آرایه ها و معنی درس سیمرغ فارسی دوازدهم

مجمعی کردند مرغان جهان
آنچه بودند آشکارا و نهان

معنی: همه پرنده‌های دنیا چه آن‌ها که حاضر بودند و چه آن‌ها که غائب بودند، در یک مکان جمع شدند.

جمله گفتند این زمان در روزگار
نیست خالی هیچ شهر از شهریار

معنی: همه آن‌ها با یکدیگر هم‌عقیده بودند که در این زمان هیچ سرزمینی بدون حاکم نیست.

چون بود کاقلیم ما را شاه نیست
بیش از این بی‌شاه بودن، راه نیست

معنی: چگونه است که سرزمین ما شاهی ندارد؟ اینکه بیشتر از این، بدون شاه بمانیم درست نیست.

هدهد که پرنده دانایی بودو افسری بر سر داشت، گفت: «ای یاران! من بیشتر از همه شما جهان را گشته‌ام و از اطراف و اکناف گیتی آگاهم. ما پرندگان را نیز پیشوا و شهریاری است. من او را می‌شناسم. نامش سیمرغ است و در پس کوه قاف، بلندترین کوه روی زمین، بر درختی بلند آشیان دارد. در خرد و بینش او را همتایی نیست؛ از هرچه گمان توان کرد، زیباتر است. با خردمندی و زیبایی، شکوه و جلالی بی‌مانند دارد و با خرد و دانش خود آنچه خواهد، تواند. سنجش نیروی او در توان ما نیست. چه کسی تواند ذره‌ای از خرد و شکوه و زیبایی او دریابد؟ سال‌ها پیش نیم‌شبی از کشور چین گذشت و پری از پرهایش بر آن سرزمین افتاد. آن پر چنان زیبا بود که هرکه آن را دید نقشی از آن به خاطر سپرد. این همه نقش و نگار که در جهان هست، هر یک پرتوی از آن پر است. شما که خواستار شهریاری هستید، باید او را بحویید و به درگاه او راه یابید و بدو مهرورزی کنید. لیکن باید بدانید که رفتن به کوه قاف کار آسانی نیست.»

شیرمردی باید این راه شگرف
زان که ره دور است و دریا ژرف ژرف

معنی: برای سپری کردن این راه عجیب، باید قوی و شجاع بود زیرا راه، بسیار دور است و در آن، مشکلات بسیار زیاد و جدی وجود دارد.

پرندگان چو سخنان هدهد را شنیدند جملگی مشتاق دیدار سیمرغ شدند و همه فریاد برآوردند که ما آماده‌ایم؛ ما از خطرات نمی‌هراسیم؛ ما خواستار سیمرغیم!

معنی: وقتی پرنده‌ها حرف‌های هدهد را شنیدند، همگی مشتاق شدند که سیمرغ را ببینند و فریاد زدند که آماده‌اند، از خطرهای مسیر نمی‌ترسند و سیمرغ را می‌خواهند.

هدهد گفت: «آری آنکه او را شناسد، دوری او را تحمل نتواند کرد و آنکه بدو رو آرد، بدو نتواند رسید.»

معنی: هدهد گفت: «بله، هرکسی او (سیمرغ) را بشناسد، نمی‌تواند دوری او را تحمل کند و هرکسی که بخواهد به او دست پیدا کند، نمی‌تواند.»

اما چون از خطرات راه اندکی بیشتر سخن به میان آورد، برخی از مرغان از همراهی باز ایستادند و زبان به پوزش گشودند. بلبل گفت: «من گرفتار عشق گلم. با این عشق، چگونه می‌توانم در جست‌وجوی سیمرغ این سفر پرخطر را بر خود هموار کنم؟»

معنی: اما وقتی که بیشتر درباره سفرهای راه صحبت کرد، بعضی از پرنده‌ها از همراهی خودداری کردند و عذرخواهی کردند. بلبل گفت: «من عاشق بلبل هستم و در عشق او اسیرم. با وجود چنین عشقی چگونه می‌توانم در چنین سفر پر از خطری به جست‌وجوی سیمرغ بیایم؟»

هدهد به بلبل پاسخ گفت: «مهرورزی تو بر گل کار راستان و پاکان است اما زیبایی محبوب تو، چند روزی بیش نیست.»

