بحرهای عروضی در شعر فارسی – از صفر تا صد

وزن عروضی از نحوه چینش ارکان عروضی در کنار یکدیگر ساخته می‌شود و ترکیب و تکرار هرکدام از ارکان عروضی، مطابق با یکی از بحرهای عروضی است.در این مطلب از مجله فرادرس بحرهای عروضی در شعر فارسی را یاد می‌گیریم و انواع وزن های عروضی را با مثال معرفی می‌کنیم و نام بحرهای مختلف را یاد خواهیم گرفت. در انتهای مطلب نیز پرسش‌هایی چهارگزینه‌ای آورده‌ایم تا یادگیری خود را افرایش دهید.

بحرهای عروضی در شعر فارسی

بحر در شعر فارسی اصطلاحی است برای وزن شعر که از ترکیب یک یا چند رکن عروضی در مصراع شعر تشکیل می‌شود. این ارکان عروضی که به افاعیل معروف هستند را در فهرست زیر آورده‌ایم.

• مَفاعیلُن
• مَستَفعِلُن
• فاعِلاتُن
• مَفاعِلتُن
• مُتَفاعلُن
• فَعولُن
• فاعِلُن
• مفعولاتُ

مهم ترین بحرهای عروضی در شعر فارسی

در فهرست زیر مهم ترین بحرهای عروضی شعر فارسی را با رکن عروضی آن‌ها آورده‌ایم.

• بحر رمل: فاعلاتن (- U - -)
• بحر رجز: مستفعلن (- - U -)
• بحر هزج: مفاعیلن (U - - -)
• بحر متقارب: فعولن (U - -)

انواع بحر در شعر

با توجه به افاعیل یا همان ارکان عروضی، بحرهای عروضی به دو دسته کلی زیر تقسیم می‌شوند که هرکدام از آن‌ها دارای بحرهای زیرشاخه هستند.

• بحرهای متفق الارکان
• بحرهای مختلف الارکان

زحافات عروضی

منظور از زحافات عروضی، ایجاد تغییراتی اندک در ارکان عروضی است که باعث تغییر خود رکن نمی‌شود. در فهرست زیر مهم‌‌ترین زحافات عرووضی را آورده‌ایم.

• حذف: حذف کردن یک یا چند هجای از ارکان عروضی (مثل تبدیل رکن «مفاعیلن (U - - -)» به رکن «فعولن (U - -)»)
• تبدیل: تغییر کمیت یک یا چند هجا از ارکان عروضی (مثل تبدیل رکن «مفاعیلن (U - - -)» به «مفاعیل (U - - U)»)
• اضافه: اضافه کردن یک هجا به آخر ارکان عروضی (مثل تبدیل رکن «مفاعیلن (U - - -)» به مفاعیلاتن (U - - - -))

بحرهای شعر فارسی و عربی و بحرهای مشترک

از بین همه بحرهای عروضی که در ادامه بررسی می‌کنیم، بعضی از آن‌ها مخصوص شعر فارسی، برخی مخصوص شعر عربی و برخی نیز مشترک هستند که همه آن‌ها را در فهرست زیر مشخص کرده‌ایم.

• بحرهای مخصوص شعر فارسی: جدید، قریب و مشاکل
• بحرهای مخصوص شعر عربی: طویل، مدید و بسیط
• بحرهای مشترک شعر فارسی و شعر عربی: بقیه بحرهای عروضی

بحرهای عروضی متفق الارکان در شعر فارسی

بحرهایی که از تکرار یک رکن عروضی ساخته می‌شوند را بحرهای متفق الارکان می‌دانیم که به انواع زیر تقسیم می‌شوند.

• بحر هزج (مفاعیلن)
• بحر رمل (فاعلاتُن)
• بحر رجز (مستفعلُن)
• بحر متقارب (فَعولُن)
• بحر متدارک (فاعِلُن)
• بحر وافر (مفاعلتُن)
• بحر کامل (متفاعِلُن)

بحر هزج

این بحر از تکرار رکن «مفاعیلن» (U - - -) یا زخافات آن تشکیل می‌شود. وزن‌های عروضی پرکاربرد بحر هزج را در فهرست زیر آورده‌ایم.

• مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (بحر هزج مثمن سالم)
• مفاعیلن مفاعیلن فعولن (بحر هزج مسدس محذوف) (وزن دوبیتی)
• مفاعیلُ مفاعیلُ مفاعیلُ فعولن (بحر هزج مثمن مکفوف محذوف)
• مفعولُ مفاعیلُ مفاعیلُ فعولن (بحر هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
• مفعولُ مفاعیلن مفعولُ مفاعیلن (بحر هزج مثمن اخرب)
• مفعول مفاعلن فعولن (بحر هزج مسدس اخرب مقبوض محذوف)
• مفعولُ مفاعلن مفاعیلن (بحر هزج مسدس اخرب مقبوض)
• مفعولُ مفاعیلُ مفاعیلُ  فَعَل (بحر هزج مثمن اخرب مکفوف محبوب) (وزن اصلی رباعی)
• مفعولُ مفاعلن مفاعیلُ فَعَل (بحر هزج مثمن اخرب مقبوض مکفوف مجبوب) (پرکاربردترین گونه رباعی)

مثال

در کادر زیر بیتی آورده‌ایم که وزن آن یکی از اوزان عروضی بحر هزج است. وزن عروضی این بیت «مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن» یا همان بحر هزج مثمن سالم است.

بحر رمل

بحر رمل از تکرار رکن «فاعلاتن» (- U - -) یا زحافات آن ساخته می‌شود. در فهرست زیر، پرکاربردترین اوزان بحر رمل را آورده‌ایم.

• فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن (بحر رمل مثمن سالم) (از وزن‌های پرکاربرد فارسی)
• فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (بحر رمل مثمن محذوف) (از وزن‌های پرکاربرد فارسی)
• فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (بحر رمل مسدس محذوف) (از وزن‌های مثنوی)
• فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلاتن (بحر رمل مثمن مخبون)
• فعلاتن فعلاتن فعلاتن فَعَلُن (بحر رمل مثمن مخبون محذوف) (از وزن‌های پرکاربرد فارسی)
• فعلاتن فعلاتن فَعَلُن (بحر رمل مسدس مخبون محذوف)
• فعلاتُ فاعلاتن فعلاتُ فاعلاتن (بحر رمل مثمن مشکول)

مثال

در کادر زیر بیتی را مشاهده می‌کنید که وزن آن یکی از وزن‌های عروضی بحر رمل است. وزن این شعر بحر رمل مثمن سالم یعنی «فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن» است.

بحر رجز

رجز از تکرار رکن «مُستَفعِلُن» (- - U -) و زحافات آن ایجاد می‌شود. وزن‌های پرکاربرد بحر رجز را در کادر زیر آورده‌ایم.

• مستفعلن مستفعلن مستفعلن مستفعلن (بحر رجز مثمن سالم)
• مفتعلن مفتعلن مفتعلن مفتعلن (بحر رجز مثمن مطوی)
• مفتعلن مفاعلن مفتعلن مفاعلن (بحر رجز مثمن مطوی مخبون)
• مفاعلن مفاعلن مفاعلن مفاعلن (بحر رجز مثمن مخبون)

مثال

در کادر زیر شعری با یکی از اوزان بحر رجز را آورده‌ایم. وزن این بیت، بحر رجز مثمن سالم یعنی «مستفعلن مستفعلن مستفعلن مستفعلن» است.

بحر متقارب

بحری که از تکرار رکن عروضی «فعولُن» (U - -) یا زحافات آن ساخته می‌شود را بحر متقارب می‌دانیم که در فهرست زیر، پرکاربردترین وزن‌های این بحر را قرار داده‌ایم.

• فعولن فعولن فعولن فعولن (بحر متقارب مثمن سالم)
• فعولن فعولن فعولن فَعَل (بحر متقارب مثمن محذوف) (وزن مثنوی‌های حماسی مانند «شاهنامه»)
• فعولُ فَع‌لُن فعولُ فَع‌لُن (بحر متقارب مثمن مقبوض اثلم)

مثال

وزن عروضی بیت زیر یکی از وزن‌های بحر متقارب یعنی بحر متقارب مثمن محذوف یا همان «فعولن فعولن فعولن فعل» است.

