سبک شناسی در ادبیات چیست؟ – به زبان ساده + توضیح کامل انواع سبک
سبک شناسی در ادبیات، بررسی ویژگیها و شیوه بیان نویسندگان و شاعران در آثار ادبی است. در سبک شناسی ادبی، آثار ادبی بر اساس شباهتهای زبانی، فکری و هنری دستهبندی و تحلیل میشوند. در این مطلب از مجله فرادرس بررسی میکنیم سبک شناسی در ادبیات چیست و سبک شناسی ادبی را به طور کامل توضیح میدهیم. همچنین به معرفی سبک های ادبی ادبیات فارسی و مشخصات هریک از آنها میپردازیم. علاوه بر این موارد، برای هرکدام از سبک های ادبی نیز مثالهایی منظوم و منثور میآوریم. در انتهای مطلب پرسشهایی چهارگزینهای طراحی کردهایم تا با پاسخ دادن به آنها میزان یادگیری خود را افزایش دهید.
- یاد میگیرید در سبک شناسی ادبی چه کاری انجام میشود.
- با ویژگی های سبکی مهم برای تشخیص سبک های ادبی آشنا میشوید.
- سبک های ادبی شعر فارسی از ابتدا تا امروز را خواهید شناخت.
- با سبک های ادبی نثر فارسی از ابتدا تا دوران معاصر آشنایی پیدا میکنید.
- ویژگیهای زبانی، ادبی و فکری هر سبک ادبی را یاد میگیرید.
- کتابهای سبک شناسی ادبیات فارسی را میشناسید.
سبک شناسی در ادبیات چیست؟
منظور از سبک ادبی شیوه خاص یک اثر ادبی یا آثار ادبی است و به مجموعه ویژگیهایی که شاعر یا نویسنده در نحوه بیان اندیشه خود به کار میگیرند، سبک ادبی میگویند. به تعداد هر مؤلف در ادبیات سبک ادبی وجود دارد اما در عین تفاوتهای همه آثار ادبی با یکدیگر، شباهتهایی نیز بین برخی از آثار ادبی وجود دارد که میتوانیم آن آثار را در یک سبک ادبی قرار بدهیم. مکتب ها و سبک های ادبی معمولاً محصول اوضاع سیاسی، فرهنگی، اجتماعی و... زمانی است صاحبان آن مکتبها و سبکهای ادبی در آن میزیستهاند.
در این مطلب، سبک شناسی ادبی همه سبک های ادبی آثار فارسی را بررسی میکنیم. پیش از آن و با تماشای فیلم آموزش علوم و فنون دوازدهم در فرادرس میتوانید با برخی از سبکهای ادبی ادبیات فارسی آشنا شوید. لینک این آموزش را در کادر زیر آوردهایم.
ویژگی سبکی در ادبیات چیست؟
هر سبک ادبی از نظر سه ویژگی مهم زبانی، ادبی و فکری قابل بررسی است و به همین دلیل سبکهای ادبی را از این سه منظر بررسی و با هم مقایسه میکنیم. در فهرست زیر توضیح دادهایم که هرکدام از این سه ویژگی سبکی دارای چه مواردی هستند.
- ویژگی زبانی سبکی: ساده یا پیچیده بودن زبان، واژههای فارسی کهن، واژههای بیگانه، دستورهای تاریخی، استفاده از شکل قدیمی فعلها، نحوه استفاده از حروف اضافه
- ویژگی ادبی سبکی: قالبهای شعر، قالبهای نثر، آرایهها و صنایع ادبی
- ویژگی فکری سبکی: مضمون عمده اثر، مقصود نویسنده از تألیف اثر
حال که دانستیم سبک شناسی در ادبیات چیست، در ادامه به توضیح انواع سبک شناسی ادبی میپردازیم.
انواع سبک شناسی در ادبیات
میتوانیم از دیدگاههای مختلفی، سبکهای ادبی را به انواع مختلفی طبقه بندی کنیم. مبناهای طبقهبندی سبک های ادبی از نظر ارسطو را در فهرست زیر آوردهایم.
- بر اساس نام مؤلف (شاعر یا نویسنده): مانند سبک بیهقی، سبک حافظ
- بر اساس دوره تاریخی تألیف اثر: مانند سبک دوره مشروطه، سبک دوره صفوی
- بر اساس موضوع و نوع: مانند سبک حماسی، سبک عرفانی
- بر اساس منطقه جغرافیایی: مانند سبک خراسانی، سبک آذربایجانی
- بر اساس مخاطب اثر: مانند سبک عامیانه، سبک عالمانه
- بر اساس هدف: مانند سبک تعلیمی، سبک فکاهی
- بر اساس قلمرو دانشی: مانند سبک علمی، سبک فلسفی
سبک شناسی شعر در ادبیات
محمدتقی بهار مشهور به ملکالشعرای بهار که یکی از مهمترین ادبای فارسی در زمینه سبکشناسی است، شعر فارسی را به شش سبک و دوره تقسیم کرده است که در فهرست زیر آنها را معرفی کردهایم.
- سبک خراسانی یا ترکستانی (از آغاز شعر فارسی تا قرن ششم)
- سبک عراقی (از قرن ششم تا قرن دهم)
- سبک هندی (از قرن دهم تا قرن سیزدهم)
- سبک بازگشت ادبی (در طول قرن سیزدهم)
- سبک دوره مشروطه
- سبک دوره معاصر
سبک شناسی نثر فارسی
بر همین اساس میتوانیم نثر فارسی را در شش سبک زیر جای دهیم.
- سبک دوره سامانی (۳۰۰ تا ۴۵۰ هـ. ق)
- سبک دوره غزنوی و سلجوقی اول (۴۵۰ تا ۵۵۰ هـ. ق)
- سبک دوره سلجوقی دوم و خوارزمشاهیان: نثر فنی (۵۵۰ تا ۶۱۶ هـ. ق)
- سبک عراقی: نثر مصنوع (۶۰۰ تا ۱۲۰۰ هـ.ق)
- سبک بازگشت ادبی (۱۲۰۰ تا ۱۳۰۰ هـ. ق)
- سبک سادهنویسی (۱۳۰۰ هـ. ق تا امروز)
برای نصب اپلیکیشن رایگان مجله فرادرس، کلیک کنید.
سبک شناسی دوره خراسانی
اولین آثار نظم فارسی بعد از اسلام، ابتدا در سیستان و بعد در خراسان بزرگ (خراسان کنونی، افغانستان، تاجیکستان، ترکستان و ماوراءالنهر) پدید آمدند. به سبک ادبی این آثار سبک خراسانی میگوییم و چون در دوره حکومت سامانیان بوده است، سبک سامانی نیز نام دارد. البته خود سبک خراسانی بر اساس زمان به سه سبک فرعی سامانی، غزنوی و سلجوقی (سبک بینابین) تقسیم میشود.
برای یادگیری سبک خراسانی و مشخصات آن میتوانید فیلم آموزش علوم و فنون ادبی ۱ پایه دهم در فرادرس را تماشا کنید. لینک این آموزش را در کادر زیر آوردهایم.
ادبای معروف سبک خراسانی
در فهرست زیر معروفترین شاعران سبک خراسانی را قرار دادهایم.
- رودکی
- فردوسی
- ناصرخسرو
سبک شعر خراسانی
در ادامه به بررسی ویژگیهای زبانی، ادبی و فکری شعر سبک خراسانی میپردازیم.
ویژگی های زبانی شعر سبک خراسانی
در فهرست زیر ویژگیهای زبانی شعر خراسانی را آوردهایم.
- سادگی زبان
- کم بودن واژههای عربی
- تلفظ متفاوت بعضی واژهها نسبت به تلفظ امروز آنها
- کهنه و مهجور بودن بخشی از لغات (در مقایسه با دورههای بعدی)
- استفاده از دو حرف اضافه برای یک متمم
ویژگی های ادبی شعر خراسانی
در فهرست زیر به توضیح مختصات ادبی شعر خراسانی پرداختهایم.
- قالب عمده: قالب «قصیده»
- شکل گرفتن قالبهای مسمط، ترجیعبند و مثنوی
- رشد قالب غزل در اواخر این سبک
- استفاده در حد طبیعی و اعتدال از آرایههای ادبی
- بسیار ساده بودن قافیه و ردیف
- استفاده بیشتر از تشبیه حسی برای توصیف پدیدهها
ویژگی های فکری شعر خراسانی
همه مختضات مهم فکری شعر سبک خراسانی را در فهرست زیر و به طور خلاصه توضیح دادهایم.
- غلبه روح نشاط، شادی و خوشباشی
- واقعگرا
- توصیفات عمدتاً طبیعی، محسوس، ساده و عینی
- معشوق زمینی (عمدتاً)
- حاکم بودن روح حماسه
- ساده بودن اشعار پندآموز و جنبه عملی و دستوری داشتن آنها
- ساده بودن فکر و کلام (عدم درآمیختگی با پیچیدگیهای عرفانی، حکمی و اندیشههای فلسفی)
مثال برای شعر سبک خراسانی
در کادر زیر نمونهای از شعر سبک خراسانی را آوردهایم تا بتوانید ویژگیهای زبانی، ادبی و فکری بیانشده برای این سبک را با ویژگیهای این شعر مطابقت دهید و آن را بهتر درک کنید.
ای ز عکس رخ تو، آینه ماه
شاه حسنی و عاشقانْت سپاه
هر کجا بنگری دمد نرگس
هر کجا بگذری برآید ماه
روی و موی تو نامه خوبی است
چه بود نامه جز سپید و سیاه
به لب و چشم راحتی و بلا
به رخ و زلف، توبهای و گناه
دست ظالم ز سیم کوته به
ای به رخ سیم زلف کن کوتاه
(کسایی)
ویژگی های نثر سبک خراسانی
در این بخش ویژگیهای نثر سبک خراسانی را در دو دوره سامانی و غزنوی - سلجوقی معرفی میکنیم.
ویژگی های نثر دوره سامانی
در فهرست زیر مشخصات نثر خراسانی در دوره سامانی را آوردهایم.
- اختصار و ایجاز در لفظ و معنا
- تکرار فعل یا اسم (به حکم ضرورت معنا)
- جملههای کوتاه
- لغات کمکاربرد فارسی
- استفاده کمتر از واژههای عربی
- بیشتر بودن نشانههای جمع فارسی بر جمع عربی
- محتوای بیشتر علمی
- گاهی نثرهای حماسی، تاریخی و دینی
نمونههای موفق نثر دوره سامانی، ترجمه تفسیر طبری، تاریخ بلعمی، التفهیم و شاهنامه ابومنصوری هستند.
مثال
نمونهای از نثر دوره سامانی را در کادر زیر مشاهده میکنید.
