ادبیات، علوم انسانی ۱۸۳۱۵ بازدید

در آموزش‌های پیشین مجله فرادرس با آرایه‌های ادبی و برخی از قالب‌های شعر فارسی از قبیل غزل، قصیده، مثنوی و رباعی آشنا شدیم. در این آموزش می‌خواهیم ببینیم قالب شعری دوبیتی چیست و چه ویژگی‌هایی دارد.

دوبیتی چیست ؟

دوبیتی یکی از قالب‌های شعری کوتاه است که دو بیت (یا چهار مصراع) دارد و مانند رباعی مصراع اول و دوم و چهارم آن قافیه دارد، اما وزن آن با وزن رباعی فرق دارد. سرودن دوبیتی سابقه‌ای طولانی دارد و در کتاب‌های ادبیات از آن به‌عنوان «فَهلوی» یا «فهلویات» نیز نام برده شده است. فهلوی در فرهنگ لغت برای آن چنین تعریفی بیان شده است: شعری که به یکی از زبان‌های محلی ایران – جز زبان ادبی و رسمی – به وزنی از اوزان عروضی یا هجایی سروده شده و بخشی از آن‌ها در قالب دوبیتی است.

فهلوی به‌معنای پهلوی است و همین نام نشان می‌دهد که به زبان پهلوی و لهجه‌های مرکز ایران مانند ری و عراق شعرهایی سروده شده و قدمت دارد. برای مثال، دوبیتی زیبای زیر از شهید بلخی نشان می‌دهد که در دوره سامانی این قالب رایج بوده است:

اگر غم را چو آتش دود بودی
جهان تاریک بودی جاودانه

در این گیتی سراسر گر بگردی
خردمندی نیابی شادمانه

دوبیتی رایج‌ترین قالب شعری بین قشرهای مختلف مردم است. گوینده بسیاری از دوبیتی‌ها که اغلب آنان از روستاییان و چوپان‌ها بوده‌اند، مجهول است. برای مثال، معلوم نیست سراینده دوبیتی زیر چه کسی بوده است:

جوانی هم بهاری بود و بگذشت
به ما یک اعتباری بود و بگذشت

میون ما و تو یک الفتی بود
که آن هم نوبهاری بود و بگذشت

برای آشنایی با ادبیات دبیرستان، پیشنهاد می‌کنیم به مجموعه آموزش‌های دروس دبیرستان و پیش دانشگاهی فرادرس مراجعه کنید که لینک آن در ادامه آورده شده است.

قالب دوبیتی چگونه است؟

ساختار دوبیتی از نظر هم‌قافیه بودن مصراع‌ها شبیه رباعی است. بدین شکل که مصراع‌های اول، سوم و چهارم هم‌قافیه هستند.

قالب دوبیتی در تصویر زیر نشان داده شده است.

ساختار دوبیتی

البته در موارد اندکی نیز هر چهار مصراع‌ می‌توانند هم‌قافیه باشند که تصویر زیر آن را نشان می‌دهد:‌

ساختار دوبیتی

وزن دوبیتی چیست؟

وزن دوبیتی «مفاعیلن مفاعیلن فعولن» است.

برای مثال یکی از دوبیتی‌های معروف باباطاهر را بررسی می‌کنیم:

دو زلفانت گرم تار ربابم
چه می‌خواهی ازین حال خرابم

ته که با مو سر یاری نداری
چرا هر نیمه‌شو آیی به خوابم

هجای مصراع اول به‌صورت زیر است:

دُ / زُل / فو / نِت / گِ / رُم / تا / رِ / رُ / با / بُم

مَ / فا / عی / لُن / مَ / فا / عی / لُن / فَ / عو / لُن

دوبیتی‌سرایان معروف

همان‌طور که گفتیم، دوبیتی شعری بوده که بیشتر بین عامه مردم رواج داشته و به همین خاطر شاید نتوان به‌اندازه سایر قالب‌های شعری، شاعران دوبیتی‌سرای معروفی را پیدا کرد.