بحر متدارک

بحری که از تکرار رکن «فاعِلُن» (- U -) یا زحافات آن تشکیل می‌شود را بحر متدارک می‌نامیم. پرکاربردترین اوزان عروضی این بحر را در فهرست زیر آورده‌ایم.

• فاعلن فاعلن فاعلن فاعلن (بحر متدارک مثمن سالم)
• فاعلن فاعلن فاعلن فَع (بحر متدارک مثمن احذّ)
• فَعِلُن فَعِلُن فَعِلُن فَعِلُن (بحر متدارک مثمن مخبون)
• فَع‌لُن فَغِلُن فَع‌لُن فَعِلُن (بحر متدارک مثمن مقطوع مخبون)

مثال

در کادر زیر بیتی را آورده‌ایم که وزن آن یکی از اوزان بحر متدارک است. وزن این شعر، بحر متدارک مثمن احذّ یعنی «فاعلن فاعلن فاعلن فعل» است.

بحر کامل

تکرار رکن «مُتفاعلُن» یا زحافات آن باعث ساخت بحر کامل می‌شود که در فهرست زیر اوزان پرکاربرد آن را آورده‌ایم.

• متفاعلن متفاعلن متفاعلن متفاعلن (بحر کامل مثمن سالم)
• متفاعلن فعلاتُن متفاعلن فعلاتُن (بحر کامل مثمن مقطوع)

مثال

وزن بیت زیر از اوزان بحر کامل یعنی بحر کامل مثمن سالم «متفاعلن متفاعلن متفاعلن متفاعلن» است.

بحر وافر

از تکرار رکن عروضی «مُفاعَلَتُن» یا زحافات آن به بحر وافر می‌رسیم که اوزان عروضی پرکاربرد آن را در فهرست زیر قرار داده‌ایم.

• مفاعلتن مفاعلتن مفاعلتن مفاعلتن (بحر وافر مثمن سالم)
• مفاعلتن مفاعلتن فعولن (بحر وافر مسدس مقطوف)

مثال

در کادر زیر نمونه‌ای از شعری در بحر وافر را آورده‌ایم. وزن این شعر، «مفاعلتن مفاعلتن مفاعلتن مفاعلتن» یعنی بحر وافر مثمن سالم است.

آموزش بحرهای عروضی در شعر فارسی با فرادرس

تا اینجا با بحرهای عروضی در شعر فارسی آشنا شدیم و در ادامه به طور مفصل‌تری به آن‌ها می‌پردازیم. بحث بحر و وزن عروضی یکی از مهم‌ترین مباحث ادبیات فارسی و علوم و فنون ادبی است و خود این مبحث از مباحث کوچک دیگری تشکیل شده است. برای مثال برای تشخیص درست وزن شعر باید با تقطیع هجایی، ارکان عروضی و اختیارات شاعری آشنا باشیم. در صورت بهره نگرفتن از آموزش‌های درست ممکن است وزن عروضی مبحثی بسیار سخت و حل نشدنی به نظر برسد اما در صورت استفاده از آموزش‌های کاربردی می‌توانید به طور کامل و به سادگی به همه مباحث عروض مسلط شوید. به همین دلیل در این بخش برخی از فیلم‌های آموزشی فرادرس را آورده‌ایم که برای یادگیری بحرهای عروضی کاربردی و مفید هستند.

• فیلم آموزش علوم و فنون ادبی ۳ پایه دوازدهم در فرادرس
• فیلم فیلم آموزش علوم و فنون ادبی ۲ پایه یازدهم در فرادرس
• فیلم آموزش علوم و فنون ادبی ۱ پایه دهم در فرادرس
• فیلم آموزش رایگان وزن شعر فارسی در فرادرس

همچنین برای بهره‌مندی از حل نمونه سؤال در کنار آموزش مباحث، می‌توانید از آموزش‌‌های زیر استفاده کنید.

• فیلم آموزش علوم و فنون ادبی ۳ پایه یازدهم همراه با حل سؤالات کنکور در فرادرس
• فیلم آموزش علوم و فنون ادبی ۲ پایه یازدهم همراه با حل سؤالات کنکور در فرادرس
• فیلم آموزش علوم و فنون ادبی ۱ پایه دهم همراه با حل سؤالات کنکور در فرادرس

همچنین برای استفاده از آموزش‌های جامع‌تر در زمینه علوم و فنون ادبی و سایر دروس می‌توانید از مجموعه آموزش‌های زیر استفاده کنید.

