربردی به توضیح این مفاهیم می‌پردازد.

همچنین، با مراجعه به فیلم‌های آموزش فرادرس که در ادامه‌ آورده شده است می‌توانید به آموزش‌های بیشتری در زمینه روش مطالعه شیمی دسترسی داشته باشید.

• فیلم آموزش شیمی ۱ پایه دهم فرادرس
• فیلم آموزش شیمی ۱ پایه دهم حل سوالات تشریحی امتحانات نهایی فرادرس
• فیلم آموزش شیمی ۲ پایه یازدهم رشته علوم تجربی و ریاضی و فیزیک فرادرس

روش مطالعه مفاهیم حفظی شیمی

قسمت اعظم دیگری از مفاهیم شیمی را مفاهیم حفظی تشکیل می دهند. این مفاهیم تعریف‌ها و فرمول‌های پایه‌ای هستند که باید حفظ شوند. برای مثال نام و نماد شیمیایی عناصر از مواردی هستند که با تکرار زیاد باید به خاطر سپرده شوند.

در ادامه برخی از مهم‌ترین نکات در روش مطالعه مفاهیم حفظی شیمی را توضیح می‌دهیم.

آموختن نکات مهم جدول تناوبی و قوانین آن

یادگیری عناصر و جایگاه آن‌ها در جدول تناوبی یک از اساسی‌ترین مراحل برای یادگیری شیمی است. تنها با دانستن عناصر و قوانین دوره‌ای آن‌ها است که می‌توانید تشخیص دهید یک واکنش شیمیایی انجام می‌شود یا خیر، خواص فیزیکی و شیمیایی مواد چگونه تغییر می‌کند و واکنش‌های شیمیایی چگونه پیش خواهند رفت.

در بیشتر موارد نیازی نیست تمامی عناصر جدول تناوبی را حفظ باشید اما می‌توانید با استفاده از کلمات رمز و آموختن روش‌های حفظ کردن جدول تناوبی، تا حدودی آن را به صورت ذهنی تجسم و بررسی کنید. همچنین، دانستن نام فارسی عناصر، نماد شیمیایی عناصر و خواص گروه‌های اول و دوم و همچنین گروه‌های آخر جدول تناوبی مانند هالوژن‌ها و گازهای نجیب ضروری است.

همچنین در برخی از موارد، عناصر فلزات واسطه ویژگی‌هایی استثنا دارند که توجه به آن‌ها به درک برخی از واکنش‌ها و پدیده‌های شیمیایی بسیار کلیدی است. همچنین شناخت قوانین و نکات مهم جدول تناوبی مانند روند تغییر الکترون‌خواهی، انرژی یونش، شعاع اتمی و الکترونگاتیوی و خواص فلزات، نافلزات و شبیه فلزات از مهم‌ترین نکاتی است که در بررسی جدول تناوبی باید به آن‌ها توجه داشته باشید.

آماده سازی فلش کارت

برخی از مفاهیم پایه و حفطی شیمی باید به صورت مرتب مرور شوند. یکی از بهترین روش‌ها برای مرور مفاهیم کوتاه حفظی، نام و فرمول شیمیایی ترکیبات و فرمول حل مسائل، تهیه فلش‌کارت از آن‌ها است. خصوصا تهیه فلش کارت در مورد قوانین دوره‌ای و قوانین جدول تناوبی و نام عناصر و قوانین نام‌گذاری می‌تواند کمک زیادی به درک بهتر مفاهیم شیمی داشته باشد.

پیشنهاد می‌کنیم برای آشنایی بیشتر با روش حفظ کردن این مفاهیم، مطلب روش‌های کاربردی حفظ کردن جدول تناوبی مجله فرادرس را مطالعه کنید.

تکنیک حفظ کردن یا یادیارها

تکنیک حفظ کردن با یادیارها (mnemonic memorization techniques) روشی است که در آن برای حفظ کردن هر مسئله، یک یادیار در ذهن خود در نظر می‌گیریم. برای مثال برای حفظ کردن جدول تناوبی یا نام عناصر می‌توانیم چیزی را در ذهن خود به عنوان نشانه تعیین کنیم.