البته در تاریخ سرایش دوبیتی، شاعران معروفی وجود داشته‌اند که از آن‌ها می‌توان به افراد زیر اشاره کرد:

  • بندار رازی
  • باباطاهر
  • پورفریدون
  • شرفشاه گیلانی
  • شمس مغربی
  • فایز دشستانی

از میان دوبیتی‌‌سرایان باباطاهر و فایز معروف‌تر هستند. علاوه بر این اسامی، در چند دهه اخیر تغییرات بزرگی در محتوای دوبیتی‌ها رخ داده و مضامینی تازه به آن‌ها افزوده شده است. نام‌هایی چون زنده‌یاد سید حسن حسینی و قیصر امین‌پور در این زمینه دوبیتی‌های زیبایی سروده‌اند.

در ادامه، چند دوبیتی از شاعران دوبیتی‌سرا آورده شده است.

باباطاهر:

ز دست دیده و دل هر دو فریاد
که هر چه دیده وینه دل کنه یاد

بسازم خنجری نیشش ز پولاد
زنم بر دیده تا دل گرده آزاد

***

اگر دستم رسد بر چرخ گردون
از او پرسم که این چین است و آن چون

یکی را می‌دهی صد ناز و نعمت
یکی را نان جو آلوده در خون

فایز دشتستانی:

به قربون خم زلف سیاهت
فدای عارض مانند ماهِت

ببردی دین فایز را به غارت
تو شاهی خیل مژگون‌ها سپاهِت

***

خودم اینجا دلم در پیش دلبر
خدایا این سفر کی می رود سر

خدایا کن سفر آسون به فایز
که بیند بار دیگر روی دلبر

سید حسن حسینی:

چو جان در مجلس تن پرده‌ای نیست
بر این راز نمایان، پرده‌ای نیست

مواظب باش ای دل! تا نیفتی
که در ایوان عالم نرده‌ای نیست

قیصر امین‌پور:

تبم ترسم که پیراهن بسوزد
ز هرم آه من آهن بسوزد

مرا فردوس می‌شاید که ترسم
دل دوزخ به حال من بسوزد

دوبیتی باباطاهر

تفاوت رباعی و دوبیتی چیست ؟

تفاوت دوبیتی از دو دیدگاه شکل و محتوا قابل بررسی است. اولاً وزن دوبیتی با رباعی متفاوت است. ثانیاً از نظر محتوا، مضامین و موضوعات دوبیتی معمولاً غنایی است و در آن به عشق و عرفان و گریه و جدایی و یاد یار و داغ و… اشاره می‌شود. اما در رباعی بیشتر به موضوعات فلسفی پرداخته می‌شود. البته رباعی‌های عاشقانه و صوفیانه نیز وجود دارد.

یک روش آسان برای آنکه بفهمید شعری که آن را می‌خوانید از نظر شکل رباعی است یا دوبیتی، این است که آن را هجا کنید. اگر هجای ابتدا کوتاه بود، قالب شعر دوبیتی است و اگر هجا بلند بود، قالب آن رباعی است.

برای مثال، شعر معروف زیر از باباطاهر دقت کنید. اگر این شعر را هجا کنیم، می‌بینیم که هجای اول آن، هجای کوتاه «بِ» است و این شعر یک دوبیتی است:

به صحرا بنگرم صحرا ته وینم
به دریا بنگرم دریا ته وینم

به هر جا بنگرم کوه و در و دشت
نشان روی زیبای ته وینم

اما همان‌طور که می‌بینیم، در رباعی زیر از خیام هجای اول، یعنی «گو»، یک هجای بلند است:

گویند مرا که دوزخی باشد مست
قولیست خلاف دل در آن نتوان بست

گر عاشق و میخواره به دوزخ باشند
فردا بینی بهشت همچون کف دست

همان‌طور که در آموزش «آموزش وزن شعر فارسی | به زبان ساده و گام به گام» اشاره کردیم، هجاهای شعر فارسی را به‌صورت زیر دسته‌بندی می‌کنند:

  • هجای کوتاه (U)
    • صامت + مصوت کوتاه (مثل بِ، نَ، اُ)
  • هجای بلند (—)
    • صامت + مصوت کوتاه + صامت (مثل دَر)
    • صامت + مصوت بلند (مثل گو)
  • هجای کشیده (—U)
    • صامت + مصوت کوتاه + صامت + صامت (مثل شُست)
    • صامت + مصوت بلند + صامت (مثل نور)
    • صامت + مصوت بلند + صامت + صامت (مثل دوست)
آرامگاه باباطاهر در همدان
آرامگاه باباطاهر در همدان

انواع دوبیتی

دوبیتی را می‌توان به سه نوع مختلف تقسیم کرد: دوبیتی با دو بیت مقفی، دوبیت به‌هم‌پیوسته، دوبیتی نو. در ادامه به این انواع دوبیت‌ها می‌پردازیم.