ابرهه گفت که دریغا که من نشانی بر پیشانی عبدالمطلب دیده بودم که اگر او از بهر خانه حاجت خواستی، من حالی حاجت او برآوردمی و روا گردانیدمی. پس عبدالمطلب بگفت که ایّها الملک، من خداوند این اشترم نه خداوند خانه و مر این خانه را خداوندی هست و او خود خانه خود را نگاه دارد.
(ترجمه تفسیر طبری)
ویژگی های نثر دوره غزنوی و سلجوقی
مشخصات نثر این دوره را در فهرست زیر آوردهایم.
- جملههای طولانی
- حذف فعلها به قرینه
- تمثیل و استشهاد به احادیث، آیات و اشعار
- افزایش استفاده از واژههای عربی
از نمونههای موفق نثر دوره غزنوی و سلجوقی، تاریخ بیهقی، سیاستنامه، سفرنامه ناصرخسرو، کشف المحجوب و کیمیای سعادت هستند.
مثال
در کادر زیر نمونهای از نثر این دوره را آوردهایم تا مشخصات این دوره را در آن مشاهده کنید.
امیر مسعود پس از خلعت علی میکائیل به باغ صدهزاره رفت و به صحرا آمد و علی میکائیل بر وی گذشت با اهبتی هرچه تمامتر پیاده شد و خدمت کرد، استادم منهی مستور با وی نامزد کرد، چنانکه دمادم قاصدان آنها میرسیدند و مزد ایشان میدادند تا کار فرو نماند و چیزی پوشیده نشود، چه جریدهای داشتی که در آن مهمات نبشته بودی و امیر مسعود در این باب آیتی بود و او را در این باب بسیار دقایق است.
(ابوالفضل بیهقی)
تا اینجا دانستیم سبک شناسی در ادبیات چیست و سبک خراسانی را معرفی کردیم. در ادامه به توضیح باقی سبک های ادبی میپردازیم.
سبک دوره دوم (سده های پنجم و ششم)
در قرن پنجم و ششم در همان حال که شاعران خراسان و سیستان سرگرم رونقبخشی سبک تازه بودند، در شمال غرب ایران دستهای نو از شاعران ظهور کردند. این دسته از شاعران معروف آذربایجان مانند خاقانی و نظامی بودند که سبک شعر فارسی را از سبک رایج در آن زمان، متمایز کردند. یکی دیگر از مراکز مهم شکلگیری شیوه خاصی از شعر فارسی، عراق عجم (اصفهان، همدان، ری و...) بود. سبک شعر در نیمه دوم قرن ششم و ابتدای قرن هفتم دچار تحول شد و مقدمه ظهور سبک «عراقی» شد.
در ادامه به بیان مشخصات زبانی، ادبی و فکری شعر و نثر این دوره میپردازیم. پیش از آن و با تماشای فیلم آموزش علوم و فنون ادبی ۱ پایه دهم همراه با حل نمونه سؤالات کنکور در فرادرس، این سبک و دوره ادبی را به خوبی یاد بگیرید. لینک این آموزش را در کادر زیر آوردهایم.
ادبای مهم سده پنجم و ششم
در فهرست زیر برخی از مهمترین شاعران و نویسندگان این سبک را آوردهایم.
- بیهقی
- باباطاهر
- ناصرخسرو
- فرخی سیستانی
- خیام
شعر سده پنجم و ششم
در این بخش مشخصات سبکی شعر در این دوره را به طور کامل بررسی میکنیم.
ویژگی های زبانی شعر سبک سده پنجم و ششم
در فهرست زیر مشخصات زبانی شعر این دوره را آوردهایم.
- استفاده کمتر از لغات مهجور فارسی (نسبت به سبک خراسانی)
- فراوان بودن ترکیبات نو
- کاهش یافتن سادگی و روانی کلام و حرکت به سوی دشواری متن
- ورود لغات بیگانه ترکی و مغولی به زبان فارسی
ویژگی های ادبی شعر سبک سده پنجم و ششم
مشخصات ادبی شعر این دوره را در فهرست زیر آوردهایم.
- اوجگیری و رواج بیشتر قالبهای شعری مخصوصاً غزل و مثنوی
- رواج داستانسرایی و منظومههای داستانی
- توجه بیشتر از دوره قبل به آرایههای ادبی و استفاده از آنها
- بهکارگیری ردیفهای اسمی و فعلی دشوار در شعر
ویژگی های فکری شعر سبک سده پنجم و ششم
در فهرست زیر، مشخصات فکری شعر این دوره را توضیح دادهایم.
- ورود اصطلاحات عرفانی به شعر
- فراوانی پند و اندرز در شعر
- فاصله گرفان غزل از عشق زمینی
- رواج هجو در شعر
- رواج حس دینی
- رواج مفاخره، انتقاد و شکایت اجتماعی
مثال شعر سده پنجم و ششم
نمونهای از شعر سده پنجم و ششم را در کادر زیر آوردهایم تا مشخصات سبکی آن را با مشخصات سبکی قرن پنجم و ششم مطابقت دهید.
دلا در عشق تو صد دفترستم
که صد دفتر ز کونین از برستم
منم آن بلبل گل ناشکفته
که آذر در ته خاکسترستم
دلم سوجه ز غصه ور بریجه
جفای دوست را خواهانترستم
مو آن عودم میان آتشستان
که این نُه آسمان را مجرمستم
شد از نیل غم و ماتم دلم خون
به چهره خوشتر از نیلوفرستم
در این آلاله در کویش چو گلخن
به داغ دل چو سوزان اخگرستم
نه زورستم که با دشمن ستیزم
نه بهر دوستان سیم و زرستم
ز دوران گرچه پر بی جام عیشم
ولی بیدوست خونین ساغرستم
چرم دایم در این مرز و در این کشت
که مرغ خوگز باغ و برستم
منم طاهر که از عشق نکویان
دلی لبریز خون اندر برستم
(باباطاهر)
ویژگی های نثر سده پنجم و ششم
در فهرست زیر ویژگیهای عمده نثر در این دوره را مشخص کردهایم.
- استفاده از آرایههای ادبی در نثر مانند آرایههای موازنه، سجع، مراعاتنظیر، تشبیه و...
- حذف افعال به قرینه
- کاربرد لغات مهجور ترکی، عربی، مغولی
- کاربرد اصطلاحات علمی و فنی
- رواج نثر داستانی، عرفانی و تمثیلی
- استفاده از مترادفها و توصیفهای زیاد
- به کار بردن آیات، احادیث و اشعار
- استفاده از ترکیبات دشوار
مثال نثر سده پنجم و ششم
در کادر زیر نمونهای از نثر این دوره را آوردهایم تا ویژگیهای سبکی این دوره را بهتر درک کنید.
خواجه عظیم رنجدل شد و بیدار گشت و به کار خود باز نگریست و اوقاف را سجل کرد و ادرارات را توقیع کرد و وصیتنامه بنوشت و بندگانی که دل فارغی حاصل کرده بودند آزاد کرد و قرضی که داشت بگزارد و آنجا که دست رسید خشنود کرد و خضمان را بحلی خواست و کار را منتظر بنشست تا که رمضان اندر آمد و به بغداد بر دست آن جماعت شهید شد انار الله برهانه و وسع علیه رضوانه.
(نظامی عروضی)
تا اینجا بررسی کردیم سبک شناسی در ادبیات چیست و با دو سبک ابتدایی آثار فارسی آشنا شدیم. در ادامه به بررسی سبکهای عراقی به بعد میپردازیم.
یادگیری سبک شناسی ادبی با فرادرس
تا اینجا دانستیم سبک شناسی در ادبیات چیست و با برخی از سبک های ادبی آشنا شدیم و مشخصات آنها را یاد گرفتیم. در ادامه نیز به معرفی سایر سبک های ادبی میپردازیم. در مبحث سبک شناسی ادبی با مفاهیم بسیار گستردهای روبهرو هستیم که در یک دستهبندی کلی در سه حوزه زبانی، ادبی و فکری جای میگیرند اما درون هرکدام از این دستهبندیها، مفاهیم ادبی زیادی وجود دارد که یادگیری درست آنها برای تشخیص سبک ادبی و شناخت سبک های ادبی، لازم است. برای مثال در قلمرو ادبی با آرایههای ادبی لفظی، آرایههای ادبی معنوی و فرم و قالب آثار ادبی مواجه هستیم که یادگیری هرکدام از آنها نیازمند برخورداری از آموزشهای اصولی است. به همین دلیل در این بخش برخی از فیلمهای آموزشی فرادرس را آوردهایم که برای یادگیری سبک شناسی ادبی و ویژگی های سبکی، مفید و کاربردی هستند.
- فیلم آموزش علوم و فنون ادبی ۱ پایه دهم در فرادرس
- فیلم آموزش علوم و فنون ادبی ۲ پایه یازدهم در فرادرس
- فیلم آموزش علوم و فنون ادبی ۳ پایه دوازدهم در فرادرس
- فیلم آموزش رایگان سبک های شعری در ادبیات فارسی از سبک خراسانی تا سبک هندی در فرادرس
برای استفاده از آموزشهای همراه با حل نمونه سؤال نیز میتوانید از آموزشهای زیر استفاده کنید.
- فیلم آموزش علوم و فنون ادبی ۱ پایه دهم همراه با حل سؤالات کنکور در فرادرس
- فیلم آموزش علوم و فنون ادبی ۲ پایه یازدهم همراه با حل سؤالات کنکور در فرادرس
- فیلم آموزش علوم و فنون ادبی ۳ پایه دوازدهم همراه با حل سؤالات کنکور در فرادرس
برای بهرهمندی از آموزشهای جامع در زمینه سبک ادبی و دیگر مباحث و دروس دوره متوسطه نیز میتوانید از مجموعه آموزش زیر استفاده کنید.
سبک شناسی سبک عراقی
سبک عراقی در سدههای هفتم، هشتم و نهم در ادبیات فارسی سبک غالب بود. در این بخش مشخصات زبانی، ادبی و فکری آن را همراه با مثال بررسی میکنیم.
پیشنهاد میکنیم برای آشنایی با سبک عراقی و یادگیری مشخصات آن، فیلم آموزش علوم و فنون ادبی ۲ پایه یازدهم در فرادرس را تماشا کنید. لینک این آموزش را در کادر زیر آوردهایم.
ادبای مهم سبک عراقی
مهمترین ادیبان در دوره سبک عراقی را در فهرست زیر آوردهایم.
- سعدی
- مولانا
- حافظ
- عبید زاکانی
- جامی
شعر عراقی
همه ویژگیهای سبکی شعر سبک عراقی را در همین بخش بررسی و معرفی میکنیم.
ویژگی های زبانی شعر عراقی
در فهرست زیر مهمترین مشخصات زبانی شعر سبک عراقی را آوردهایم.
- در هم آمیخته بودن مختصات کهن و نو
- حفظ همان چارچوب زبان سبک خراسانی با مختصاتی جدید
- کم شدن لغات اصیل قدیمی فارسی
- زیادتر شدن کاربرد لغات عربی
- جایگزین شدن «همی» با «می» در افعال
- جایگزین شدن «اندر» با «در»
- اندک شدن استفاده از واژههای «ایدون، ایدر، ابا، اَبَر و...»
