بافت سلولی چیست؟ – به زبان ساده
بافت سلولی چیست؟
«بافت» (Tissue) بیولوژیکی تجمع سلولهای بهم پیوسته است که از لحاظ مورفولوژیکی و عملکردی مشابه هستند و مواد بین سلولی آن‌ها با هم مرتبط است. این سلول‌ها در کنار هم یک یا چند کارکرد خاص را در یک ارگانیسم انجام می‌دهند. بدن هر ارگانیسم معمولاً از چندین بافت تشکیل شده است.
هر سلول برای انجام وظایف خود به طور فعال به سلولهای دیگر بدن وابسته است و بدین ترتیب بدن را در یک نظم عملکردی مناسب نگه می‌دارد. هماهنگی که بین سلول‌ها در یک بافت دیده می‌شود، مشابه ارتباطات در یک جامعه انسانی است که در آن افراد (سلولهای یک بافت) به طور ایده‌آل در خانواده‌‌های خود (به عنوان بافت)، وظایف و عملکردهایی را انجام می‌دهند.
انواع بافت حیوانات
در بدن همه حیوانات از جمله بدن انسان و ارگانیسمهای چند سلولی ساده‌تر مانند حشرات، چهار نوع اساسی از بافت وجود دارد،. این بافتها تمام اندامها، ساختار‌ها و سایر محتویات بدن را تشکیل می‌دهند. در زیر به بررسی ساختار و عملکرد هر یک از این بافتها می‌پردازیم:
بافت اپیتلیوم
بافت همبند یا پیوندی
بافت ماهیچه‌ای
سلولهای عضلانی حاوی رشته‌‌های انقباضی هستند که از کنار یکدیگر حرکت می‌کنند و اندازه سلول را تغییر می‌دهند. همچنین عضله به سه دسته مجزا تقسیم می‌شود که شامل موارد زیر است:
- ماهیچه احشایی یا صاف (Smooth Muscle): این ماهیچه‌ها در لایههای داخلی اندامها یافت میشوند. عضله صاف در روده‌ها وجود دارد، جایی که به حرکت غذا از طریق دستگاه گوارش کمک می‌کند و سایر ارگان‌ها مانند رگهای خونی، رحم و مثانه نیز دارای ماهیچه‌های صاف هستند.
- ماهیچه اسکلتی (Skeletal Muscle): این گروه به منظور ایجاد تحرک به استخوان متصل هستند. لنگرهای عضلانی اسكلتی، تاندونها را به استخوان‌ها متصل كرده و به بدن اجازه می‌دهد، حركت كند.
- ماهیچه قلبی (Cardiac Muscle): این گروه ماهیچه‌های اختصاصی را در بر می‌گیرند که مسئول انقباضات قلبی هستند.
«دیستروفی عضلانی دوشن» (Duchenne Muscular Dystrophy) نمونه‌ای از اختلال در بافت ماهیچه‌ای است. این اختلال یک بیماری ارثی است که باعث می‌شود عضلات به مرور زمان دچار آتروفی شده و تحلیل روند. ماهیچه‌ها در هنگام آتروفی کوتاه میشوند که این امر می‌تواند باعث «اسکولیوز» (Scoliosis) (خمیدگی یک طرفه ستون فقرات) و مفاصل بی‌حرکت شود. احتمال ابتلا به این بیماری در مردان بیشتر از زنان است، زیرا ژن مسئول آن در کروموزوم X یافت می‌شود.
بافت عصبی
تمام بافتهای عصبی یک ارگانیسم در کنار هم سیستم عصبی آن را تشکیل می‌دهند. بافت عصبی به چهار نوع تقسیم می‌شود:
- ماده خاکستری مغز (Gray Matter)
- ماده سفید مغز (White Matter)
- اعصاب (Nerves)
- گانگلیون‌ها در سیستم عصبی محیطی (Ganglia)
علائم «بیماری آلزایمر» (Alzheimer’s Disease) مانند از دست دادن حافظه، نوسانات خلقی و سردرگمی، ناشی از شکسته شدن و از بین رفتن بافت عصبی است. «اسکلروز جانبی آمیوتروفیک» (Amyotrophic Lateral Sclerosis) یا (ALS) بیماری دیگری است که باعث انحطاط بافت عصبی شده و در نهایت منجر به از بین رفتن عملکردهای پیشرفته مغز در طول زمان می‌شود.