• مجموعه فیلم‌های آموزش علوم انسانی دوره متوسطه در فرادرس

بحرهای عروضی مختلف الارکان در شعر فارسی

بحرهایی که از ترکیب ارکان عروضی متفاوت ساخته می‌شوند را بحور مختلف الارکان می‌نامیم و در این بخش بحرهای دارای کاربرد آن در شعر فارسی را با توضیح کامل معرفی می‌کنیم.

• بحر مضارع (مفاعیلن فاعلاتن)
• بحر طویل (فعولن مفاعیلن)
• بحر مدید (فاعلاتن فاعلن)
• بحر بسیط (مستفعلن فاعلن)
• بحر جدید (فاعلاتن فاعلاتن مستفعلن)
• بحر قریب (مفاعیلن مفاعیلن فاعلاتن)
• بحر مُشاکِل (فاعلاتن مفاعیلن مفاعیلن)
• بحر مقتضب (مفعولاتُ مستفعلن)
• بحر مجتثّ (مستفعلن فاعلاتن)
• بحر سریع (مستفعلن مستفعلن مفعولاتُ)
• بحر خفیف (فاعلاتن مستفعلن فاعلاتن)
• بحر منسرح (مستفعلن مفعولاتُ)

بحر مضارع

اگر وزن شعری از ترکیب و تکرار دو رکن «مفاعیلُن فاعلاتن» یا زحافات آن‌ها ساخته شده باشد، بحر مضارع است. در فهرست زیر اوزان پرکاربرد این بحر را آورده‌ایم.

• مفاعیلن فاعلاتن (بحر مضارع مثمن سالم)
• مفعولُ فاعلاتن (بحر مضارع مثمن اخرب)
• مفعولُ فاعلاتُ مفاعیلُ فاعلُن (بحر مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)

مثال

وزن بیت زیر از اوزان بحرهای مضارع یعنی بحر مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف «مفعولُ فاعلاتُ مفاعیلُ فاعلن» است.

بحر طویل

با ترکیب و تکرار رکن‌های «فعولن مفاعیلن» یا زحافات آن‌ها بحر طویل تشکیل می‌شود که در زبان فارسی کاربرد زیادی ندارد. در فهرست زیر، اوزان عروضی پرکاربرد این بحر را قرار داده‌ایم.

• فعولن مفاعیلن فعولن مفاعیلن (بحر طویل مثمن سالم)
• فعولن مفاعیلن فعولن مفاعلن (بحر طویل مثمن مقبوض)

مثال

در کادر زیر بیتی را آورده‌ایم که وزن آن در بحر عروضی طویل مثمن سالم است.

بحر مدید

این بحر از ترکیب و تکرار دو رکن «فاعلاتن فاعلن» یا زحافات آن‌ها ساخته شده است. این بحر نیز در شعر  فارسی رواج زیادی ندارد. در فهرست زیر، پرکاربردترین وزن‌های عروضی بحر مدید را آورده‌ایم.

• فاعلاتن فاعلن فاعلاتن فاعلن (بحر مدید مثمن سالم)
• فاعلاتن فاعلن فاعلاتن (بحر مدید مسدس سالم)

مثال

در کادر زیر بیتی را آورده‌ایم که وزن آن «فاعلاتن فاعلن فاعلاتن فاعلن» یعنی بحر مدید مثمن سالم است.

بحر خفیف

از ترکیب و تکرار رکن‌های عروضی «فاعلاتن مستفعلن فاعلاتن» یا زحافات آن‌ها، بحر خفیف ساخته می‌شود که پرکاربردترین وزن‌های عروضی آن را در فهرست زیر آورده‌ایم.

• فاعلاتن مستفعلن فاعلاتن (بحر خفیف مثمن سالم)
• فعلاتن مفاعلن فعلن (بحر خفیف مسدس مخبون محذوف) (وزن مثنوی‌های تعلیمی)
• فعلاتن مفاعلن فعلاتن (بحر خفیف مسدس مخبون)

مثال

در کادر زیر بیتی را آورده‌ایم که وزن آن از وزن‌های بحر خفیف است. وزن بیت زیر «فعلاتن مفاعلن فعلاتن» یا همان بحر خفیف مسدس مخبون است.