ویژگی های ادبی شعر عراقی
مشخصات ادبی شعرهای سبک عراقی را در فهرست زیر توضیح دادهایم.
- بیشتر شدن کاربرد قالب غزل و تثبیت جایگاه «تخلص» در انتهای غزلها
- بیشتر شدن توجه به علوم ادبی از جمله بیان و بدیع
- خارج شدن شعر از دربار و در نتیجه آن، از رونق افتادن قصیده و رواج غزل عارفانه و عاشقانه
ویژگی های فکری شعر عراقی
در فهرست زیر به بیان مهمترین مشخصات فکری شعر سبک عراقی پرداختهایم.
- تعالی گرفتن مقام معشوق (گاهی یکسان شدن معشوق با معبود)
- نیاز به سخنان آرامبخش و توجه به آخرت و رواج تصوف در نتیجه این موارد
- رواج اندیشههایی چون بیاعتباری دنیا و اعتقاد به قضا و قدر
- اندیشههای شعر این دوره: پرهیز از زهد ریایی، توجه به پالایش درون، برتری عشق بر عقل و...
مثال شعر سبک عراقی
در کادر زیر نمونهای از شعر سبک عراقی را آوردهایم تا بتوانید این شعر را با مختصات شعر عراقی مطابقت دهید.
دمی با غم به سر بردن، جهان یکسر نمیارزد
به می بفروش دلق ما کز این بهتر نمیارزد
به کوی میفروشانش به جامی برنمیگیرند
زهی سجاده تقوا که یک ساغر نمیارزد
رقیبم سرزنشها کرد کز این باب رخ برتاب
چه افتاد این سر ما را که خاک در نمیارزد؟
شکوه تاج سلطانی که بیم جان در او درج است
کلاهی دلکش است اما به ترک سر نمیارزد
چه آسان مینمود اول غم دریا به بوی سود
غلط کردم که این طوفان به صد گوهر نمیارزد
تو را آن بِه که روی خود ز مشتاقان بپوشانی
که شادی جهانگیری، غم لشکر نمیارزد
چو حافظ در قناعت کوش و از دنیای دون بگذر
که یک جو منت دونان، دو صد من زر نمیارزد
(حافظ)
نثر عراقی
در ادامه به بررسی مشخصات سبکی نثر در دوره عراقی میپردازیم.
ویژگی های زبانی نثر عراقی
در فهرست زیر مهمترین مشخصات سبک نثر عراقی را به طور خلاصه توضیح دادهایم.
- ضعیف شدن و از بین رفتن نثر فنی در قرن هفتم و هشتم
- جایگزین شدن نثر ساده در اکثر کتابها به جای نثر فنی (نثر ساده این دوره، بلیغ و فصیح نیست.)
- بازنویسی کتابهای مشکل به نثر ساده
- رواج تاریخنویسی به اسلوب ساده (البته نمونههایی نیز با نثر پیچیده)
- حاشیهنویسیهای زیاد بر کتابهای تاریخ قدیمی و به نثر ساده
- ورود کلمات بیگانه از قبایل ترک و مغول (به ویژه در دوره تیمور که البته بیدوام بود.)
- ضعف و سستی در ساخت دستوری جملههای نثر
ویژگی های ادبی نثر عراقی
مشخصات ادبی نثر این سبک را در فهرست زیر آوردهایم.
- جایگزین شدن صنایع و آرایههای ادبی با تفکر و تعمق
- پرداختن به تصنع و ظاهرسازی (در کتابهای مصنوع)
- استفاده از استعارههای دور از ذهن
- آوردن سجعهای متوالی و بیروح
ویژگی های فکری نثر عراقی
در فهرست زیر، ویژگیهای فکری نثر عراقی را خلاصه کردهایم.
- فراگیری انحطاط و ضعف فکری و کم شدن صحت و اتقان مطالب (در نتیجه کشتن یا فراری دادن اندیشمندان و از بین بردن کتابخانهها توسط مغولان و...)
- کمرنگ شدن تحقیق در میان دانشمندان (در نتیجه از بین رفتن استادان بزرگ و مراکز علمی)
- از میان رفتن اصالت عرفان (درسی شدن عرفان و شرح اصطلاحات آن توسط ادبا و پیچیده جلوه دادن مفاهیم عرفانی)
مثال نثر سبک عراقی
در کادر زیر بخشی از یکی از نمونههای نثر سبک عراقی را آوردهایم تا مشخصات نثر این دوره را بهتر درک کنید.
بدان که تن مردم را اصل از خاک است و خاک به واسطه ادورا افلاک و شعاع کواکب و امتزاج و اعتدال عناصر صورت خاکی را بگذارد و به صورت نبات مکون شود. بعد از آن غذای حیوان شود و آنگاه حیوان غذای انسان گردد و شاید که آن نبات، خود غذای انسان شود. فی الجمله آن غذا را در مقدمه، قوت جاذبه جذب کند و ماسکه نگاه دارد و هاضمه هضم کند و ممیزه کثیف را از لطیف جدا کند و دافعه، کثیف را از راه امعاء دفع کند و این حالات در معده باشد.
(شیخ محمود شبستری)
تا اینجا دانستیم سبک شناسی در ادبیات چیست و سبک های خراسانی و عراقی را بررسی کردیم. در مطلب زیر از مجله فرادرس، همه مشخصات سبک عراقی را به طور کامل و مفصل بررسی کردهایم.
سبک شناسی سبک هندی
از ابتدای قرن یازدهم تا اواسط قرن دوازدهم هجری قمری، سبک هندی (سبک دوره صفوی) سبک ادبی رایج در ادبیات فارسی بود. بها ندادن دربار صفوی به مدح و ثنای شاعران و در تضاد بودن حکومت آنها با آمیزههای عرفانی باعث شد شعر در این دوره از محیط درباری و خواص خارج شود و در دست عامه مردم قرار بگیرد و شاعران به مضمونآفرینی روی بیاورند.
در همین بخش ویژگی های سبکی شعر و نثر سبک هندی را معرفی میکنیم. پیش از آن میتوانید با تماشای فیلم آموزش علوم و فنون ادبی ۲ پایه یازدهم همراه با حل نمونه سؤال کنکور در فرادرس، با این سبک و ویژگیهای آن آشنا شوید. لینک این آموزش را در کادر زیر آوردهایم.
ادبای مهم سبک هندی
در فهرست زیر مهمترین شاعران و نویسندگان سبک هندی را قرار دادهایم.
- وحشی بافقی
- صائب تبریزی
- کلیم کاشانی
- بیدل دهلوی
شعر سبک هندی
در این بخش به بررسی مشخصات سبک هندی در سه قلمرو زبانی، ادبی و فکری میپردازیم.
ویژگی های زبانی شعر سبک هندی
در فهرست زیر، مشخصات زبانی شعر سبک هندی را توضیح دادهایم.
- ورود روحی تازه به زبان شعر (به دلیل وارد شدن زبان مردم کوچه و بازار به شعر)
- گسترش دایره واژگان در اشعار
- حذف تعداد بسیار زیادی از لغات ادبی مورد استفاده در قدیم
- کاهش کاربرد واژههای عربی و اضافه شدن واژههای ترکی (و در نتیجه: ضعف زبان فارسی)
- زبان واقعگرا (زبان حقیقی مردم آن دوره)
- بیتوجهی به زبان
- دقت نداشتن در کاربرد جملهها و ترکیبها
- ورود لغات عامیانه به شعر
ویژگی های ادبی شعر سبک هندی
مختصات ادبی شعر این دوره را در بخش زیر فهرست کردهایم.
- کمتوجهی شاعران کوچه و بازار به بیان و بدیع و استفاده کم و تصادفی از آرایههای ادبی
- قالب مسلط: غزل (غزلهایی که به چهل بیت نیز میرسند و تکرار قافیه در آنها طبیعی است.)
- قالب حقیقی: مفردات یا همان تکبیتی
- رایج بودن استفاده از آرایههای ادبی مخصوصاً آرایه تشبیه در اشعار شاعران مطرح سبک هندی
- استفاده زیاد از صنعت تلمیح در شعر برای ساخت مضمون
- استفاده از ردیفهای شعری طولانی و دارای آهنگ خوش
ویژگی های فکری شعر سبک هندی
در فهرست زیر مشخصات برجسته فکری این سبک را فهرست کردهایم.
- شعر معناگرا نه صورتگرا (مضمونسازی از هرچیز در حد سطحی)
- خلاصه شدن معنای شعر در یک بیت و برانگیختن اعجاب و تحسین
- ترجمه مطالب عرفانی و فلسفی و غنایی گذشتگان و قابل درک کردن مفاهیم این مطالب
- کوشش شاعران این سبک در مضمونیابی و بیان اعجابانگیز فکری جزئی و تازه
مثال شعر سبک هندی
در کادر زیر یک نمونه از اشعار سبک هندی را آوردهایم تا بتوانید مشخصات شعر این دوره را بهتر درک کنید.
بوی پیراهن دلیل راه شد یعقوب را
هست از طالب فزون درد طلب مطلوب را
کاه را بال و پر پرواز گردد کهربا
نیست در دست اختیاری سالک مجدوب را
حسن را از دیدههای پاک نبود سرکشی
میکشد آیینه بیمانع به بر محبوب را
بوته خاری است جنت محو دیدار تو را
سیرچشمی میکند مکروه هر مرغوب را
بیقراری میشود بال و در موج خطر
نیست جز تسلیم لنگر بحر پرآشوب را
دید تا درد گرانسنگ من بیصبر را
شد زبان شکر امواج بلا ایوب را
از شکستن میشود پوشیده در دل راز عشق
پاره کردن میکند سربسته این مکتوب را
پیش روشنگوهران یک جلوه دارد خار و گل
کی کند صائب تمیز آیینه زشت و خوب را
(صائب تبریزی)
انواع نثر در دوره سبک هندی
در آثار ادبی منثور دوره هندی با سه نوع نثر روبهرو هستیم که آنها را در فهرست زیر آوردهایم و در ادامه همین بخش، هرکدام را با مثال معرفی میکنیم.
- ساده: وجود ترکیبات و لغات عربی / اشاراتی به آیات و احادیث / درهمآمیختگی نثر و شعر / مانند «جامع عباسی» از شیخ بهایی
- مصنوع: فاقد فخامت و حلاوت نثر فنی قرن ششم و هفتم / پر از غلطپردازی و تکلف / استفاده برای نگارش کل اثر ادبی یا برای نگارش فرمانها، دیباچه کتابها و... / مانند «محبوب القلوب» از «میرزا برخوردار فراهی»
- بینابین: نه خیلی دشوار و نه خیلی آسان / به قصد آساننویسی (هرچند امروزه نثر آسان محسوب نمیشود.) / مانند «احسن التواریخ» از «حسنبیگ روملو»
ویژگی های سبکی نثر هندی
در ادامه، نثر سبک هندی را از سه منظر زبانی، ادبی و فکری بررسی میکنیم.