معنی: هدهد به بلبل جواب داد: «عشق تو بر گل کار درستی است اما زیبایی معشوق تو (گل) فقط چند روز است.»

گل اگرچه هست بس صاحب جمال
حسن او در هفته‌ای گیرد زوال

معنی: اگرچه گل بسیار زیبا است اما زیبای او در یک هفته پایان می‌یابد. (عمر زیبایی او یک هفته است.)

طاووس نیز چنین آورد که من مرغی بهشتی‌ام. روزگاری در بهشت به سر برده‌ام. مار با من آشنا شد؛ آشنایی او سبب گردید که مرا از بهشت بیرون کنند. اکنون آرزویی بیش ندارم و آن این است که بدان گلشن خرم باز گردم و در آن گلزار باصفا بیاسایم. مرا از این سفر معذور دارید که مرا با سیمرغ کاری نیست.

معنی: طاووس هم چنین گفت که من پرنده بهشتی هستم و روزگاری در بهشت زندگی کرده‌ام. مار با من آشنا شد و این آشنایی باعث اخراج من از بهشت شد. الان تنها آرزویم این است که به آن باغ سرسبز (بهشت) بازگردم و در آنجا آرام باشم. من را از انجام این سفر مرخص کنید که من با سیمرغ کاری ندارم.

هدهد پاسخ گفت: «بهشت جایگاهی خرم و زیباست اما بهشت نیز پرتوی از جمال سیمرغ است. بهشت در برابر سیمرغ چون ذره برابر خورشید است.»

معنی: هدهد جواب داد: «بهشت مکانی آباد و زیبا است اما حتی زیبایی بهشت هم تنها یک پرتو از زیبایی سیمرغ است. بهشت در مقابل سیمرغ، مانند ذره‌ای در برابر خورشید می‌ماند.»

هرکه داند گفت با خورشید راز
کی تواند ماند با یک ذره باز؟

معنی: کسی که بتواند با خورشید هم‌صحبت و همدم باشد، نمی‌تواند به همراهی با یک ذره، راضی باشد.

آنگاه باز شکاری که شاهان او را روی شست می‌نشاندند و با خویشتن به شکار می‌بردند، چنین گفت: «من بسیار کوشیده‌ام تا روی دست شاهان جا گرفته‌ام. پیوسته با آنان بوده‌ام و برای آنان شکار کرده‌‌ام. چه جای آن است که من دست شاهان را بگذارم و در بیابان‌های بی‌آب‌‌وعلف در جست‌وجوی سیمرغ سرگردان شوم؟ آن به که مرا نیز معذور دارید.»

معنی: آن زمان پرنده باز  شکارچی که پادشاهان او را روی دست خود نگه می‌داشتند و او را با خود به شکار می‌بردند، اینطور گفت: «من بسیار تلاش کرده‌ام تا مقامی نزدیک پادشاهان به دست بیاورم. همیشه همراه آن‌ها بوده‌ام و برای آن‌ها شکار کرده‌ام. دلیلی ندارد که من این مقام نزدیک به پادشاهان را رها کنم و برای پیدا کردن سیمرغ آواره شوم. بهتر است که عذرخواهی من را نیز برای نیامدن به سفر بپذیرید.»

بعد از آن مرغان دیگر سر به سر
عذرها گفتند مشتی بی‌خبر

اما هدهد دانا یک‌یک آنان را پاسخ گفت و عذرشان را رد کرد و چنان از شکوه و خرد و زیبایی سیمرغ سخن راند که مرغان جملگی شیدا و دل‌باخته گشتند؛ بهانه‌ها یک سو نهادند و خود را آماده ساختند تا در طلب سیمرغ به راه خود ادامه دهند و به کوه قاف سفر کنند. اندیشیدند که در پیمودن راه و در هنگام گذشتن از دریاها و بیابان‌ها راهبر و پیشوایی باید داشته باشند.