بحر مجتث

اوزانی که از ترکیب و تکرار ارکان عروضی «مستفعلن فاعلاتن» یا زحافات آن‌ها ساخته می‌شوند در دسته بحر مجتث قرار می‌گیرند. اوزان پرکاربرد این بحر را در فهرست زیر آورده‌ایم.

• مستفعلن فاعلاتن مستفعلن فاعلاتن (بحر مجتث مثمن سالم)
• مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (بحر مجتث مخبون محذوف) (رایج‌ترین وزن در شعر فارسی)
• مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلاتن (بحر مجتث مثمن مخبون)

مثال

وزن بیت زیر، «مفاعن فعلاتن مفاعلن فعلاتن» یا بحر مجتث مثمن مخبون از اوزان عروضی بحر مجتث است.

بحر سریع

این بحر از ترکیب و تکرار ارکان عروضی «مستفعلن مستفعلن مفعولاتُ» یا زحافات این ارکان ساخته می‌شود و در فهرست زیر وزن‌های پرکاربرد این بحر را قرار داده‌ایم.

• مستفعلن مستفعلن مفعولاتُ (بحر سریع مثمن سالم)
• مفتعلن مفتعلن فاعلن (بحر سریع مسدس مطوی مکشوف)

مثال

وزن بیت موجود در کادر زیر از اوزان عروضی بحر سریع یعنی «مفتعلن مفتعلن فاعلن» یا همان بحر سریع مسدس مطوی مکشوف است.

بحر منسرح

ترکیب و تکرار رکن‌های عروضی «مستفعلن مفعولاتُ» یا زحافات آن‌ها بحر منسرح را می‌سازد که در فهرست زیر اوزان عروضی پرکاربرد آن را آورده‌ایم.

• مستفعلن مفعولاتُ مستفعلن مفعولاتُ (بحر منسرح مثمن سالم)
• مفتعلن فاعلن مفتعلن فاعلن (بحر منسرح مثمن مطوی مکشوف)
• مفتعلن فاعلاتُ مفتعلن فَع (بحر منسرح مثمن مطوی منحور)

مثال

در کادر زیر بیتی را آورده‌ایم که وزن ‌آن «مفتعلن فاعلن مفتعلن فاعلن» یعنی بحر منسرح مثمن مطوی مکشوف است.

بحر مقتضب

ترکیب و تکرار دو رکن عروضی «مفعولاتُ مستفعلن» یا زحافات آن‌ها، بحر مقتضب را می‌سازد. اوزان پرکاربرد این بحر را در فهرست زیر مشخص کرده‌ایم.

• مفعولاتُ مستفعلن مفعولاتُ مستفعلن (بحر مقتضب مثمن سالم)
• فاعلاتُ مفعولن فاعلاتُ مفعولن (بحر مقتضب مثمن مطوی مقطوع)
• فاعلاتُ مفتعلن فاعلاتُ مفتعلن (بحر مقتضب مثمن مطوی)

مثال

وزن بیت زیر، «فاعلاتُ مفعولن فاعلاتُ مفعولن» یعنی بحر مقتضب مثمن مطوی مقطوع است.

بحر بسیط

این بحر حاصل ترکیب و تکرار رکن‌های عروضی «مستفعلن فاعلن» یا زحافات آن‌ها است. در فهرست زیر به بیان پرکاربردترین اوزان این بحر پرداخته‌ایم.

• مستفعلن فاعلن مستفعلن فاعلن (بحر بسیط مثمن سالم)
• مستفعلن فعلن مستفعلن فعلن (بحر بسیط مثمن مخبون)

مثال

در کادر زیر نمونه‌ای از بحر بسیط مثمن سالم را آورده‌ایم. یعنی وزن شعر زیر، «مستفعلن فاعلن مستفعلن فاعلن» است.

بحر جدید

ترکیب و تکرار سه رکن «فاعلاتن فاعلاتن مستفعلن» یا زحافات ‌آن‌ها بحر جدید را می‌سازد که در زبان فارسی آن‌چنان رواج ندارد. در فهرست زیر، وزن‌های عروضی پرکاربرد این بحر را آورده‌ایم.