ویژگی های زبانی نثر سبک هندی
در فهرست زیر همه ویژگیهای زبانی نثر هندی را قرار دادهایم.
- فراوانی واژههای مغولی و ترکی
- در هم آمیخته بودن نثر با شعر
- استفاده از وجههای وصفی
- تطابق موصوف با صفت (به تقلید از زبان عربی)
- جمع بستن واژههای فارسی و ترکی و مغولی با نشانه جمع عربی «ات»
- جملههای طولانی
- کاربرد پیشوندهای متعدد برای یک فعل
- کاربرد تتابع اضافات (برای قرینهپردازی و موازنه یا تعریف و تمجید از بزرگان)
ویژگی های ادبی نثر دوره هندی
همه مشخصات ادبی نثر سبک هندی را در فهرست زیر آوردهایم.
- عدم ارزش ادبی بالا
- انحطاط ادبی
- از رونق افتادن نثر (به دلیل عدم دقت در ذکر تاریخ و حوادث و رواج چاپلوسی و مدح)
- همراهی نثر با تکلف و تصنع
- رایج بودن استفاده از احادیث و آیات و عبارتهای عربی در آرایه تلمیح
- استفاده از شعرهای ضعیف در کتابهای نثر که معمولاً سروده خود نویسنده بودند.
- رواج کتابهای فرهنگ لغت (در نتیجه آمیختگی زبان فارسی با زبانهای بیگانه عربی، مغولی، ترکی و...)
ویژگی های فکری نثر دوره هندی
مشخصات فکری نثر این دوره را در فهرست زیر توضیح دادهایم.
- عدم وجود نویسندههای ماهر به دلیل فساد و مسائل اجتماعی قرنهای گذشته،کشتار مردم، فرار اجباری افراد فرهیخته و با ذوق به خارج از ایران، کشتن یا مردن افراد ماهر به دلیل جنگ، گرسنگی و فقر
- تواریخ عمومی در کنار نهادهای سیاسی و فرهنگی حاکم در آن دوره، برای نهادینه کردن فرهنگ تشیع گام برمیداشتند.
مثال نثر دوره سبک هندی
نمونهای از نثر دوره هندی را در کادر زیر آوردهایم تا مشخصات این سبک را بهتر درک کنید. متن زیر بخشی از کتاب «جامع عباسی» از نمونههای نثر ساده سبک هندی است.
و در نماز گزاردن گاهی وضو کافی است و احتیاج به غسل نیست و غسل تنها کافی است و احتیاج به وضو نیست و گاهی وضوی تنها و غسل تنها کافی نیست بلکه وضو و غسل هر دو باید کرد تا نماز صحیح باشد و گاهی هم تیمم و هم وضو باید کرد تا نماز صحیح باشد و گاهی در نماز گزاردن به هیچیک از وضو و غسل و تیمم احتیاج نیست.
(شیخ بهایی)
حال که دانستیم سبک شناسی در ادبیات چیست و سبکهای خراسانی، عراقی و هندی را یاد گرفتیم، در ادامه به بررسی سبکهای بازگشت و بیداری و... میپردازیم.
سبک شناسی دوره بازگشت ادبی
تا اینجا متوجه شدیم سبک شناسی در ادبیات چیست و سبک های کهن فارسی را شناختیم. سبک بازگشت یا بازگشت ادبی، سبک غالب بر آثار ادبی قرن دوازدهم و در دوره زمانی میان سبک هندی و سبک بیداری (مشروطه) است. در این دوره سعی شاعران بر احیای ادبیات فارسی و دور شدن از انحطاط سبک هندی بود اما راه این احیا را در تقلید از آثار ادبی سبک خراسانی و دورههای اولیه زبان فارسی میدانستند.
در این بخش ویژگی های سبک بازگشت را به طور کامل و در شعر و نثر این دوره توضیح میدهیم. پیش از آن پیشنهاد میکنیم با تماشای فیلم آموزش علوم و فنون ادبی ۳ پایه دوازدهم همراه با حل نمونه سؤال کنکور در فرادرس، با این سبک بیشتر آشنا شوید. لینک این آموزش را در کادر زیر آوردهایم.
مهمترین ادبای سبک بازگشت ادبی
برجستهترین شخصیتهای ادبی این سبک را در فهرست زیر آوردهایم.
- صبای کاشانی (پرچمدار و شاخص ترین شاعر سبک بازگشت ادبی)
- هاتف اصفهانی
- نشاط اصفهانی
- سروش اصفهانی
- قاآنی شیرازی
- فروغی بسطامی
- آذر بیگدلی
ویژگی های سبک بازگشت ادبی
مهمترین ویژگیهای سبک بازگشت ادبی را در فهرست زیر توضیح دادهایم.
- دور شدن از سبک هندی
- برگشتن به اسلوبهای کهن
- تقلید از آثار ادبی دوره سبک خراسانی و سبک عراقی
- تکرار شنیدههای آثار ادبی خراسانی و عراقی در اندیشه، زبان و تخیل این دوره
بنابراین از بیان مشخصات زبانی، ادبی و فکری سبک بازگشت ادبی رد میشویم زیرا ویژگیهای این سبک تقلید محض از دو سبک خراسانی و عراقی است و در بخشهای ابتدایی همین مطلب به طور مفصل ویژگیهای این دو سبک را معرفی کردیم.
مثال سبک بازگشت ادبی
در کادر زیر نمونهای از آثار این سبک را آوردهایم که ویژگی مهم این سبک یعنی تقلید از آثار سبک خراسانی و عراقی و بازگشت به اسلوبهای کهن را در آن مشاهده کنید.
حاصل هر دو جهان خوشهای از خرمن ماست
ساحت کون و مکان گوشهای از مسکن ماست
چشم بربند و به ظلمتکده فقر در آی
تا ببینی که فروغ فلک از روزن ماست
چشمه کوثر و آن باغ دلارای بهشت
نمی از مشرب ما، نکهتی از گلشن ماست
چه اثر بود در این دشت که بی زحمت کشت
یک جهان ریزهخور و خوشه بر از خرمن ماست
سر به مخدومی آفاق نیاریم فرود
زانکه از خدمت شه، سلسله در گردن ماست
همه بگذار که با این همه اینک در شهر
کودکی باز به مژگان سیه رهزن ماست
هم قصاص دل ما را مگر از ما طلبند
زانکه با خون دل آلوده همی دامن ماست
دشمن و دوست نداند کس اگر طالب اوست
خلق بیهوده یکی دوست، یکی دشمن ماست
گفتمش هیچ اثری بود در این ره ز نشاط
گفت سرگشته غباری ز پی توسن ماست
(نشاط اصفهانی)
تا اینجا بررسی کردیم سبک شناسی در ادبیات چیست و سبکهای ادبی خراسانی، عراقی، هندی و بازگشت را شناختیم. برای یادگیری سایر سبکها، مطالعه مطلب را ادامه بدهید.
سبک شناسی سبک بیداری
آثاری که کمی قبل از نهضت مشروطه تا پس از انقلاب مشروطه در ادبیات فارسی تألیف شدند و مهمترین مشخصه آنها نزدیکی به زبان عامه مردم و خواستههای مردم زمانه خود بود، در دسته سبک بیداری یا سبک مشروطه قرار میگیرند.
در ادامه همین بخش ویژگی های سبک بیداری را در شعر و نثر معرفی کردهایم. پیشنهاد میکنیم برای یادگیری بهتر این سبک، فیلم آموزش علوم و فنون ادبی ۳ پایه دوازدهم در فرادرس را تماشا کنید. لینک این آموزش را در کادر زیر آوردهایم.
مهم ترین ادبای سبک بیداری
برجستهترین شاعران و نویسندگان سبک بیداری را در فهرست زیر آوردهایم.
- ملکالشعرا (محمدتقی بهار)
- ادیب الممالک فراهانی
- ایرج میرزا
- سید اشرف الدین گیلانی
- فرخی یزدی
- عارف قزوینی
- میرزاده عشقی
شعر دوره بیداری
در این بخش، همه ویژگیهای سبکی شعر دوره بیداری را در سه سطح زبانی، ادبی و فکری معرفی میکنیم.
ویژگی های زبانی شعر بیداری
مهمترین ویژگیهای زبانی شعر دوره بیداری را در بخش زیر فهرست کردهایم.
- بارزترین شاخصه زبانی: روان و ساده بودن
- قابل فهم برای عامه مردم
- توجه داشتن به عموم مردم و استفاده از شعر برای آگاهسازی آنها
- بیان محاورهای در شعر (در تناسب با زبان و فهم مردن عادی در جامعه)
- استفاده از شعر عمومیت یافته بین مردم به عنوان زبان برنده نهضت مشروطه در روزنامهها
- استفاده از واژههای کهن فارسی توسط برخی از شاعران
- گسترده شدن دایره لغات شعر (به دلیل ظهور علوم و فنون جدید و ارتباط ایرانیان به اروپا)
- ورود لغات زبانهای بیگانه انگلیسی، روسی، فرانسوی و ترکی به شعر فارسی
- کم توجه بودن به کاربرد جملهها و ترکیبات زبانی (به دلیل تمرکز بر محتوا، سرعت در سرودن شعر و تألیف کتاب و عدم تسلط بسیاری از ادبای این دوره به ادبیات کهن فارسی)
- وفاداری دستهای از شاعران این دوره به زبان پرصلابت گذشته (مانند ملکالشعرا بهار)
- روی آوردن دستهای دیگر از شاعران این سبک به زبان صمیمی و ساده کوچه و بازار، اصطلاحات عامیانه و استفاده از واژههای فرنگی (مانند عارف قزوینی)
ویژگی های ادبی شعر بیداری
مشخصات ادبی شعر دوره بیداری را در فهرست زیر آوردهایم.
- ادامه قالبهای شعری کهن فارسی در این دوره
- توجه شاعران پایبند به سنتهای ادبی به قالبهای قصیده و مثنوی
- توجه شاعران عامیانهگرا به قالبهایی مانند مستزاد، چهارپاره، تصنیف، ترانه
- کم بودن پایبندی شاعران عامیانهگرا به بیان و بدیع و سنتهای ادبی (شعر به عنوان وسیله برای بیان مقاصد اجتماعی)
- توجه شاعران به قالبهای شعری کمکاربرد یا جدید و فراهم شدن زمینههای شکلگیری شعر نو
- نوآوریهایی در عرصه تخیل (تأثیر از تخلیات شاعرانه شاعران پیشین و تأثیر از اوضاع اجتماعی)
- التزام و تعهد شاعران سنتگرا به قواعد موسیقی در شعر و عروض شعر
- التزام و تعهد کمتر گروه شاعران عامیانهگرا به قواعد موسیقی و عروض در شعر
ویژگی های فکری شعر دوره بیداری
در فهرست زیر، ویژگیهای فکری شعر سبک بیداری را آوردهایم.