این روش با وجود اینکه غیرمعقول به نظر می‌رسد، می‌تواند برای افرادی که حفظیات ضعیفی دارند، بسیار موثر باشد. برای مثال، برای حفظ کردن نماد شیمیایی عنصر طلا (Au) می‌توانیم «آهویی» را تصور کنیم که از طلا ساخته شده باشد و نماد شیمیایی آن مانند تلفظ کلمه آهو در فارسی است. همچنین برای حفظ نماد شیمیایی نقره (Ag) می‌توانیم «آقای نقره‌ای» با لباس براق و برای حفظ کردن نماد شیمیایی فلز آهن (Fe) می‌توانیم از کلمه «فِرِد آهنگر» استفاده کنیم.

تنظیم یادیارها برای هر فرد می‌تواند متفاوت و شخصی‌سازی شده باشد. همچنین، برخی از منابع نیز جملات رمز و یادیارهایی برای حفظ مواردی مانند دوره و گروه جدول تناوبی و سری‌های دیگری مانند سری واکنش‌پذیری فلزات یا مفاهیمی مانند اکسایش و کاهش ارائه شده است که می‌توانید آن‌ها را حفظ کنید.

روش مطالعه مفاهیم پایه شیمی

برای درک بهتر شیمی، حل مسائل آن و درک مفاهیم شیمیایی نیاز است ابتدا با مفاهیم پایه شیمی به خوبی آشنا بوده و بر آن‌ها مسلط باشیم. این مفاهیم پایه مسائلی مانند سیستم متریک و اندازه‌گیری، روش‌های علمی، نام گذاری شیمیایی و ساختار اتمی هستند. دلیل اینکه بسیاری از افراد نمی‌توانند به خوبی مسائل و مفاهیم شیمی را درک کنند، ضعف در شناخت و درک این مفاهیم پایه‌ای است.

بسیاری از این مفاهیم پایه در کتب درسی، کتب کمک آموزشی و وبسایت و مجله فرادرس ارائه شده‌اند. بهتر است پس از درک این مفاهیم پایه، نمونه سوالات و مثال‌های بسیاری را بررسی کنیم تا بتوانیم به خوبی به این مفاهیم مسلط شویم. همچنین آماده سازی فلش‌کارت‌هایی برای درک بهتر این مفاهیم پایه، می‌تواند به یادگیری عمیق‌تر شیمی کمک کند و یکی از بهترین روش‌های مطالعه شیمی است.

مفاهیم اصلی شیمی

روش مطالعه صحیح شیمی از درک مفاهیم پایه شیمی آغاز می‌شود. مفاهیمی مانند واکنش شیمیایی، مفهوم اتم ، عنصر و مولکول، فرمول‌های شیمیایی، استوکیومتری و ... از اساسی‌ترین مفاهیم شیمی هستند که نیاز است برای درک مسائل پیچیده آن‌ها را به خوبی بیاموزید.

در ادامه برخی از مهم‌ترین این مفاهیم را به صورت خلاصه توضیح داده‌ایم.

اندازه گیری در شیمی

اندازه گیری در شیمی بررسی کمیت‌های فیزیکی مانند جرم، حجم، چگالی، دما و فشار همراه با واحدهای استاندارد (SI) است. این موارد شامل مفاهیمی مثل ارقام معنادار، دقت و صحت اندازه‌گیری و تبدیل واحدها است که پایه تمام محاسبات شیمیایی هستند.

عناصر، ترکیبات و مخلوط ها

عنصر ماده‌ای خالص با یک نوع اتم است، ترکیب از اتصال شیمیایی چند عنصر با نسبت ثابت تشکیل می‌شود و مخلوط ترکیبی فیزیکی از چند ماده است. این مبحث تفاوت تغییر فیزیکی و تغییر شیمیایی و روش‌های جداسازی انواع ماده را بررسی می‌کند.

پیوند شیمیایی

پیوند شیمیایی، روش اتصال بین اتم‌ها یا مولکول‌های شیمیایی را مشخص می‌کند. پیوندهای بین اتمی می‌توانند از نوع پیوند فلزی، پیوند یونی، پیوند کووالانسی و پیوند کوئوردیناسی باشند. پیوندهای بین مولکولی نیز انواع مختلفی مانند پیوند هیدروژنی، نیروهای لاندن و دوقطبی‌های لحظه‌ای دارند.