سایر اختلالات بافت عصبی شامل «مولتیپل اسکلروزیس» (Multiple Sclerosis) یا «ام اس» است، این بیماری یک اختلال خود ایمنی است که در آن سیستم ایمنی به بدن حمله می‌کند و باعث از بین رفتن بافت عصبی می‌شود. در «بیماری هانتینگتون» (Huntington’s Disease) وجود یک پروتئین غیرطبیعی باعث مرگ نورون‌ها می‌شود و «بیماری پارکینسون» (Parkinson’s Disease) نیز بخشی از مغز که کنترل حرکت را بر عهده دارد، به دلیل کمبود دوپامین مختل می‌شود.
انواع بافت گیاهی
بافتهای گیاهی به طور گسترده‌ای به چهار سیستم بافتی طبقه‌بندی میشوند:
- بافت پوستی (یا اپیدرم)
- بافت زمینه‌ای (یا بافت بنیادی)
- بافت آوندی
- بافت مریستیک
بافت پوستی یا محافظ
این بافت که بافت «درمال» (Dermal) نیز نام دارد، شامل مرز بین گیاه و محیط خارج آن است. «اپیدرم» (Epidermis) و «پریدرم» (Periderm) بافتهای پوستی در گیاهان آوندی هستند. اپیدرم گروهی از سلولهای بیرونی و تک لایه‌ای است که یک گیاه را پوشش می‌دهد، به خصوص برگ و بافتهای جوان یک گیاه آوندی از جمله ساقه و ریشه از بافت پوستی تشکیل شده‌اند.
اپیدرم چندین کارکرد دارد که شامل موارد زیر هستند:
- محافظت در برابر از بین رفتن آب
- تنظیم تبادل گاز
- ترشح ترکیبات متابولیک
- جذب آب و مواد مغذی معدنی به خصوص در ریشهها
اپیدرم از یک لایه سلول تشکیل شده است که ریشه، ساقه، برگ و گل‌های گیاه را می‌پوشاند (اپیدرم در آناتومی انسان نیز کلمه‌ای برای توصیف لایههای پوست است). این بافت از گیاه در برابر از دست دادن آب محافظت کرده و تبادل دی اکسید کربن و اکسیژن را تنظیم می‌کند و در ریشهها، موجب جذب آب و مواد مغذی از خاک می‌شود.
اپیدرم روی ساقه و برگ‌های گیاه دارای منافذی به نام «استوماتا» (Stomata) است که دی اکسید کربن، بخار آب و اکسیژن از آن به خارج از گیاه منتقل میشوند. سلولهای اپیدرمال از «کوتیکول‌های» (Cuticle) گیاهی پوشیده شده‌اند که حاوی ماده اصلی به نام «کوتین» (Cutin) هستند. کوتین ماده مومی شکلی است که از تبخیر بیش از حد آب گیاه جلوگیری می‌کند. گیاهان در بیابان‌ها و دیگر مناطق خشک اغلب دارای کوتیکول‌های ضخیم برای کمک به حفظ آب گیاه هستند.
بافت آوندی
بافت آوندی همچنین با دو نوع مریستم» (Meristems) درگیر است، مریستم‌ها، بافت‌هایی هستند که از سلولهای تمایز نیافته تشکیل شده‌اند که در طول رشد گیاه استفاده میشوند. مریستم‌های همراه با بافت آوندی شامل کامبیوم چوب پنبه و کامبیوم آوندی هستند. این مریستیم‌ها با رشد بافتهای آوندی گیاه در ارتباط هستند.