دوبیتی با دو بیت هم‌قافیه

در این نوع دوبیتی، فقط مصراع‌های دوم و چهارم قافیه دارند و مصراع سوم مصرع نیست. در این نوع دوبیتی، مصراع‌های اول و سوم یک قافیه و مصراع‌های دوم و چهارم یک قافیه دیگر دارند.

دوبیتی‌های پیوسته

معین‌الدین عباسه در قرن نهم با سرودن رباعی‌های متوالی که از نظر معنایی مرتبط بودند، قطعه‌ای می‌ساخت. این قالب شعری را دوبیتی‌های پیوسته نام نهاده‌اند. ابیات زیر مثالی از این نوآوری اوست:

اکنون که ز رنگ لاله و بوی سمن
چون جنت عدن گشت اطراف چمن

ای عارض تو رشک گل و لاله و مل
وی طره تو طیره ده مشک ختن

ساغر ز می مغنه خالی مگذار
تسبیح بنه جام و صراحی بردار

حیف است که عمر در ملامت گذرد
برخیز ز روی کرم ای سیم‌عذار

آن جام شراب ارغوانی در ده
و آن ساغر آب زندگانی در ده

اندر غم و غصه جهان پیر شدم
وآن ساغر آب زندگانی در ده

اندر غم و غصه جهان پیر شدم
گلگونه چهره جوانی در ده

در زمینه دوبیتی‌های پیوسته، رشید یاسمی در سال ۱۰۳۵ کامل‌ترین گام را برداشت.

دوبیتی نو

بعضی از شعرهای عصر امروز ترکیبی از چندین بخش هستند که هر بخش آن‌ از دو بیت تشکیل می‌شود. همچنین، هریک از بخش‌ها از نظر قافیه یکی از سه حالت زیر را دارند:

  1. تنها مصراع‌های دوم و چهارم هم‌قافیه‌اند.
  2. مصراع‌های اول و سوم یک قافیه هم‌قافیه و مصراع‌های دوم و چهارم به‌صورت مجزا هم‌قافیه‌اند.
  3. دو مصراع طرف هم‌قافیه و در مصراع وسط به‌صورت مجزا هم‌قافیه‌اند.

نام‌های دیگر دوبیتی چه هستند؟

دوبیتی نام‌های مختلفی داشته که در برهه‌های مختلف حیات آن مصطلح بوده‌اند. نام‌های دیگر دوبیتی، عبارتند از: ترانه، فهلویات، بیت، دوبیت، دوبیتت، چهار بیتت، ترانگ، کله فریاد، چهارپار، سی تک، چهاردانه، چهارگانه، چهارخانه و چهار تاج.

مضامین دوبیتی چیست؟

در این بخش، رایج‌ترین مضامین دوبیتی‌هایی را که از دیرباز وجود داشته، به‌صورت خلاصه بررسی می‌کنیم و مثال‌هایی از آن‌ها را ارائه می‌کنیم.