معنی: اما هدهد دانا یکی یکی به پرنده‌ها جواب داد و عذر آن‌ها برای عدم همراهی در آن سفر را نپذیرفت و طوری درباره بزرگی و دانایی و زیبایی سیمرغ صحبت کرد که همه پرنده‌ها، شیدا و دوست‌دار سیمرغ شدند. بهانه‌هایشان را رها کردند و خودشان را برای ادامه دادن مسیر برای یافتن سیمرغ آماده کردند. فکر کردند که برای این سفر و گذشتن از دریاها و بیابان‌ها باید رهبری داشته باشند.

آنگاه برای انتخاب راهبر و پیشوا که در راه، آنان را راهنمون شود، قرعه زدند. قضا را قرعه به نام هدهد افتاد. پس بیش از صد هزار مرغ به دنبال هدهد به پرواز درآمدند. راه بس دور و دراز و هراسناک بود، هرچه می‌رفتند، پایان راه پیدا نبود. هدهد به مهربانی به همه جرئت می‌داد اما دشواری‌های راه را پنهان نمی‌ساخت.

معنی: آنگاه برای انتخاب رهبری که در راه سفر، راهنمای آن‌‌ها باشد، قرعه‌کشی کردند. تقدیر چنین بود که قرعه رهبری به هدهد افتاد. بنابراین بیشتر از صدهزار پرنده به دنبال هدهد به پرواز درآمدند. راه، بسیار دور و طولانی و ترسناک بود. هرچه‌قدر می‌رفتند به پایان راه نمی‌رسیدند و پایان آن راه، دست‌یافتنی به نظر نمی‌آمد. هدهد با مهربانی به همه جرئت می‌داد تا به راه ادامه دهند اما سختی‌های سفر را هم از آن‌ها پنهان نمی‌کرد.

گفت ما را هفت وادی در ره است
چون گذشتی هفت وادی درگه است

معنی: هدهد گفت: «در راه ما هفت بیابان وجود دارد که وقتی از آن هفت بیابان بگذریم به درگاه سیمرغ می‌رسیم.»

وانیامد در جهان زین راه، کس
نیست از فرسنگ آن آگاه کس

معنی: هیچ‌کس در جهان از این راه برنگشته است همچنین هیچ‌کس از مسافت این راه، آگاهی ندارد.

چون فروآیی به وادیّ طلب
پیشت آید هر زمانی صد تعب
مال اینجا بایدت انداختن
ملک اینجا بایدت درباختن

معنی: وقتی به وادی طلب برسی، سختی‌ها و رنج‌های بسیاری برایت پیش می‌آیند. در این وادی حتی اگر پادشاه باشی باید سلطنت خود را رها کنی و باید هرچه از مال دنیا داری نیز رها کنی.

بعد از این وادی عشق آید پدید
غرق آتش شد کسی کانجا رسید
عاشق آن باشد که چون آتش بود
گرم‌رو، سوزنده و سرکش بود

معنی: بعد از مرحله طلب به مرحله و وادی عشق می‌رسیم که هرکسی که به این وادی برسد، همه وجودش پر از سوز و گداز می‌شود. عاشق آن کسی است که مانند آتش، گرم، سوزنده و سرکش است.

بعد از آن بنمایدت پیش نظر
معرفت را وادی‌ای بی‌پا و سر
چون بتابد آفتاب معرفت
از سپهر این ره عالی‌صفت
هریکی بینا شود بر قدر خویش
بازیابد در حقیقت صدر خویش

معنی: بعد از وادی عشق، به وادی بی‌حد و مرز معرفت می‌رسیم. وقتی آفتاب معرفت از آسمان این راه بلندمرتبه بتابد، هرکس به میزان شایستگی خود، آگاه می‌شود و در واقع از مقام و مرتبه خود اطلاع پیدا می‌کند.

بعد از این وادی استغنا بود
نه درو دعوی و نه معنا بود
هشت جنت نیز اینجا مرده‌ای است
هفت دوزخ همچو یخ افسرده‌ای است

معنی: بعد از وادی معرفت، به وادی استغنا و بی‌نیازی می‌رسیم که در آن هیچ ادعا و مقصودی وجود ندارد. در وادی استغنا هشت درجه بهشت نیز بی‌ارزش هستند و هفت درجه جهنم هم مانند یخ، منجمد هستند و کارایی ندارند.