بافت زمینه‌ای
«بافت زمینه‌ای» (Ground Tissue) یا همان بافت بنیادی بیشترین بافتهای بدن گیاه را تشکیل می‌دهد و نسبت به سایر بافتها کمتر تمایز می‌یابد. از مريستم‌ها، بافت زمينه‌ای ايجاد می‌شود. بافتهای زمینه‌ای مواد مغذی را با فتوسنتز تولید کرده و آن‌ها را ذخیره می‌کنند. انواع بافت زمینه‌ای موجود در گیاهان از سه بافت ساده تشکیل شده‌اند:
- «پارانشیم» (Parenchyma): سلولهای پارانشیم بافت پرکننده را در گیاهان تشکیل می‌دهند و عملکردهای زیادی مانند فتوسنتز، ذخیره نشاسته، چربی‌ها ، روغن‌ها، پروتئین‌ها و آب و همچنین ترمیم بافت آسیب دیده را انجام می‌دهند. پارانشیم فراوان‌ترین بافت زمینه‌ای به شمار می‌آید. این بافت قشر ساقه، قشر ریشهها، مزوفیل (سلولهای فتوسنتزی)، پالپ‌های میوه‌‌ها، آندوسپرم دانه‌‌ها و نواحی فتوسنتزی یک برگ را تشکیل می‌دهد.
- «كلانشیم» (Collenchyma): این بافت از سلولهای طویل با ديواره‌های ضخيم نامنظم تشكيل شده است كه پشتيبان ساختاری برای گياه را فراهم می كند. گیاهانی که در مناطق بادی رشد می‌کنند دارای دیواره‌های ضخیم‌تری از بافت کلانشیمی هستند.
- «اسکلرانشیم» (Sclerenchyma): سلولهای این بافت پروتوپلاسم خود را در مرحله بلوغ از دست داده‌اند،از این رو، بافت اسکلرانشیم در واقع بافتی مرده محسوب می‌شود. اسکلرانشیم مانند کلانشیم از سایر بافتهای گیاه از نظر ساختاری حفاظت می‌کند. دو نوع بافت اسکلرانشیم وجود دارند که شامل الیاف و اسکلرها هستند. الیاف‌ها، سلولهای بلند و باریکی هستند، در حالی که اسکلرها از ساختارهایی به شکل ستاره با دیواره‌های سلولی گیاهی ضخیم تشکیل شده‌اند. الیاف اسکلرانشیمی پارچه‌هایی از قبیل کنف و کتان را تشکیل می‌دهند.
بافت مریستمی
سلولهای بافت مریستمی به سایر سلولهای دیگر متمایز میشوند. مریستم بافتی است که در گیاهان از سلولهای تمایز نیافته (سلولهای مریستمیک) تشکیل شده است و در مناطقی از گیاه که در آن‌ها رشد انجام می‌شود، مانند ریشه و شاخه‌‌های گیاه یافت می‌شود. سلولهای گیاهی متمایز به طور کلی نمی‌توانند سلول‌هایی از نوع متفاوت را تقسیم یا تولید کنند، بنابراین تقسیم سلولی در مریستم برای فراهم آوردن سلولهای جدید، جهت گسترش و تمایز بافتها و شروع تشکیل اندام‌های جدید و فراهم آوردن ساختارهای اساسی بدن گیاه انجام می‌شود.
عمو‌می‌ترین شکل مریستم، مریستم آپیکال یا راسی است. این مریستم‌ها در جوانه‌‌ها، در نوک شاخه‌‌ها و در نوک ریشه یافت میشوند که این سلول‌ها به ترتیب مسئول رشد شاخه و ریشه هستند. بافت مریستمی پروکامبیوم به آوند اولیه چوبی و آوند آبکش اولیه تبدیل می‌شود. از طرف دیگر بافت مریستمی کامبیوم آوندی باعث تولید آوند چوبی ثانویه و آوند آبکش ثانویه می‌شود، این تبدیل، فرآیندی است که ممکن است در طول زندگی گیاه ادامه یابد، در واقع این فرایند، مراحلی را در بر می‌گیرد که باعث ایجاد چوب در گیاهان میشوند. کامبیوم چوب پنبه نیز لایه پوست در درخت را ایجاد می‌کند.
اگر مطالعه این مطلب برای شما مفید بود، آموزش‌ها و مطالب زیر نیز به شما پیشنهاد می‌شود:
- مجموعه آموزش‌های زیست‌شناسی
- آموزش زیست شناسی سلولی
- مجموعه آموزش‌های علوم پزشکی
- سیستم لنفاوی چیست؟ -- به زبان ساده
- استرس چیست؟ -- به زبان ساده
- دستگاه عصبی چیست؟ -- به زبان ساده
^^
مطالب مجله فرادرس را در جستجوی گوگل سریع‌تر ببینید
ممنون خانوم دلخواهی مثل همیشه کارتون عالی بود.