واکنش شیمیایی

واکنش شیمیایی نحوه برهمکنش اتم‌ها و مولکول‌های مختلف مواد واکنش‌دهنده برای تولید مواد فرآورده را مشخص می‌کنند. انواع واکنش‌های شیمیایی مواردی مانند واکنش سوختن، واکنش جابجایی و واکنش اکسایش - کاهش هستند.

استوکیومتری

استوکیومتری مطالعه روابط کمی بین واکنش‌دهنده‌ها و فرآورده‌ها بر اساس معادله موازنه‌شده است. این مفاهیم شامل محاسبات مول، جرم، حجم گازها و واکنش‌دهنده محدودکننده است.

ترموشیمی

ترموشیمی مطالعه تغییرات انرژی و گرما در واکنش‌های شیمیایی است. این مفهوم شامل آنتالپی، قانون هس، گرمای ویژه و کالریمتری برای اندازه‌گیری تبادل گرما است.

ساختار اتم

بررسی ذرات زیراتمی، ایزوتوپ‌ها و مدل‌های اتمی از دالتون تا مدل کوانتومی از مباحث بررسی شده در ساختار اتم است. آرایش الکترونی و ارتباط آن با خواص تناوبی عناصر در این بخش بررسی می‌شود.

ترمودینامیک

بررسی قوانین ترمودینامیک و ارتباط انرژی، آنتروپی و انرژی آزاد گیبس با خودبه‌خودی بودن واکنش‌ها از زیرشاخه‌های ترمودینامیک در شیمی است. پیش‌بینی جهت و امکان‌پذیری فرآیندها هدف اصلی ترمودینامیک است.

سینتیک شیمیایی

مطالعه دقیق قانون سرعت، مرتبه واکنش و مکانیزم‌های واکنشی سینتیک شیمیایی است. بررسی نقش کاتالیزگرها و انرژی فعال‌سازی نیز در این بخش انجام می‌شود.

شیمی هسته ای

مطالعه ساختار هسته و فرآیندهای واپاشی رادیواکتیو در دسته مفهوم شیمی هسته‌ای قرار می‌گیرند. این مفهوم شامل مفاهیمی مانند نیمه‌عمر، شکافت و همجوشی هسته‌ای و کاربردهای پزشکی و انرژی است.

الکتروشیمی

مطالعه سلول‌های گالوانی و الکترولیتی که انرژی شیمیایی را به الکتریکی تبدیل می‌کنند یا برعکس، الکتروشیمی را بیان می‌کند. پتانسیل الکترودی و معادله نرنست از مباحث مهم این بخش است.

اسید و باز در شیمی

تحلیل کمی تعادل اسیدها و بازهای ضعیف در محلول و تعریف و تشخیص اسید و باز، در این دسته مطالعه می‌شوند. این مبحث شامل ثابت تفکیک، بافرها و محاسبه دقیق pH است.

اکسایش و کاهش

اکسایش و کاهش واکنش‌هایی هستند که شامل انتقال الکترون و تغییر عدد اکسایش هستند. موازنه واکنش‌های ردوکس و کاربرد آن‌ها در باتری‌ها و متالورژی بررسی می‌شود.

یادگیری واژگان شیمی

قبل از اینکه بتوانید مسئله حل کنید، باید واژگان را بفهمید. شیمی اصطلاحات مخصوص خودش را دارد و اگر معنی آن‌ها را ندانید، بقیه مطالب مثل یک متن نامفهوم به نظر می‌رسد. وقتی تعریف واژه‌ها را بدانید، جمله‌ها نیز قابل فهم می‌شوند.

از مرور جزوه‌ها شروع کنید و مطمئن شوید تعریف‌ها را دقیق می‌دانید. اگر چیزی را متوجه نشدید، همان ابتدا سوال بپرسید. همچنین آموختن اصطلاحات شیمی به زبان انگلیسی می‌تواند به شما در درک منابع لاتین شیمی نیز کمک کند. پیشنهاد می‌کنیم برای یادگیری بهتر واژگان و اصطلاحات شیمی، فیلم آموزش زبان تخصصی شیمی فرادرس که لینک آن در ادامه آورده شده است را مشاهده کنید.