- تغییر اساسی درونمایه شعر در این دوره، متناسب با تغییرات اجتماعی زمانه
- وارد شدن اندیشهها و مضمونهای تازه به شعر در کنار حضور اجتماعی مردم در صحنه سیاست
- حرکت ادبا از کلینگری و ذهنگرایی به عینگرایی و جزئینگری
- تحول نگرش نویسندگان و شاعران به جهان بیرون
- رونق گرفتن مضمونهای اجتماعی، سیاسی، وطنی و مضامین شبیه به آنها
- از رونق افتادن مضمونهای ذهنی و کلی، عرفان، عاشقانهسرایی، مسائل اخلاقی کلی و...
- درونمایههای شاخص: آزادی، قانون، وطن، تعلیم و تربیت جدید، توجه به عامه مردم، در نظر داشتن فنون و دانشهای جدید
مثال شعر سبک بیداری
نمونهای از شعر شاعران سبک بیداری را در کادر زیر آوردهایم تا بتوانید مشخصات شعر بیداری را در آن مشاهده کنید.
ناله مرغ اسیر این همه بهر وطن است
مسلک مرغ گرفتار قفس همچو من است
همت از باد سحر میطلبم گر ببرد
خبر از من به رفیقی که به طرف چمن است
فکری ای هموطنان در ره آزادی خویش
بنمایید که هرکس نکند مثل من است
خانهای کاو که شود از دست اجانب آباد
زاشک ویران کنش این خانه که بیتالحزن است
جامهای کاو نشود غرقه به خون بهر وطن
بدر آن جامه که ننگ تن و کم از کفن است
جامه زن به تن اولیتر اگر آید غیر
زانکه بیچاره در این مملکت امروز، زن است
آن کسی را که در این ملک سیلمان کردیم
ملت امروز یقین کرد که او اهرمن است
عارف از حذب دموکرات خلاصی چون مور
مطلب زان که خلاصی تو اندر لگن است
(عارف قزوینی)
نثر دوره بیداری
ویژگی های سبکی نثر دوره بیداری را در این بخش به طور کامل معرفی میکنیم.
ویژگی های زبانی نثر دوره بیداری
در فهرست زیر مهمترین ویژگیهای نثر بیداری را آوردهایم.
- قابل فهم و ساده بودن نثر
- کمتر شدن کاربرد لغات و ترکیبات عربی ناآشنا
- ورود لغات انگلیسی، ترکی، فرانسوی و... به نثر فارسی
- هماهنگی بیشتر ساختار و ترکیب دستوری در جملهها با طبیعت زبان
- کم شدن کاربرد عبارتهای وصفی طولانی و لفظپردازی بیجا
ویژگی های ادبی نثر بیداری
همه مشخصات ادبی تثر دوره بیداری را در فهرست زیر توضیح دادهایم.
- کنار رفتن قید و بندهای نثر فنی و مصنوع
- ساده و گزارشی شدن نثر
- جدایی آرایهها و صنایع ادبی از نثر در این دوره
- پویایی نثر در خدمت بیان خواستههای مردم
- نگارش داستانهایی مطابق با ذوق عموم مردم
- وجود ضعفهایی در داستاننویسی مانند سخن گفتن راوی سوم شخص با خواننده
- عدم مطابقت کامل بین سبک نویسندگی دوره بیداری با ادبیات داستانی جدید
ویژگی های فکری نثر دوره بیداری
در فهرست زیر همه ویژگیهای مهم نثر دوره بیداری در ادبیات فارسی را آوردهایم.
- گسترش نثر در دوره بیداری با ویژگیهای تجددخواهی، آزادیطلبی، نوگرایی و... و با هدف اثرگذاری بر مردم
- درونمایههای شعر سبک بیداری (ماننند آزادی، وطن، قانون، تجدد و...)
- پرداختن به نفرت از خرافات (به خصوص در نثرهای داستانی)
- یکی از شاخههای مهم نثر بیداری: طنز سیاسی و اجتماعی
- توجه به حقوق مدنی زنان
- توجه ویژه به تعلیم و تربیت نوین و ضرورت آن
مثال نثر دوره بیداری
در کادر زیر یک نمونه از نثر دوره بیداری را قرار دادهایم تا با نثر این دوره و مشخصات آن بیشتر آشنا شوید. متن زیر بخشی از «منشآت» قائم مقام فراهانی است.
پس بار دیگر عالم علوم آداب را رونق عهد شباب باز آمد و گلشن فضل و بلاغت را حسن و طراون افزود. طبع فصاحت، رسم سماحت تازه کرد، سحاب حکمت، باران رحمت ببارید، شعله طور جلوه ظهور گرفت، پنجه موسی لمعه بیضا نمود، مریم منطق عیسی مصدق آورد و جبرئیل امین، معجزات مبین در رساند، خامة استاد روزگار حدت ضرب ذوالفقار آشکار ساخته، آتشی تازه در خرمن کفر و عناد درانداخت و به ترقیم کتاب مجدد پرداخت که هم تتمیم رساله سابقه است و هم تحقیق عقاید صادقه.
(قائم مقام فراهانی)
تا اینجا دانستیم سبک شناسی در ادبیات چیست و همه سبک های ادبی پیش از دوران معاصر را شناختیم. در ادامه به بررسی ویژگیهای سبکی آثار ادبی معاصر میپردازیم.
سبک شناسی ادبیات معاصر تا انقلاب اسلامی
در این بخش به بررسی مشخصات آثار ادبی در دوران معاصر یعنی قرن چهاردم تا پیش از انقلاب ۱۳۵۷ میپردازیم. در این دوره، شعر و نثر هم در محتوا و هم در فرم دچار تحولات چشمگیری شدند که در این بخش با آنها آشنا میشویم.
پیشنهاد میکنیم برای یادگیری این سبک فیلم آموزش علوم و فنون ادبی ۳ پایه دوازدهم همراه با حل نمونه سؤالهای کنکور در فرادرس را تماشا کنید. لینک این آموزش را در کادر زیر آوردهایم.
مهم ترین ادیبان سبک معاصر تا پیش از انقلاب
در فهرست زیر شخصیتهای ادبی مهم معاصر در سالهای پیش از انقلاب را آوردهایم.
- نیما یوشیج
- پروین اعتصامی
- شهریار
- احمد شاملو
- هوشنگ ابتهاج
- محمدعلی جمالزاده
- صادق هدایت
سبک شعر معاصر تا انقلاب اسلامی
در این بخش به بررسی و معرفی ویژگیهای سبکی شعر این دوره میپردازیم.
ویژگی های زبانی شعر معاصر تا انقلاب
در فهرست زیر ویژگیهای زبانی شعر این دوره را خلاصه کردهایم.
- وارد شدن واژهها و ترکیبات امروزی به زبان
- روانی و سادگی زبان
- سادگی در جملهبندیها
- باز بودن دست شاعران در انتخاب و آوردن واژهها
ویژگی های ادبی شعر معاصر تا انقلاب
همه مشخصات ادبی شعر این دوره را در فهرست زیر مشخص کردهایم.
- ایجاد تغییر در واحد شعر (تغییر از بیت به بند (سطر))
- کاهش استفاده از قالبهای کهن شعر فارسی
- رواج استفاده از قالبهای شعر نو (قالبهای نیمایی و سپید)
- عدم التزام به مساوی بودن طول بندهای یک شعر با یکدیگر
- عدم رعایت تساوی پایههای آوایی بندهای شعر با یکدیگر
- ابهام و معناگریزی در شعر این دوره و پسندیده بودن اینها
- تازگی صور خیال و تفاوت آنها با تصویرهای شاعرانه ساخت شاعران کلاسیک
- گرایش زیاد به نماد برای ساخت تصویرهای شاعرانه
- گزینش وزن شعر متناسب با لحن طبیعی گفتار و زبان مخصوص هر شعر
ویژگی های فکری شعر معاصر تا انقلاب
مختصات فکری شعر دوره معاصر تا انقلاب ۱۳۵۷ را در بخش زیر فهرست کردهایم.
- بازگشت معشوق به حالت معشوق زمینی (مانند دورههای اولیه شعر فارسی)
- تبدیل مخاطب از مردم خواص به عامه مردم
- عدم محدودیت در موضوع شعر و باز بودن دست شاعر برای انتخاب مضمون
- تفکرات اینزمینی و ایندنیایی
- کاهش کاربرد مدح، هجو و ذم
- توجه به مضمونهای اجتماعی، سیاسی و خصوصی
- لحن شاعرانه صمیمانه و متواضعانه
مثال شعر معاصر تا انقلاب
یکی از اشعار نیما را به عنوان نمونهای برای شعر معاصر پیش از انقلاب در کادر زیر آوردهایم تا مشخصات این سبک را در این شعر بهتر درک کنید.
خشک آمد کشتگاه من
در جوار کشت همسایه
گرچه میگویند: «میگریند روی ساحل نزدیک
سوگواران در میان سوگواران»
قاصد روزان ابری! داروگ! کی میرسد باران؟
بر بساطی که بساطی نیست
در درون کومه تاریک من که ذرهای با آن نشاطی نیست
و جدار دندههای نی به دیوار اتاقم دارد از خشکیش میترکد
چون دل یاران که در هجران یاران
قاصد روزان ابری! داروگ! کی میرسد باران؟
(نیما یوشیج)
سبک نثر معاصر تا انقلاب ۱۳۵۷
در این بخش به بررسی ویژگی های سبکی نثر این دوره میپردازیم.
ویژگی های زبانی نثر معاصر تا انقلاب
مشخصات زبانی نثر این دوره را در این بخش آوردهایم.
- ورود بعضی از واژههای اروپایی به نثرهای ادبی
- کاهش کاربرد لغات عربی
- ورود لغات، اصطلاحات و کنایههای عامیانه به نثر داستانی این دوره
- حذف افعال
- برهم زدن ساختار نحوی جملهها
- تأثیر نثر داستانی از محاوره اقشار گوناگون اجتماعی ایران
- جملهها و افعال کوتاه
ویژگی های ادبی نثر معاصر تا انقلاب
در فهرست زیر، همه مشخصات مهم قلمرو ادبی نثر این دوره را مشخص کردهایم.
- توصیفات عینی، بیرونی، مشخص و کوتاه از شخصیتها و پدیدهها
- وجود سبکهای متنوع داستاننویسی (مانند سبک شخصی نویسندههای گوناگون (جمالزاده، هدایت و...))
- تنوع در ساختارها و قالبهای داستانی: مثل خاطرهنویسی، داستان کوتاه، داستان بلند، نمایشنامه، رمان، سفرنامه
ویژگی های فکری نثر معاصر تا انقلاب
مشخصات فکری نثر دوره معاصر تا انقلاب ۱۳۵۷ را در فهرست زیر آوردهایم.