مرثیه:

خبر اومد که دشتستون بهاره
زمین از خون احمد لاله‌زاره

خبر ور مادر پیرش رسونید
که احمد یک تن و دشمن هزاره

شکایت از ظلم:

ز دشتی اومدم در لار می‌رم
تن ساز اومدم ناساز می‌رم

الهی خیر نبینه خان دشتی
که با یار اومدم بی‌یار می‌رم

اشاره‌های تاریخی:

فرنگی اومد و بندر گرفته
اول کشتی دوم لنگر گرفته

سلام از من به شاه‌عباس رسونین
که کافر دین پیغمبر گرفته

شکایت از هجران در سفر: 

شب شنبه ز کرمون بار کردم
غلط کردم که پشت بر یار کردم

رسیدم بر لب آب صفاهان
نشستم گریه بسیار کردم

موضوعات چوپانی و ساربانی:

شتر از بار می‌نالد من از دل
بنالیم هردومون منزل به منزل

شتر نالد که من بارم گرونه
منم نالم که دور افتادم از ول

موضوعات اجتماعی – سیاسی: 

شاید بتوان گفت که اقبال لاهوری اولین شاعر معاصری بود که مسائل اجتماعی ـ سیاسی را در قالب دوبیتی نیز بیان کرد.

جهان مشت گل و دل حاصل اوست
همین یک قطه خون مشکل اوست

نگاه ما دو بین افتاد ورنه
جهان هر کسی اندر دل اوست

معرفی فیلم آموزش ادبیات فارسی پایه هفتم فرادرس

فیلم آموزش ادبیات فارسی پایه هفتم

یکی از دروسی که دوبیتی در آن معرفی شده، ادبیات فارسی پایه هفت است که فیلم آ‌موزش آن در قالب ۱۷ درس و در زمین ۵ ساعت و ۹ دقیقه توسط فرادرس تهیه و تدوین شده است. عناوین این هفده درس عبارت است از مقدمه و زنگ آفرینش، چشمه معرفت، نسل آینده‌ساز، با بهاری که می‌رسد از راه، زیبایی شکفتن، درس آزاد – ادبیات بومی – بخش یکم، قلب کوچکم را به چه کسی بدهم، علم زندگانی، زندگی همین لحظه‌هاست، نصیحت امام، شوق خواندن، کلاس ادبیات، مروایدی در صدف، زندگی حسابی، فرزند صالح انقلاب، عهد و پیمان، عشق به مردم، رفتار بهشتی، گرمای محبت، خدمات متقابل اسلام و ایران، اسوه نیکو، امام خمینی (ره)، درس آزاد – ادبیات بومی – بخش دوم، آدم‌آهنی و شاپرک، ما می‌توانیم.

معرفی فیلم آموزش فارسی پایه نهم فرادرس

آموزش فارسی پایه نهم

این آموزش در ۶ درس تدوین شده و مدت زمان آن ۸ ساعت و ۲۳ دقیقه است. در این آموزش سعی شده که کتاب فارسی پایه نهم را از سه دیدگاه واژه‌شناسی، آرایه های ادبی و دستور زبان فارسی بررسی شود. یکی از ویژگی‌های این آموزش، این است که با سطحی ساده آغاز شده و به مرور، سطح آن پیشرفته می‌شود، به گونه‌ای که دانش‌آموز با همراهی درس به آسانی می‌تواند با واژه‌شناسی، آرایه های ادبی و دستور زبان فارسی ارتباط برقرار کرده و مفاهیم آن‌ها را درک کند.

جمع‌بندی

در این آموزش، با دوبیتی آشنا شدیم و دیدیم که یک قالب شعری شبیه رباعی است که البته در وزن و مضامین با آن تفاوت دارد. همچنین، با دوبیتی‌سراهای معروف آشنا شدیم و چند دوبیتی را برای افزایش آشنایی با این قالب شعری بیان کردیم.

اگر این مطلب برای شما مفید بوده است، آموزش‌ها و مطالب زیر نیز به شما پیشنهاد می‌شوند:

بر اساس رای ۱۷ نفر
آیا این مطلب برای شما مفید بود؟
شما قبلا رای داده‌اید!
اگر بازخوردی درباره این مطلب دارید یا پرسشی دارید که بدون پاسخ مانده است، آن را از طریق بخش نظرات مطرح کنید.

سید سراج حمیدی دانش‌آموخته مهندسی برق است و به ریاضیات و زبان و ادبیات فارسی علاقه دارد. او آموزش‌های مهندسی برق، ریاضیات و ادبیات مجله فرادرس را می‌نویسد.

یک نظر ثبت شده در “دوبیتی چیست؟ — به زبان ساده + قالب و مثال

نظر شما چیست؟

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.