روش مطالعه کتب شیمی

مطالعه کتاب‌های درسی، کمک درسی و منابع آنلاین شیمی نیازمند دقت و روش مطالعه‌ای صحیح برای درک مفاهیم شیمیایی هستند. کتب شیمی را نمی‌توان تماما به صورت حفظی مطالعه کرد و باید بتوان مفاهیم مختلف را دسته‌بندی و هر یک را به روشی صحیح آموخت. در ادامه روش صحیح مطالعه کتب شیمی را توضیح می‌دهیم.

انتخاب کتب کمک درسی مفید

شیمی از مجموعه دروسی است که برای درک بهتر مفاهیم آن به کتب کمک درسی و منابع آنلاین نیاز است. برای انتخاب این منابع باید دقت داشته بایم منبعی را انتخاب کنیم که به خوبی تمامی مباحث ادراکی و محاسباتی را پوشش دهد.

هنگام انتخاب منابع کمک آموزشی برای شیمی نباید سراغ منابعی برویم که خلاصه‌تر و کوتاه‌تر مفاهم را توضیح داده‌اند. زیرا مفاهیم شیمی به ویژه مفاهیم پایه نیازمند درک عمیق و حل مسائل و آزمون‌های مختلف هستند.

حل مثال در کنار مطالعه متن

یکی از مهم‌ترین قدم‌ها در روش مطالعه شیمی، حل مسائل مختلف محاسباتی و مفهومی برای درک مسائل هستند. برای درک بهتر مفاهیم و یادگیری عمیق‌تر، پس از مطالعه هر بخش از کتاب، سعی کنید مسائل مختلفی را از منابع مختلف پیدا کرده و آن‌ها را حل کنید.

در قدم بعدی، می‌توانید خود از مباحث مفهومی ارائه شده سوال طرح کرده و به دنبال پاسخ آن‌ها باشید. این روش به خوبی می‌تواند به یادگیری و آموزش دقیق‌تر در مطالعه شیمی به شما کمک کند.

از متن با شتاب عبور نکنید.

از متن با شتاب عبور نکنید. لازم است اصول را به طور کامل درک کنید. اگر بخشی نادرست به نظر می‌رسد، برای بررسی و روشن شدن آن زمان صرف کنید. برای یافتن پاسخ مطالبی که برایتان نامفهوم است، از نمایه کتاب کمک بگیرید.

اگر همچنان با مشکل روبه رو بودید، از یک مدرس خصوصی یا دوستی که در شیمی مهارت بیشتری دارد کمک بگیرید. همچنین می‌توانید پرسش‌های خود را با معلم یا استاد مطرح کنید. هر پرسشی را که هنگام مطالعه کتاب درسی به ذهنتان می‌رسد یادداشت کنید و روز بعد از معلم یا استاد خود بپرسید.

مطالعه روشمند فرمول ها

هنگام مطالعه فرمول‌ها از خود پرسش بپرسید. وقتی یک فرمول جدید می‌آموزید، از خود سوال کنید تا مطمئن شوید مفهوم را درک کرده‌اید. حفظ کردن صرف فرمول‌ها به شما کمک نمی‌کند آن‌ها را در آزمایشگاه یا در طول آزمون‌ها به درستی به کار ببرید. هنگام یادگیری هر فرمول جدید، پرسش‌های زیر را از خود بپرسید:

• این فرمول چه سامانه یا چه تغییری را توصیف می‌کند؟
• متغیرها چه معنایی دارند و واحدهای آن‌ها چیست؟ (واحدها می‌توانند به شما کمک کنند گام بعدی را تشخیص دهید.)
• این فرمول در چه شرایطی و چگونه باید به کار رود؟
• اهمیت این فرمول چیست؟

ین روش باعث می‌شود فرمول‌ها را بهتر به ذهن سپرده و راحت‌تر آن‌ها را بکار ببرید.

یادداشت تمامی مراحل

یکی از بزرگ‌ترین اشتباهات در روش مطالعه شیمی این است که دانشجوها و دانش‌آموزان مستقیما به سراغ جواب نهایی می‌روند. در شیمی، فرایند حل مسئله مهم است. حتی اگر پاسخ نهایی اشتباه باشد، نوشتن مراحل می‌تواند نمره جزئی برایتان داشته باشد و به شما نشان دهد کجا اشتباه کرده‌اید.