بعد از این وادی توحید آیدت
منزل تفرید و تجرید آیدت
روی‌ها چون زین بیابان در کنند
جمله سر از یک گریبان بر کنند

معنی: بعد از استغنا به وادی توحید می‌رسیم که در آن، باید از هرچه غیر از حق است، خالی شوی و با آن یکی شوی. اگر سالکان بتوانند از این وادی بگذرند، همگی به یگانگی و وحدت می‌رسند.

بعد از این وادی حیرت آیدت
کار دائم درد و حسرت آیدت
مرد حیران  چون رسد این جایگاه
در تحیر مانده و گم کرده راه

معنی: بعد از وادی توحید به وادی حیرت و سرگردانی می‌رسیم که در آن دائماً باید سختی‌ها و حسرت‌ها را تحمل کنیم. انسان سالک وقتی به مقام حیرت می‌رسد، دچار سرگردانی می‌شود و راه خود را گم می‌کند.

بعد از این وادی فقر است و فنا
کی بود اینجا سخن گفتن روا
صد هزاران سایه جاوید، تو
گم شده بینی ز یک خورشید تو

معنی: بعد از وادی حیرت به وادی فقر و فنا می‌رسیم که سخن گفتن در این مرحله، شایسته نیست. در این وادی، بسیاری موجودات پایدار که در خورشید وجود خداوند، نابود شده‌اند را می‌بینی.

مرغان از این همه سختی وحشت کردند. برخی در همان نخستین منزل از پا درآمدند و بسیاری در دومین منزل به زاری زار جان سپردند اما آنان که همت یارشان بود، پیش‌تر می‌رفتند. روزگار سفر، سخت دراز شد.

معنی: پرنده‌ها از این همه سختی در وادی‌ها ترسیدند. بعضی از آن‌ها در همان وادی اول خسته شدند و بسیاری از آن‌ها در وادی دوم به سختی مردند اما آن‌هایی که همت و پشتکار زیادی داشتند، وادی‌های بعدی را نیز رد می‌کردند. زمان این سفر بسیار طولانی شد.

این عده قلیل چون بر بالای کوه آمدند، روشنایی خیره‌کننده‌ای دیدند اما از سیمرغ خبری نبود. مرغان از خستگی و ناامیدی بی‌حال و ناتوان بر زمین افتادند و همگی را خواب دربود. در خواب سروش غیبی به آن‌ها گفت: «در خویشتن بنگرید؛ سیمرغ حقیقی همان شما هستید. ناگهان از خواب پریدند. سختی‌ها و رنج‌ها را فراموش کردند و به شادمانی در یکدیگر نگریستند.»

معنی: این عده کم وقتی به بالای کوه رسیدند، روشنایی زیادی را دیدند اما سیمرغ آنجا نبود. پرنده‌ها از خستگی و بی‌امیدی بی‌حال و خسته بر زمین افتادند و همگی به خواب رفتند. فرشته پیام‌آور در خواب به آن‌ها گفت: «به خودتان نگاه کنید. سیمرغ واقعی خود شما هستید. ناکهان از خواب پریدند سختی‌ها و رنج‌های مسیر را فراموش کردند و با خوشحالی به هم نگاه کردند.»

چون نگه کردند آن سی مرغ زود
بی‌شک این سی‌مرغ آن سیمرغ بود

معنی: وقتی آن سی مرغ باقی‌مانده به خودشان توجه کردند، متوجه شدند که بدون هیچ شکی، سیمرغ خود آن‌ها هستند یعنی سیمرغ در وجود هر کدام از آ‌ن‌ها است.

خویش را دیدند سیمرغ تمام
بود خود سیمرغ، سی مرغ تمام

معنی: آن سی پرنده متوجه شدند که خودشان دقیقا سیمرغ هستند و سیمرغی که به دنبالش بودند دقیقا در وجود خودشان است.

محو او گشتند آخر بر دوام
سایه در خورشید گم شد والسلام

معنی: آن‌ها در خود محو و نابود شدند تا به مقام سیمرغ و وحدانیت رسیدند و مانند سایه‌ای در برابر خورشید (ذات حق) ناپدید شدند.