• فاعلاتن فاعلاتن مستفعلن (بحر جدید مسدس سالم)
• فعلاتن فعلاتن مفاعلن (بحر جدید مسدس مخبون)

مثال

در کادر زیر بیتی را قرار داده‌ایم که از اوزان عروضی بحر جدید است. وزن این شعر در بحر جدید مسدس مخبون یعنی «فعلاتن فعلاتن مفاعلن» است.

بحر قریب

این بحر از ترکیب و تکرار ارکان عروضی «مفاعیلن مفاعیلن فاعلاتن» یا زحافات آن‌ها ساخته می‌شود. وزن‌های عروضی فهرست زیر از اوزان پرکاربرد بحر قریب هستند.

• مفاعیلن مفاعیلن فاعلاتن (بحر قریب مسدس سالم)
• مفاعیلُ مفاعیلُ فاعلن (بحر قریب مسدس مکفوف محذوف)
• مفعولُ مفاعیلُ فاعلاتن (بحر قریب مسدس اخرب مکفوف)

مثال

وزن بیت زیر در بحر قریب مسدس مکفوف محذوف یعنی «مفاعیل مفاعیل فاعلن» است.

بحر مشاکل

با ترکیب و تکرار رکن‌های عروضی «فاعلاتن مفاعلین مفاعیلن» یا زحافات آن‌ها، بحر مشاکل ساخته می‌شود که وزن‌های پرکاربرد آن را در فهرست زیر آورده‌ایم.

• فاعلاتن مفاعیلن مفاعیلن (بحر مشاکل مسدس سالم)
• فاعلاتُ مفاعیلُ فعولن (بحر مشاکل مسدس مکفوف محذوف)

مثال

در کادر زیر بیتی را مشاهده می‌کنید که شاعر آن را در بحر مشاکل مسدس مکفوف محذوف یعنی «فاعلاتُ مفاعیلُ فعولن» سروده است.

بحرهای عروضی ناشناس در شعر فارسی

برخی از شعرهای فارسی در وزن‌هایی سروده شده‌اند که در هیچ‌کدام از بحرهای شناخته‌شده قرار نمی‌گیرند. در این بخش به این دو بحر پرداخته‌ایم.

بحر عمیق

بحری مختلف الارکان است که از ترکیب و تکرار دو رکن عروضی «فاعلن فاعلاتن» و زحافات آن‌ها ساخته شده است. در فهرست زیر اوزان پرکاربرد این بحر را مشاهده می‌کنید.

• فاعلن فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن (بحر عمیق مثمن سالم)
• فاعلن مفعولن فاعلن مفعولن (بحر عمیق مثمن مشعث)

مثال

در کادر زیر بیتی از مولانا را آورده‌ایم که وزن آن «فاعلن مفعولن فاعلن مفعولن» یا همان بحر عمیق مثمن مشعث است.

بحر عریض

ترکیب و تکرار دو رکن عروضی «مفاعیلن فعولن» یا زحافات آن‌ها باعث ساخت بحر عریض می‌شود که در فهرست زیر اوزان عروضی پرکاربرد آن را آورده‌ایم.

• مفاعیلن فعولن مفاعیلن فعولن (بحر عریض مثمن سالم)
• مفاعلن فعولن مفاعلن فعولن (بحر عریض مثمن مقبوض)

مثال

شاعر بیت زیر را در بحر عریض مثمن مقبوض یعنی وزن «مفاعلن فعولن مفاعلن فعولن» سروده است.

انواع وزن های عروضی با مثال

وزن‌های عروضی از نحوه چینش رکن‌های عروضی یا زحافات آن‌ها در بحرهای مختلف ساخته می‌شوند یعنی در هر بحر، چندین وزن عروضی وجود دارد. در این بخش برخی از پرکاربردترین وزن های عروضی شعر فارسی را با نام بحر آن‌ها و مصراعی به عنوان نمونه آورده‌ایم.

فهرست وزن های عروضی پرکاربرد شعر فارسی

در فهرست زیر پرکاربردترین وزن های عروضی فارسی را با مثال و نام بحر آن‌ها آورده‌ایم.