حتی اگر مرحله‌ای به نظرتان بدیهی است، آن را حذف نکنید. تصور کنید دارید برای دوستی توضیح می‌دهید که هیچ‌وقت شیمی نخوانده است. شیمی یک درس تجمعی است. بدین معنی که مفاهیم جدید بر پایه مفاهیم قبلی و اساسی بنا می‌شوند. بنابراین شناخت تمامی مراحل فرآیندها و تعریف‌ها یک اصل اساسی در روش مطالعه شیمی است.

روش مطالعه شیمی در آزمایشگاه

یکی از تاثیرگذارترین کارها در فهم و درک مفاهیم شیمی، حضور فعالانه در آزمایشگاه است. آزمایشگاه‌های شیمی این امکان را فراهم می‌کنند تا مفاهیم تئوریک و فرمول‌ها را در کارها و آزمایش‌های عملی به کار برده و آن‌ها را درک کنیم.

به همین دلیل حضور فعالانه در آزمایشگاه شیمی، مطالعه دقیق فرایندها و یافتن ارتباط بین مفاهیم تئوری و عملی از مهم‌ترین کارها برای درک شیمی به شمار می‌آیند. در آزمایشگاه شیمی باید قدم‌های زیر را برای مطالعه بهتر دنبال کنید.

• تمرین مفاهیم مرتبط با آزمایش قبل و پس از جلسه آزمایشگاه
• یافتن ارتباط بین مفاهیم و آزمایش ارائه شده
• تمرین روش‌های عملی در آزمایشگاه

تمرین مفاهیم

اینکه بتوانید مفاهیم انتزاعی شیمی را به صورت عملی در آزمایشگاه اجرا کنید، به شکل‌گیری درک عمیق‌تر کمک می‌کند. برخی افراد هنگام انجام عملی مطالب، نسبت به صرفا خواندن آن‌ها، فهم بهتری پیدا می‌کنند.

یافتن ارتباط بین مفاهیم و کار عملی

تلاش کنید میان مطالعات آزمایشگاهی و محتوای مطالب خواندنی ارتباط برقرار کنید. اگر در یک دوره آموزشی شرکت می‌کنید، آزمایشگاه‌ها برای پشتیبانی از درس‌ها و مباحث جاری طراحی شده‌اند. به تکالیف پیش از آزمایش و پس از آزمایش توجه ویژه داشته باشید، زیرا احتمال دارد این مطالب در آزمون مطرح شوند.

تمرین روش‌های عملی

شیمی در نهایت علمی است که در آزمایشگاه انجام می‌شود. فرصت یادگیری عملی از طریق آزمایش را مغتنم بشمارید. این کار به شما امکان می‌دهد دانش خود درباره اندازه‌گیری‌ها و معادله‌ها را تقویت کنید.

خلاصه نویسی در مطالعه شیمی

یادداشت برداری و خلاصه نویسی در روش مطالعه شیمی یکی از مهم‌ترین قدم‌ها برای درک واکنش‌های شیمیایی، فرمول‌های شیمیایی، فرمول‌های محاسباتی و درک ارتباط بین مفاهیم مختلف است. برای یک یادداشت برداری اصولی و صحیح باید بیاموزیم چه مواردی نیاز به حفظ کردن دارند و کدام واکنش‌ها و فرمول‌های شیمیایی نکاتی دارند که باید به خاطر سپرده شوند.

نوشتن فرمول‌های شیمیایی، کشیدن ساختارهای مولکولی و یافتن ارتباط بین مفاهیم از مهم‌ترین نکاتی است که نیاز به یادداشت برداری دارند.

نوشتن معادله شیمیایی

معادلات شیمیایی از بنیادی ترین اصول مطالعه شیمی هستند. آموختن روش نوشتن معادله شیمیایی و درک آن‌ها یکی از مهم‌ترین قدم‌ها در روش مطالعه شیمی است.

برای نوشتن معادله شیمیایی نیاز است فرمول شیمیایی مواد را بدانیم، مواد واکنش‌دهنده‌‌ها را در سمت چپ نوشته و بین آن‌ها «+» بگذاریم. سپس با یک فلش جهت واکنش را مشخص کرده و در نهایت فرآورده‌ها را بنویسیم.

در برخی از واکنش‌های شیمیایی حالت فیزیکی واکنش‌دهنده‌ها و فرآورده‌ها و حتی رنگ رسوب تشکیل شده در فرآورده بسیار اهمیت دارد. به همین دلیل، مشاهده برخی از آزمایش‌ها و واکنش‌ها در آزمایشگاه یکی از مهم‌ترین و اثرگذارترین روش‌ها برای درک واکنش‌های شیمیایی است.