- تنوع مضمون: مثل داستانهای زنانه، کودکانه، اقلیمی، شهری
- نگارش رمانهای تاریخی، سیاسی، علمی، فلسفی و...
- وجود رد پای اساطیر رومی، یونانی، هندی و عبری در داستاننویسی این دوره
- تأثیر واضح مکتبهای ادبی و فلسفی قرن نوزدهم و بیستم اروپا (مثل تأثیر رمانتیسم در آثار ادبی این دوره)
- مضامین پرکاربرد این دوره: انسان، آموزش و پرورش، عشق، روشنفکری، استبداد، سیاست، انقلاب، جنگ، ستیز و مبارزه با خرافات و...
مثال نثر سبک معاصر پیش از انقلاب
در کادر زیر نمونهای از نثر این دوره آوردهایم تا مشخصات آن را بهتر درک کنید.
خبرهای رنگارنگی که از کرمانشاه جایگاه کس و کار میرسید طاقتم را طاق نموده و با آنکه پس از هزارها خون دل تازه در اداره مالیه ملایر برای خود کسی و صاحب اسم و رسم و سر و سامانی گشته بودم و در مسافرت به کرمانشه هم در آن موقع، هزارگونه خطر محتل بود ولی خیال اینکه مبادا خدای ناخواسته در این کشمکشهای روزانه آسیبی به مادر پیرم برسد دنیا در پیشم چشمم تار شده و تکلیف فرزندی خود را چنان دیدم که ولو خطر جانی هم در میان باشد خود را به کرمانشاه و خاندان خود رسانده و در عوض آن همه خون جگری که این پیرزن مهربان در راه پرورش من نوشیده بود در این روز بیکسی کس او بوده و ناموس خانواده را تا حد مقدور حفظ نماییم.
(جمالزاده)
سبک شناسی ادبیات معاصر در دوره پس از انقلاب
حال که با سبک ادبی شعر و نثر آثار ادبی معاصر تا انقلاب ۵۷ آشنا شدیم، در این بخش آثار ادبی معاصر پس از انقلاب را از منظر ویژگی های سبکی آنها بررسی میکنیم.
با تماشای فیلم آموزش علوم و فنون ادبی ۳ در فرادرس میتوانید با این آثار و مشخصات آنها بیشتر آشنا شوید. لینک این آموزش را در کادر زیر آوردهایم.
مهم ترین ادیبان سبک ادبی معاصر در دوره پس از انقلاب
در فهرست زیر برخی از مهمترین شخصیتهای ادبی دوره معاصر که عمده فعالیت آنها در دوران پس از انقلاب ۱۳۵۷ بوده است را آوردهایم.
- سهراب سپهری
- فروغ فرخزاد
- بهرام بیضایی
- قیصر امینپور
- عباس معروفی
سبک شعر معاصر پس از انقلاب
در این بخش به معرفی ویژگی های سبکی شعر معاصر بعد از انقلاب ۱۳۵۷ میپردازیم.
ویژگی های زبانی شعر معاصر پس از انقلاب
مشخصات زبانی شعر این دوره را در فهرست زیر آوردهایم.
- افزایش بسامد واژههای مثل جنگ، شهادت، دین، وطندوستی و ایثار
- رو آوردن به مفهومهای انتزاعی
- نزدیکی واژهها و زبان شعری قصیدههای این دوره به قصاید سبک خراسانی
- کاربرد زیاد باستانگرایی و رغبت زیاد به استفاده از لغات فارسی کهن
- آفریدن ترکیبهای بدیع و نو و آشناییزدایی در نتیجه آفرینش این ترکیبها
ویژگی های ادبی شعر معاصر پس از انقلاب
در بخش زیر، ویژگی های ادبی شعر معاصر در این دوره را فهرست کردهایم.
- رواج دوباره قالبهای سنتی شعری مخصوصاً قصیده و غرل (در کنار رواج شعر نو)
- علاقه شاعران به سبک خراسانی و عراقی و تقلید از این دو سبک
- رو آوردن به تمثیل و سمبلگرایی (نمادگرایی)
- تمایل شاعران به خیالبندی (و نزدیک شدن شاعران در این دوره به شعر صائب تبریزی و بیدل دهلوی (شاعران مطرح سبک هندی))
ویژگی های فکری شعر معاصر پس از انقلاب
مشخصات فکری شعر معاصر در این دوره را در فهرست زیر آوردهایم.
- نمایان بودن روح حماسه و عرفان در شعر این دوره
- توجه شاعران به مضمونها و مفاهیم اسلامی (خصوصاً فرهنگ عاشورایی)
- غلبه بُعد زمینی در اندیشههای حماسی
- غلبه بُعد آسمانی و معنوی در اندیشههای عرفانی
- رو آوردن شاعران به مفهومهای انتزاعی
- درون مایه فرهنگ دفاع مقدس به عنوان یکی از اصلیترین درونمایههای شعر این دوره
مثال شعر معاصر پس از انقلاب
در کادر زیر نمونهای از شعر معاصر پس از انقلاب را آوردهایم تا بتوانید ویژگیهای شعر این دوره را به صورت عملی مشاهده و بررسی کنید.
شهید کوچههای سرد و تاریکم
شهید جادههای دور و بیعابر
پناه چترهای مانده در طوفان
شهید روزهای رفته از خاطر
تو از من میگریزی عشق یا نفرت
تو با من آشنایی دوست یا دشمن
شهید جنگ هر روزی که میبینی
کنار لالهها بنویس اسم من
چه فرقی میکند یا من از این توفان
به ساحل میرسم یا موج یا قایق
کنار لالهها بنویس یک سرباز
کنار لالهها بنویس یک عاشق
...
امید راههای رفته تا امروز
شهید کوچههای ساکت و سردم
پر و بالی از این پرواز میگیرم
تقاص دست و بازویی که گم کردم
کنار لالهها بنویس اسمی که
پناه خواب آرام پرستوهاست
امید بیپناهیهای آدمها
شهید برکه آرامش قوهاست
(عبدالجبار کاکایی)
سبک ادبی نثر معاصر فارسی پس از انقلاب ۱۳۵۷
در این بخش، ویژگی های سبکی نثر معاصر فارسی در دوره بعد از انقلاب ۱۳۵۷ را در سه قلمرو زبانی، ادبی و فکری بررسی میکنیم.
ویژگی های زبانی نثر معاصر پس از انقلاب
در فهرست زیر، همه ویژگی های زبانی نثر این دوره را مشخص کردهایم.
- ادامه سبک سادهنویسی در این دوره مانند سادهنویسی دوره گذشته
- رواج زبان عامیانه در داستاننویسی (به خصوص در داستانهای جنگ)
- ورود واژگان مرتبط به فرهنگ شهادت، مقاومت، مبارزه و ایثار به نثر این دوره
ویژگی های ادبی نثر معاصر پس از انقلاب
با مشاهده موارد فهرست زیر، مشخصات ادبی نثر معاصر پس از انقلاب را خواهید شناخت.
- رواج گرایش نویسندگان به سبکهای جدید داستاننویسی (مانند مینیمالنویسی، جریان سیال ذهن و مدرننویسی)
- گرایش نویسندگان به داستان کوتاه (در دوره قبل گرایش نویسندگان به داستان بلند بود.)
- رواج گرایش نویسندگان به قالبهای غیرداستانی مانند سفرنامه، شرححالنویسی، خاطرهنویسی، قطعههای ادبی و...
ویژگی های فکری نثر معاصر پس از انقلاب
مختصات فکری نثر معاصر فارسی در دوره معاصر پس از انقلاب را در فهرست زیر آوردهایم.
- تنوع در مضامین و موضوعات
- حاکمیت اندیشههای اجتماعی و سیاسی بر نثر این دوره
- جلوه دادن چهره دین و دین داری به شیوه مطلوب
- وجود نشانههایی اندک از اندیشههای مکتب «اومانیسم (انسانگرایی)» بر داستانها
مثال نثر سبک معاصر پس از انقلاب
نمونهای از نثر این دوره را در کادر زیر آوردهایم تا بتوانید آن را با ویژگیهای سبکی این دوره مطابقت بدهید.
تهمینه کهنجان هم کل شب را فکر کرد. جای خالی مویش روی بالش اعصابش را به هم ریخته بود. آیا او خرده بورژوایی بود که از دست دادن یکی از نمادهای سنتی زنانگیاش چنین مکدرش میکرد؟ آیا او زنی بود که ته دلش دوست داشت دیگران از زیباییاش تعریف کنند و تمام کارهای انقلابیاش هم برای خودنمایی بود؟ آیا موقعی که در تاکسی تلفنی نشسته بود، احساس خوبی داشت؟ آیا او آرزو داشت به خاطر صدها شابلونی که بر در و دیوار تهران زده بود دستگیر شود و برود اوین تا کلهگندههای حزب بفهمند میتوانند مثل داییاش روی او هم حساب کنند
(مهدی یزانی خرم)
سؤالات پرتکرار سبک شناسی در ادبیات فارسی
تا اینجا به طور کامل بررسی کردیم سبک شناسی در ادبیات چیست و با سبک های ادبی فارسی و ویژگیهای آنها نیز آشنا شدیم. در این بخش به پرتکرارترین سؤالها در این زمینه پاسخ میدهیم تا ابهامی در زمینه این مبحث در ذهن شما باقی نماند.
سبک شناسی یعنی چه؟
سبک شناسی یعنی آثار ادبی را متناسب با ویژگیهای مشترک آنها دستهبندی کنیم. این دستهبندی میتواند بر مبنای دوره تاریخی، بر مبنای منطقه جغرافیایی، بر مبنای موضوع و بر مبناهای دیگر یا ترکیبی از آنها باشد.
سبک شناسی اثر کیست؟
سبک شناسی بهار که به سبک شناسی معروف است، مهم ترین اثر در زمینه سبک شناسی فارسی است. نام دیگر این کتاب، «تاریخ تطور نثر فارسی» است و محمدتقی بهار معروف به ملک الشعرا و از مهمترین شاعران سبک بازگشت ادبی، آن را در سه جلد تألیف کرده و در آن به سیر تغییرات نثر فارسی از دوران باستان تا زمانه خود پرداخته است.
کتاب های سبک شناسی در ادبیات فارسی چه کتاب هایی هستند؟
مشهورترین کتاب شبک شناسی در ادبیات فارسی، همان سبک شناسی بهار است اما بعد از او نیز، محققان کتابهایی در زمینه بررسی سبک شناسی ادبی آثار فارسی تألیف کردهاند که برخی از آنها را در فهرست زیر معرفی کردهایم.