• بحر مجتث مثمن مخبون محذوف (مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن): دگر نه عزم سیاحت کند نه یاد وطن / کسی که بر سر کویت مجاوری آموخت (سعدی)
• بحر مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف (مفعولُ فاعلاتُ مفاعیلُ فاعلن): هرگز وجود حاضر غائب شنیده‌ای؟ / من در میان جمع و دلم جای دیگر است (سعدی)
• بحر رمل مثمن محذوف (فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن): مردمان پیدا دهان دارند و ناپیدا سخن / تو چرا پیدا سخن داری و ناپیدا دهان (عنصری)
• بحر رمل مثمن مخبون محذوف (فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن): ای خردمند نگه کن که جهان بر گذر است / چشم بیناست همانا اگرت گوش کر است (ناصرخسرو)
• بحر خفیف مسدس مخبون (فعلاتن مفاعلن فعلن): زندگانی چه کوته و چه دراز / نه به آخر بمرد باید باز؟ (رودکی)
• بحر هزج مثمن سالم (مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن): کمند زلف را مانَد چو بر هم بافتن گیرد / سپاه زنگ را مانَد چو بر هم تاختن گیرد (کسایی)
• بحر هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف (مفعولُ مفاعیلُ مفاعیلُ فعولن): ساقی تو بده باده و مطرب تو بزن رود / تا مِی خورم امروز که وقت طرب ماست (ابوسعید ابوالخیر)
• بحر هزج مسدس محذوف (مفاعیلن مفاعیلن فعولن): منم در کشور عشقت خنیده / دلی از مهر رویت آگنیده (شاکر بخارایی)
• بحر مضارع مثمن اخرب (مفعولُ فاعلاتن مفعولُ فاعلاتن): از باده تو مستند ای دوست این عزیزان / رنج و عنای مستان اکنون کشید باید (سنایی)
• بحر رجز مثمن سالم (مستفعلن مستفعلن مستفعلن مستفعلن): هم تو مگر سامان کنی، راهم به خود آسان کنی / وین درد را درمان کنی زان مرهم احسات تو (میبدی)
• بحر متقارب مثمن محذوف (فعولن فعولن فعولن فعل): نگه کن بدین گنبد تیزگرد / که درمان از اویست و زویست درد (فردوسی)
• بحر هزج مثمن اخرب مکفوف مجبوب (مفعولُ مفاعیلُ مفاعیلُ فعل): دیروز که چشم تو به من درنگریست / خلقی به هزار دیده بر من بگریست (ابوسعید ابوالخیر)
• بحر هزج مثمن اخرب (مفعولُ مفاعیلن مفعولُ مفاعیلن): نومید مشو بنده از رحمت ما هرگز / زیرا که به غیر از ما کس نیست تو را هرگز (عبدالقادر گیلانی)

در مطلب زیر از مجله فرادرس، وزن‌های عروضی شعر فارسی را به صورت جدول همراه با نام بحرهای آن‌ها و مثال شعری برای هرکدام از آن‌ها آورده‌ایم.

نمونه سؤال بحرهای عروضی در شعر فارسی

حال که بحرهای عروضی در شعر فارسی را یاد گرفتیم در این بخش پرسش‌هایی چهارگزینه‌ای آورده‌ایم تا با پاسخ دادن به آن‌ها هم یادگیری خود را بسنجید و هم آن را تثبیت کنید. برای پاسخ به هر سؤال، روی گزینه درست مورد نظر خود کلیک کنید و سپس بر گزینه «مشاهده گزینه صحیح» بزنید تا جواب درست به شما نمایش داده شود. برای مشاهده پاسخ‌های تشریحی نیز انجام همین مراحل کافی است. با ثبت هر یک پاسخ درست یک امتیاز دریافت می‌کنید و امتیاز نهایی خود را در پایان آزمون یعنی پس از ثبت جواب همه سؤالات و با کلیک بر گزینه «دریافت جواب آزمون» مشاهده خواهید کرد.

جمع بندی بحرهای عروضی دوازدهم انسانی

در این مطلب از مجله فرادرس بحرهای عروضی در شعر فارسی را یاد گرفتیم و همه انواع بحر در شعر و وزن های عروضی را با مثال بررسی کردیم. در پایان مطلب نیز پرسش‌‌هایی چهارگزینه‌ای آورده‌ایم که در تثبیت یادگیری این مبحث مفید و کاربردی هستند.