در ادامه برخی از مهم‌ترین واکنش‌های شامل رسوب‌های رنگی در مقطع دبیرستان آورده شده است.

• واکنش کلرید باریم با سدیم سولفات:

 رسوب سفیدرنگ$${\text{BaCl}_2} (aq) +{ \text{Na}_2 \text{SO}_4} (aq)\rightarrow 2{\text{Na}}{\text{Cl} }(aq)+{\text{Ba}}{\text{SO}_4} (s)$$

• واکنش نیترات سرب با پتاسیم یدید

 رسوب زردرنگ$$\text{Pb(NO}_3)_2 (aq) + 2\text{KI} (aq)\rightarrow 2\text{KNO}_3 (aq)+ {\text{PbI}_2}(s)$$

• واکنش اسید سولفوریک و باریم هیدروکسید

 رسوب سفید یا زرد کمرنگ $${\text{H}_2 \text{SO}_4} (aq) + {\text{Ba} \text{(OH)}_2} (aq) \rightarrow \text{H}_2 \text O + \text{BaSO}_4$$

رسم ساختارهای مولکولی

رسم ساختارهای مولکولی برای درک شکل هندسی مولکول‌ها، روش تشکیل پیوند آن‌ها و درک واکنش‌های آلی بسیار ضروری است. برای رسم صحیح ساختارهای مولکولی باید به رسم ساختار لوییس و نظریه وسپر، تسلط داشته باشیم.

اساس درک این دو نظریه، درک جدول تناوبی و شناخت تعداد الکترون‌های ظرفیت هر عنصر، و درک انواع پیوندهای بین اتمی مانند پیوند کووالانسی و کوئوردیناسی و پیوندهای بین مولکولی مانند پیوند هیدروژنی است.

پس از شناخت این مفاهیم و انجام تمرین‌های متعدد برای رسم ساختار مولکولی ساده (فرمول ساختاری) می‌توانید سایر روش‌های نمایش مولکول مانند مدل فضا پرکن و فرمول فشرده و خطی مواد را نیز رسم کنید. در ادامه این موارد برای مولکول اتان نمایش داده شده است.

درک ارتباط بین مفاهیم شیمی

مطالعات نشان داده است که ایجاد و درک ارتباط بین مفاهیم مختلف شیمی به درک عمیق و طولانی‌تر این مفاهیم کمک بسیاری می‌کند. بنابراین ساختن ارتباط به شکل تصویری با رسم نقشه ذهنی و فلوچارت می‌تواند یکی از بهترین رویکردها در روش مطالعه شیمی باشد.

درک ارتباط بین مفاهیم زیر یکی از اساسی‌ترین قدم‌ها در درک شیمی است.

• ساختار مولکولی و ویژگی‌های شیمیایی مواد
• نوع واکنش شیمیایی و مکانیسم انجام آن
• مفاهیم تئوریک و کاربردهای آن‌ها در حیطه عملی

برای مفید واقع شدن نمودارهای رسم شده بهتر است از رنگ‌ها و نمادهای مشخص برای تعیین ارتباط بین مفاهیم مختلف استفاده کنید. همچنین، از درج توضیحات اضافه و ریز در رسم این نمودارها بپرهیزید. نکات و کلمات کلیدی هر مفهوم و خلاصه بودن نمودار در عین کاربردی بودن آن بهتر در ذهن باقی می‌ماند.

درک مفاهیم پیچیده شیمی

برای درک واکنش‌های پیچیده و چند مرحله‌ای بهتر است مکانیزم مرحله به مرحله آن‌ها را بنویسید. با وجود اینکه فرآیندهای شیمیایی ممکن است بدون ارتباط با یکدیگر به نظر برسند، درک روش ارتباط آن‌ها می‌تواند به یادگیری سریع‌تر و ماندگارتر این مفاهیم کمک کند.

برای انواع واکنش‌های شیمیایی، یک منبع خلاصه به همراه یک مثال از هر واکنش برای خود تهیه کنید تا به درک بهتر شما هنگام حل مسئله و مشاهده واکنش‌های شیمیایی کمک کند. همچنین نیاز است یادداشت‌های خود را به صورت مرتب مرور کرده و سعی کنید آن‌ها را در ذهن خود به خاطر بسپارید.