- «سبکشناسی نظم و نثر فارسی»: سیاوش مرشدی
- «قطعات»: سیروس شمیسا
- «سبکشناسی»: محمود فتوحی
سبک شناسی در علوم و فنون چیست؟
در کتاب های علوم و فنون ادبی ۱ (پایه دهم)، ۲ (پایه یازدهم) و ۳ (پایه دوازدهم) به بررسی سبک های ادبی شعر فارسی و نثر فارسی پرداختهاند که در فهرست زیر، سبکهای ادبی موجود در هر یک از این پایهها و کتابها را مشخص کردهایم.
- علوم و فنون ادبی ۱: سبک خراسانی / سبک سدههای پنجم و ششم
- علوم و فنون ادبی ۲: سبک عراقی / سبک هندی
- علوم و فنون ادبی ۳: سبک بازگشت ادبی / سبک بیداری / سبک معاصر
سبک شناسی در علوم و فنون یازدهم شامل چه مواردی است؟
در علوم و فنون یازدهم با سبک شناسی سبک های عراقی و هندی مواجه هستیم که از نظر زمانی مربوط به قرنهای هفتم تا یازدهم هستند.
نمونه سؤال سبک شناسی در ادبیات فارسی
حال که دانستیم سبک شناسی در ادبیات چیست و سبک های ادبی گوناگون فارسی را با مثال و ذکر ویژگیهای آنها، شناختیم، میتوانید در آزمون زیر شرکت کنید. این آزمون متشکل از پرسشهای چهارگزینهای است که برای پاسخ دادن به هریک از آنها باید گزینه درست مورد نظر خود را انتخاب و سپس روی گزینه «مشاهده گزینه صحیح» کلیک کنید. برای دسترسی به پاسخهای تشریحی نیز انجام همین مراحل کافی است. با ثبت هر یک پاسخ درست، یک امتیاز دریافت میکنید و امتیاز نهایی خود را در پایان آزمون و با کلیک بر گزینه «دریافت جواب آزمون» مشاهده خواهید کرد.
تمرین و آزمون
۱. در کدامیک از گزینههای زیر، ویژگیهای زبانی و ادبی شعر زیر را به درستی مشخص کردهایم؟
مرا بسود و فرو ریخت هر چه دندان بود
نبود دندان لا، بل چراغ تابان بود
سپید سیم زده بود و در و مرجان بود
ستاره سحری بود و قطره باران بود
یکی نماند کنون زان همه بسود و بریخت
چه نحس بود همانا که نحس کیوان بود
نه نحس کیوان بود و نه روزگار دراز
چه بود؟ منت بگویم: قضای یزدان بود
همیشه شاد و ندانستمی که غم چه بود
دلم نشاط و طرب را فراخ میدان بود
تو رودکی را ای ماهرو کنون بینی
بدان زمانه ندیدی که این چنینان بود
بدان زمانه ندیدی که در جهان رفتی
سرودگویان گویی هزاردستان بود
شد آن زمانه که شعرش همه جهان بنوشت
شد آن زمانه که او شاعر خراسان بود
کنون زمانه دگر گشت و من دگر گشتم
عصا بیار که وقت عصا و انبان بود
(رودکی)
ویژگیهای زبانی: سادگی و روانی زبان/ استفاده زیاد از واژههای فارسی / کاربرد کم لغات عربی / استفاده از واژههای کهن فارسی / ساختمان ساده در اکثر واژهها / استفاده از دستورهای تاریخی مانند آوردن «بـ» بر سر افعال ماضی «بسود» و «بریخت»
ویژگیهای ادبی: استفاده در حد طبیعی و اعتدال از آرایههای ادبی / توصیفهای طبیعی و ساده و محسوس / واقعگرا بودن شعر /
ویژگیهای زبانی: درهم آمیخته بودن مختصات نو و کهن در زبان این شعر / استفاده زیاد از واژههای عربی در کنار واژههای کهن فارسی / پیچیده بودن ساختار واژهها و بیشتر جملهها
ویژگیهای ادبی: استفاده از آرایههای ادبی به عنوان وسیله برای بیان مقصود شاعر / بسامد بیشتر آرایههای ادبی لفظی نسبت به آرایههای ادبی معنوی
ویژگیهای زبانی: استفاده زیاد از واژگان بیگانه مانند واژههای عربی/ توصیفات تکراری و پر از تصنع و پیچیدگی / ساختمان پیچیده برای اکثر واژهها / زبان صمیمی و دوستانه
ویژگیهای ادبی: تکلف در استفاده از آرایههای ادبی / استفاده از آرایه تلمیح برای مضمونسازی در این شعر / استفاده از قالب شعری غزل
ویژگیهای زبانی: کاربرد بیشتر واژههای کهن فارسی نسبت به واژههای عربی / زبان روان و صمیمی / پیچیدگی زبان / کوتاهی جملهها / استفاده از ردیفهای طولانی و پیچیده
ویژگیهای ادبی: کاربرد آرایه به مثابه وسیله / سادگی در استفاده از آرایههای ادبی / زیادتر بودن آرایههای معنوی نسبت به آرایههای لفظی / تصیفات غیرطبیعی و نامحسوس
رودکی از نخستین شاعران زبان فارسی است و بنابراین باید ویژگیهای شعر او را متناسب با ویژگیهای سبک خراسانی و شعر این سبک، انتخاب کنیم که در گزینه اول با همین ویژگیهای روبهرو هستیم.
۲. در کدامیک از گزینههای زیر، ویژگیهای زبانی و فکری شعر زیر را درست تشخیص دادهایم؟
آن یکی آدم در یاری بزد
گفت یارش: «کیستی ای معتمد؟»
گفت من، گفتش «برو هنگام نیست»
بر چنین خوانی مقام خام نیست
خام را جر آتش هجر و فراق
کی پزد کی وارهاند از نفاق
رفت آن مسکین و سالی در سفر
در فراق دوست سوزید از شرر
پخته شد آن سوخته، پس بازگشت
باز گرد خانه انباز گشت
حلقه زد بر در به صد ترس و ادب
تا بنجهد بیادب لفظی ز لب
بانگ زد یارش که «بر در کیست آن؟»
گفت: «بر در هم تویی ای دلستان»
(مولوی)
ویژگیهای زبانی: استفاده بیشتر از واژههای فارسی نسبت به واژههای عربی / استفاده افراطی از واژههای کهن فارسی
ویژگیهای فکری: حاکمیت تفکر بیاعتباری دنیا در این شعر / رد پای اندیشه صوفیانه در ابیات پایانی این شعر
ویژگیهای زبانی: درهمآمیختگی مختصات کهن و نو (مانند آوردن «در» به جای شکل قدیمی آن یعنی «اندر» و استفاده از کاربرد تاریخی «بنجهد» به جای «نجهد») / استفاده از واژههای عربی (مانند «نفاق» و «فراق»)
ویژگیهای فکری: آسمانی کردن مقام معشوق / ورود عرفان و مفاهیم عرفانی به شعر
ویژگیهای زبانی: ساختمان مرکب یا پیشوندی اکثر واژهها / جملههای کوتاه
ویژگیهای فکری: توجه به معشوق زمینی و ایندنیایی / لزوم توجه به همه پدیدههای آفرینش
ویژگیهای زبانی: ورود لغات ترکی و مغولی به زبان این شعر / استفاده بیشتر از جملههای بلند و دارای تکلف
ویژگیهای ادبی: ستایش دوری از معشوق / پند و اندرز برای اندیشه ادبپروری
مولوی از مهمترین شاعران سبک عراقی است و برای یافتن ویژگیهای شعر آن باید به دنبال یافتن ویژگیهای شعر سبک عراقی باشیم که در گزینه دوم همین ویژگیها را قرار دادهایم.
۳. در کدام گزینه مقایسه درستی از ویژگیهای سبکی فکری دو شعر زیر آوردهایم و سبک هریک از آنها را درست مشخص کردهایم؟
چنین گفت رستم به آواز سخت
که ای شاه شادان دل و نیکبخت
اگر جنگ خواهی و خون ریختن
بر این گونه سختی برآویختن
بگو تا سوار آورم زابلی
که باشند با خنجر کابلی
(فردوسی)
کی شعر تر انگیزد خاطر که حزین باشد؟
یک نکته از این معنی گفتیم و همین باشد
از لعل تو گر یابم انگشتری زنهار
صد ملک سلیمانم در زیر نگین باشد
غمناک نباید بود از طعن حسود ای دل
شاید که چو وابینی خیر تو در این باشد
(حافظ)
شعر اول: سبک خراسانی (واقعگرا و توجه به دنیای بیرون / رواج روحیه پهلوانی و حماسی)
شعر دوم: سبک عراقی (ذهنگرایی و توجه به درون / باور به قضا و قدر / رواج روحیه عرفانی)
شعر اول: سبک خراسانی (باور به اختیار و اراده / بازتاب کم علوم و فنون در شعر)
شعر دوم: سبک هندی (معناگرا نه صورتگرا / آفرینش مضمون / خلاصه شدن اندیشه غالب شعر در یک بیت)
شعر اول: سبک سده پنجم و ششم (ورود اندیشههای ناشی از جنگهای دهشتناک به شعر این دوره)
شعر دوم: سبک خراسانی (فکر و اندیشههای ساده / تصویرهای ذهنی ساده و محسوس)
شعر اول: سبک بازگشت ادبی (بازگشت به اسلوبهای کهن / تقلید از آثار ادبی سبک خراسانی و عراقی)
شعر دوم: سبک عراقی (معنا گرایی / آسمانی و عرفانی شدن معشوق)
۴. متن زیر از کتاب «تاریخ عالمآرای عباسی» است. در کدام گزینه ویژگیهای زبانی و ادبی این متن را مشخص کردهایم؟
از طبقه علیه شعرا که ناظمان مناظم سخنپیرایی و پیرانهبندان سلسله معنی آراییاند در آن هنگام در اردوی معلا و ممالک محروسه، شاعران سخنور و سخنوران بلاغتگستر بیشمار بودند در اوایل حال حضرت خاقانی جنت مکانی توجه تمام به حال این طبقه بود.
(اسکندر بیگ ترکمان)
ویژگیهای زبانی: فراوانی واژههای کهن و مهجور فارسی / درهمآمیختگی مشخصات زبانی کهن و نو
ویژگیهای ادبی: آرایههای ادبی طبیعی و متناسب با طبیعت زبان
ویژگیهای زبانی: آمیخته شدن شعر و نثر با یکدیگر
ویژگیهای ادبی: استفاده از آرایههای ادبی محسوس و ملموس
ویژگیهای زبانی: ورود واژههای بیگانه عربی، ترکی، مغولی به زبان نثر این دوره / جملههای ساده و کوتاه
ویژگیهای ادبی: فراوانی آرایههای ادبی لفظی و کاهش استفاده از آرایههای ادبی معنوی
ویژگیهای زبانی: فراوانی واژهها و ترکیبات عربی / کاربرد تتابع اضافات (مانند پیرانهبندان سلسله معنیآرایی)
ویژگیهای ادبی: ترکیبهای ادبی تصنعی
نثر این کتاب از نوع نثر ساده سبک هندی است و به همین دلیل ویژگیهای آن مطابق با گزینه چهارم این سؤال است.