نکات تکمیلی روش مطالعه شیمی

علم شیمی مانند سایر علوم نیاز به روش‌های مطالعه هدفمند و هوشمندانه دارد. مطالعه علومی مانند شیمی باید با هوشیاری زیاد، دقت، صبر و حوصله انجام شود. همجنین شرکت فعالانه در جلسات آموزشی و تحقیقاتی در آزمایشگاه شیمی و کلاس درس از مهمترین قدم‌ها برای درک بهتر شیمی هستند.

در ادامه برخی از نکات تکمیلی روش مطالعه شیمی را توضیح می‌دهیم.

شرکت فعالانه در آزمایشگاه

جلسات آمایشگاه اثر بسیاری در درک مفاهیم تئوریک شیمی دارند. بسیاری از واکنش‌ها و فرآیندهای شیمیایی، ترمودینامیکی و سینتیکی تا زمانی که با چشم مشاهده نشوند و با تغییر متغییر‌ها آزمایش نشوند، قابل درک نخواهند بود. مطالعه تئوریک این مفاهیم تنها می‌تواند به حفظ کردن کوتاه مدت آن‌ها بیانجامد و به یادگیری عمیق آن‌ها کمکی نمی‌کند.

جلسات تحقیقاتی و آموزشی در آزمایشگاه شیمی به درک بهتر مفاهیمی چون رفتار گازها، تغییرات pH، ترمودینامیک و اثر دما بر واکنش‌ها، تعادل شیمیایی، غلظت، تیتراسیون و واکنش‌های اسید و باز و ... کمک می‌کند. برای شرکت فعالانه در آزمایشگاه شیمی به نکات زیر دقت کنید.

• نکات ایمنی آزمایشگاه را آموخته و همواره رعایت کنید.
• پیش از هر جلسه آزمایشگاه، نکات تئوری و دستورکار آزمایشگاه را به خوبی مطالعه کنید.
• همواره دفترچه‌ای برای ثبت مشاهدات خود در آزمایشگاه به همراه داشته باشید.
• از مسئول آزمایشگاه یا معلم شیمی خود درباره نحوه انجام واکنش‌ها و دلیل آن‌ها سوال کنید.
• در صورت امکان فرآیندها را تکرار کرده و روند انجام آن‌ها را به خاطر بسپارید.
• واکنش‌ها و آزمایش‌ها را با تغییر جزئی برخی از متغیرها (زیر نظر مسئول آزمایشگاه) تکرار کنید تا به خوبی مفاهیم مربوط به آن‌ها را بیاموزید.

درک کردن بجای حفظ کردن

بسیاری از مفاهیم شیمی و فرمول‌ها، با درک مفاهیم مختلف به راحتی به خاطر سپرده می‌شوند. در صورتی که حفظ کردن فرمول‌ها بدون درک و حل مسئله از آن‌ها، روش مطالعه مناسبی برای شیمی نیست.

اگر به خوبی مفاهیم را درک کنید، می‌توانید از آن‌ها در مسائل مختلف استفاده کنید و ارتباط آن‌ها را با سایر مفاهیم شیمی درک کنید. این موضوع در یک مثال در ادامه توضیح داده شده است.

مثال

برای مثال در مبحث خواص دوره‌ای عناصر، تنها حفظ کردن این موضوع که شعاع اتمی در دوره و ردیف چگونه تغییر می‌کند، ممکن است با مرور زمان فراموش شده و نتوان با استفاده از آن سایر خواص دوره‌ای عناصر را بررسی کرد. اما در صورتی که به خوبی به مفاهیم عدد اتمی، آرایش الکترونی، الکترونگاتیوی، بار موثر هسته و لایه‌های الکترونی و اثر پوششی الکترون درونی مسلط باشیم، به خوبی می‌توانیم روند تغییر تمامی خواص را در جدول تناوبی پپش‌بینی کنیم.

تکنیک‌های مورد نیاز برای درک کردن بهتر مفاهیم شیمی درادامه آورده شده است.

• مراحل مختلف واکنش را یادداشت کرد و تغییرات آن را مشخص کنید.
• از فلش‌ها و علامت‌ها برای درک بهتر مراحل واکنش و فرآیندها استفاده کنید.
• از خود درباره دلیل تغییرات و جهت پیشرفت یا انجام واکنش سوال کنید.
• دانسته‌های خود را به همکلاسی‌های خود آموزش دهید.

مطالعه در زمان هوشیاری

شیمی از جمله علومی است که پیشرفت در آن به انرژی، هوشیاری کامل، دقت بالا و صبر و حوصله نیاز دارد. مطالعه شیمی در زمان خواب آلودگی، حواس‌پرتی یا مطالعه با عجله می‌تواند موانعی بزرگ برای درک مفاهیم آن باشد. در ادامه چند نکته برای افزایش تمرکز در روش مطالعه شیمی ارائه شده است.

• شیمی را در ساعات پرانرژی‌تر روز مانند صبح یا پس از استراحت مطالعه کنید.
• در صورت خستگی، شیمی را پس از استراحت‌های کوتاه مطالعه کنید.
• فرمول‌ها و مفاهیم مهم را پیش از خواب و در آخر شب مطالعه نکنید.
• از تکنیک‌های پومودورو (۲۵ دقیقه مطالعه، ۵ دقیقه استراحت) استفاده کنید.
• برای مطالعه متمرکزتر شیمی، همواره خواب شبانه کافی اشته باشید.
• شیمی نیاز به درک مفاهیم پیچیده دارد. به همین دلیل تغذیه مناسب برای بهبود عملکرد ذهنی در مطالعه شیمی مهم است.
• برای جلوگیری از خستگی ذهن، مطالعه خود را بین مفاهیم حفظی، مسائل عددی و مفاهیم ادراکی تقسیم کنید.

افزایش کیفیت مطالعه بجای کمیت آن

یکی از مهم‌ترین قدم‌ها در درک بهتر شیمی زمانی که با مشکلی بر می‌خورید این است که مشکل را یافته و بر روی آن تمرکز کنید. افزایش ساعات مطالعه به تنهایی نمی‌تواند درک بهتری از مفاهیم را برای شما ممکن کند. بررسی کنید کدام روش‌های مطالعه بیشترین کمک را به شما کرده‌اند و بیشترین اعتمادبه‌نفس را داده‌اند.

برای مباحثی که راحت هستید زمان کمتری بگذارید و روی بخش‌های چالش‌برانگیز بیشتر تمرکز کنید. وقتی برگه امتحان را پس می‌گیرید، قبل از دیدن پاسخ‌ها دوباره سوالات غلط را حل کنید. در این روند می‌توانید مسائل زیر را تحلیل کنید.

• آیا این بار جلوتر می‌روید؟
• آیا در محیطی کم‌استرس بهتر عمل می‌کنید؟
• مشکل شما مفهومی است؟ ریاضی است؟ یا شروع حل مسئله؟

این تحلیل به شما کمک می‌کند شکاف‌های مفهومی را از اشتباهات ناشی از استرس امتحان جدا کنید.

رسم نقشه ذهنی

نقشه ذهنی و رسم نمودار یکی از بهترین ابزارهای یادگیری در روش مطالعه شیمی است. در مباحثی که شاخه‌های بسیاری دارند و به هم مرتبط هستند، رسم یک نمودار می‌تواند به جمع‌بندی مهم‌ترین نکات این مفاهیم به شما کمک کند.

برای مثال، نمودار زیر می‌تواند به عنوان یک نقشه ذهنی برای به خاطر سپردن انواع پیوند در شیمی استفاده شود.

جمع بندی

در این مطلب از مجله فرادرس آموختیم بهترین روش مطالعه شیمی چیست. به یاد داشته باشید که ماهر شدن در شیمی زمان و تلاش مداوم را می‌طلبد. با ساختن پایه‌های قوی شروع کنید، به طور سیستماتیک تمرین کنید و درک خود را به طور منظم امتحان کنید.

این روش‌های اثبات‌شده به شما کمک خواهند کرد تا مفاهیم شیمیایی را مدیریت کرده و نتایج بهتری در امتحانات خود کسب کنید. موفقیت در شیمی به تداوم، تمرین و رویکرد درست بستگی دارد. اگر منظم عمل کنید، این درس می‌تواند به یکی از قوی‌ترین دروس شما تبدیل شود.