۵. در کدامیک از گزینههای زیر، اثری ادبی مربوط به سبک دور بازگشت ادبی وجود دارد؟
روی تو کس ندید و هنوزت رقیب هست
در غنچهای هنوز و صدت عندلیب هست
گر آمدم به کوی تو چندان غریب نیست
چون من در آن دیار هزاران غریب هست
در عشق، خانقاه و خرابات فرق نیست
هرجا که هست، پرتو روی حبیب هست
(حافظ)
ز هر سو سپه بیکران کشته شد
زمانه همی بر بدی گشته شد
به بیژن چنین گفت گودرز پیر
کز ایدر برو زود برسان تیر
به سوی فریبرز برکش عنان
به پیش من آر اختر کاویان
(فردوسی)
دو چشم او که ندانم فرشته یا که پریست
به خواب رفت و مرا در بدن تب سهریست
ستاره کس به ندیدست و آفتاب به هم
بر آفتاب رخش لب ستاره سحریست
اگر ستاره نبیند که گونه مه من
ز آفتاب بود خوبتر ز بیبصریست
(صفای اصفهانی)
به آفتاب سلامی دوباره خواهم کرد
به جویبار که در من جاری بود
به ابرها که فکرهای طویلم بودند
به رشد دردناک سپیدارهای باغ که با من
از فصلهای خشک گذر میکردند
(فروغ فرخزاد)
۶. ویژگیهای زبانی، ادبی و فکری که در اینجا آوردهایم، مربوط به کدامیک از گزینههای زیر است؟
«روی آوردن به قالبهای جدید مانند تصنیف / کمتوجهی به آرایههای ادبی و استفاده از شعر به عنوان وسیله آگاهسازی مردم / درونمایههایی چون آزادی، وطن، مبارزه با استبداد و...»
آن نه زلف است و بناگوش که روز است و شب است
وآ نه بالای صنوبر که درخت رطب است
نه دهانی است که در وهم سخندان آید
مگر اندر سخن آیی و بداند که لب است
آتش روی تو زینگونه که در خلق گرفت
عجب از سوختگی نیست که خامی عجب است
(سعدی)
اگر گل آرد بار آن رخان او نه شگفت
هرآینه چو همه مِی خورَد گل آرد بار
به زلف کژّ ولیکن به قد و قامت راست
به تن درست ولیکن به چشمکان بیمار
(رودکی)
نگارم در کنار و ساغر مِی بر لب است امشب
شبی کامد مساعد کوکب من امشب است امشب
زلال وصل در کام من و ز آتش غیرت
دل و جان را غیر تا صبح در تاب و تب است امشب
بود در هاله آغوش من آن مه نمیدانم
نصیبم این سعادت از کدامین کوکب است امشب
(مشتاق اصفهانی)
از اشک همه روی زمین زیر و زبر کن
مشتی گرت از خاک وطن هست به سر کن
غیرت کن اندیشه ایام بتر کن
اندر جلو تیر عدو سینه سپر کن
چه کجرفتاری ای چرخ! چه بدکرداری ای چرخ!
سر کین داری ای چرخ! نه دین داری نه آیین داری ای چرخ!
از دست عدو ناله من از سر درد است
اندیشه هر آنکس کند از مرگ، نه مرد است
جانبازی عشاق نه چون بازی نرد است
مردی اگرت هست کنون وقت نبرد است
(عارف قزوینی)
۷. در کدامیک از گزینههای زیر، ویژگیهای سبکی زیر را مشاهده میکنید؟
«جملهبندیهای ساده و باز بودن دست شاعر برای استفاده از واژهها / تغییر واحد شعر از بیت به بند و استفاده طبیعی از آرایهها / تفکرات ایندنیایی و زمینی شدن معشوق»
مرده بودم از غمت بر سر رسیدی دی مرا
من ندیدم گر تو را شادم که تو دیدی مرا
خون خود بخشیدمت کز رشک وقت کشتنم
غیر چون کرد التماس من، نبخشیدی مرا
امشب و امروز ز روی تو چشمم روشن است
در نظر ناید دگر ماهی و خورشیدی مرا
(آذر بیگدلی)
شب همه شب شکسته خواب به چشمم
گوش بر زنگ کاروانستم
با صداهای نیمزنده ز دور
همعنان گشته، همزبان هستم
جاده اما ز همه کس خالی است
ریخته بر سر آوار آوار
این منم مانده به زندان شب تیره که باز
شب همه شب
گوش بر زنگ کاروانستم
(نیما یوشیج)
به خاک تیره آخر خودسریها میبرد ما را
چو آتش گردنافرازی ته پا میبرد ما را
غبار حسرت ما هیچ ننشست از زمینگیری
که هرکس میرود چون سایه از جا میبرد ما را
ندارد غارت ما ناتوانان آنقدر کوشش
غباریم و تپیدن از کف ما میبرد ما را
(بیدل دهلوی)
گفت فرعونش چرا تو ای کلیم
خلق را کشتی و افکندی تو بیم
در هزیمت از تو افتادند خلق
در هزیمت کشته شد مزد ز زلق
لاجرم مردم تو را دشمن گرفت
کین تو در سینه مرد و زن گرفت
(مولوی)
۸. ویژگیهای سبکی زیر مربوط به کدامیک از سبکهای ادبی است؟ و در کدام گزینه، شعری در همان سبک ادبی را آوردهایم؟
«درآمیختگی شعر و نثر و جمع بستن کلمات فارسی و مغولی با «ات» عربی / سرودن شعرهای ضعیف در خلال نثر توسط نویسنده / استفاده نویسندگان از تواریخ برای نهادینهسازی فرهنگ تشیع»
سبک عراقی
بیدار کن طرب را بر من بزن تو خود را
چشمی چنین بگردان کوری چشم بد را
خود را بزن تو بر من این است زنده کردن
بر مرده زن چو عیسی افسون معتمد را
ای رویت از قمر بِه، آن روبهروی من نِه
(مولوی)
سبک هندی
غوطه در گل داده بود اندیشه دنیا مرا
ناله نی شد دلیل عالم بالا مرا
گرچه چون حلاج مهر خامشی بر لب زدم
زور مِی برداشت آخر پنبه از مینا مرا
از سیاهی خضر میآرد گلیم خود برون
نیست بر خاطر غبار از ظلمت سودا مرا
(صائب تبریزی)
سبک عراقی
در ازل هر کاو به فیض دولت ارزانی بود
تا ابد جام مرادش همدم جانی بود
من همان ساعت که از مِی خواستم شد توبهکار
گفتم این شاخ ار دهد باری، پشیمانی بود
خود گرفتم کافگنم سجاده چون سوسن به دوش
همچو گل بر خرقه رنگ می مسلمانی بود
(حافظ)
سبک هندی
هرگز دلم برای کم و بیش غم نداشت
آری نداشت غم که غم بیش و کم نداشت
در دفتر زمانه فتد نامش از قلم
هر ملتی که مردم صاحبقلم نداشت
در پیشگاه اهل خرد نیست محترم
هرکس که فکر جامعه را محترم نداشت
(فرخی یزدی)
۹. در کدامیک از گزینههای زیر نثری مربوط به سده پنجم و ششم و با مشخصات زیر وجود دارد؟
«ورود اصطلاحات علمی و فنی به نثر / استفاده از مترادفها / استفاده از لغات مهجور عربی، ترکی و مغولی / کاربرد ترکیبهای دشوار / به کار بردن تمثیل»
کمکم به بازار رسیده بودم. محرمانه بادی توی آستین انداختم ولی در ظاهر رو را تا آن درجه که میشد روی اخموی شیخ جعفر شیرین و خندان و مهربان باشد بشاش کردم و جوابهای سلام را چنان با لطف و محبت میدادم که گویی پنجاه سال ملای محله بودهام مردم هی میپرسیدند جنب شیخ تازه مازه خدمت شما چیست؟ من هم مثل اینکه سر سیم مخصوص وزارتخانه ایران و خارجه به صندوقخانه اتاقم وصل باشد...
(جمالزاده)
میترسم که فردا بمیرم و هنوز خودم را نشناخته باشم زیرا در طی تجربیات زندگی به این مطلب برخوردم که چه ورطه هولناکی میان من و دیگران وجود دارد و فهمیدم که تا ممکن است باید خاموش شد تا ممکن است باید افکار خودم را برای خودم نگه دارم.
(صادق هدایت)
طب صناعتی است که بدان صناعت صحت در بدن انسان نگاه دارند و چون زائل شود باز آرند و بیارایند او را به درازی موی و پاکی روی و خوشی بوی و گشادگی.
اما طبیب باید که رقیق الخلق حکیم النفس جدید الحدس باشد و حدس حرکتی باشد که نفس را بود در آراء صائبه. اعنی که سرعتی انتقالی بود از معلوم به مجهول. و هر طبیب که شرف انسان نشناسد رقیق الخلق نبودو تا منطق نداند، حکیم النفس نبود.
(نظامی عروضی)
یکی را از ملوک عرب حدیث مجنون لیلی و شورش حال او بگفتند که با کمال فضل و بلاغت سر در بیابان نهاده است و زمام عقل از دست داده.
بفرمودش تا حاضر آوردند و ملامت کردن گرفت که: «در شرف انسان چه خلل دیدی که خوی بهایم گرفتی و ترک عشرت مردم گفتی؟»
(سعدی)
۱۰. سبک ادبی کدامیک از گزینههای زیر با هم تفاوت دارد؟
رغت به عاشقان کن ای جان صدر غائب
بنشین میان مستان اینک مه و کواکب
آن روز پرعجایب وان محشر قیامت
گشته است پیش حسنت مستغرق عجایب
(مولوی)
راهی است ره عشق به غایت خوش و نزدیک
هر ره که جز این است همه دور و دراز است
مستی که خراب ره عشق است در این ره
خواب خوش مستیش همه عین نماز است
(عراقی)
صبحم خاکی به صحرا برد باد از کوی دوست
بوستان در عنبر سارا گرفت از بوی دوست
دوست گر با ما بسازد دولتی باشد عظیم
ور نسازد مینباید ساختن با خوی دوست
(سعدی)
شب سیاه بدان زلفکان تو ماند
سپید روز به پاکی رخان تو ماند
عقیق را چو بسایند نیک سودهگران
که آبدار بود ب لبان تو ماند
(دقیقی)
جمع بندی سبک شناسی در ادبیات فارسی
در این مطلب از مجله فرادرس یاد گرفتیم سبک شناسی در ادبیات چیست و با انواع سبک های ادبی در ادبیات فارسی آشنا شدیم. در پایان مطلب نیز پرسشهایی چهارگزینهای آوردهایم که با استفاده از آنها یادگیری خود را بسنجید و آن را افزایش دهید.
