ماتریس اسکالر چیست؟ | تعریف و محاسبات روی ماتریس اسکالر – به زبان ساده
به طور حتم با ماتریس و مفهوم آن در ریاضیات آشنا هستید. یک روش برای بیان مجموعهای از اعداد مرتبط، قرار دادن آنها در یک ساختار منظم به نام ماتریس است. در ماتریسها، اعضا یا درایهها در محل تفاطع سطر و ستونها نوشته میشوند. ابعاد ماتریس، نوع قرارگیری درایهها و ویژگیهای ماتریس، باعث معرفی و نامگذاری انواع ماتریسها مانند ماتریس مربعی، ماتریس یکه و غیره شده است. در این متن میخواهیم با نوع خاصی از ماتریس به نام ماتریس اسکالر آشنا شویم و ویژگیهای آن را به شما معرفی کنیم.

مطالب مجله فرادرس را در جستجوی گوگل سریعتر ببینید
ماتریس اسکالر
ماتریسها در جبر خطی و حل دستگاه معادلات به کار گرفته میشوند. بسیاری از مسائل چند متغیره در ریاضی به کمک ماتریسها حل میشوند. به همین جهت در اکثر مواقع در ریاضیات با ماتریسها سروکار خواهیم داشت.

با توجه به ویژگیهایی که ماتریسها دارند، آنها را به دستههای مختلفی طبقهبندی کردهاند. ماتریس قطری، ماتریس بالا مثلثی و ماتریس مربعی، بعضی از این گروهبندیها را نشان میدهند. در تصویر بالا، نمایی از ماتریس های پایین مثلثی و بالا مثلثی را مشاهده میکنید. در ماتریس پایین مثلثی، درایههای بالای قطر اصلی، همگی صفر هستند. در ماتریس بالا مثلثی نیز تمامی درایه های زیر قطر اصلی صفر خواهند بود.

واضح است که ستون اول مقادیر ۳ و ۴ را دارد و ستون دوم نیز از مقادیر ۸ و ۶ تشکیل شده. از آنجایی که تعداد سطرها و ستونهای این ماتریس یکسان است، آن را ماتریس مربعی مینامیم. ولی برای ماتریس اسکالر احتیاج به یک ماتریس قطری داریم.
همانطور که میبینید، عناصر روی قطر اصلی به ترتیب a و b و c هستند ولی عناصر خارج قطر، همگی صفر خواهند بود در غیر اینصورت ماتریس را قطری نمیشناسیم.

تعریف ماتریس اسکالر
واضح است که میتوان با فاکتورگیری از مقدار و ضرب اسکالر در ماتریس یکه، به تساوی زیر رسید.
جمع و تفریق با ماتریس اسکالر
جمع و تفریق ماتریسی با ماتریس اسکالر، باعث افزایش یا کاهش عناصر قطر اصلی ماتریسها به میزان ثابت خواهد شد. برای مثال به رابطههای زیر توجه کنید.
یا برای تفریق به صورت زیر درخواهد آمد.
توجه دارید که در اینجا هر دو ماتریس باید دارای ابعاد یکسان باشند تا جمع و تفریق، قابل اجرا باشد در غیر اینصورت امکان جمع یا تفریق آنها وجود ندارد.
ضرب ماتریس اسکالر در ماتریس دیگر
در نتیجه رابطه نهایی به شکل زیر خواهد بود.
به این ترتیب رابطه ماتریس اسکالر و عدد ثابت در ضرب ماتریسها به خوبی نمایش داده شد.
نکته: توجه داشته باشید که ضرب یک عدد در ماتریس، به معنی ضرب همه درایههای آن در عدد ثابت است. این عمل دقیقاً معادل ضرب ماتریس در ماتریس اسکالر مربوطه است. به عبارت دیگر، ضرب ماتریس A در عدد λ همان ضرب ماتریس A در ماتریس اسکالر λI است. یعنی λA = (λI)A. نتیجه این عملیات ماتریسی جدیدی است که همه درایههای آن در عدد λ ضرب شدهاند. این ماتریس لزوماً قطری نیست مگر اینکه ماتریس اولیه خود قطری باشد.
بنابراین در چنین حالتی، اگر ماتریس اول را در ۳ ضرب کرده، سپس در ماتریس همانی ضرب ماتریسی کنیم، نتیجه یکسانی با ضرب ماتریس اولیه در ماتریس اسکالر خواهیم گرفت. در حالیکه، ضرب ماتریس اولی در عدد ۳ (بدون در نظر گرفتن ماتریس همانی) نتیجهای دیگر به همراه خواهد داشت.
ماتریس قطری و ماتریس اسکالر در برنامه R
ولی اگر بخواهید ماتریس اسکالری ایجاد کنید که درایههای قطر اصلی آن مثلا ۵ باشد ولی یک ماتریس مربع ۳ در ۳ تشکیل شود، دستور diag را به صورت زیر اجرا خواهیم کرد.
در قطعه کد بالا، مشخص است که ۵ مقدار درایهها قطر اصلی بوده و ۳ و ۳ ابعاد ماتریس قطری را مشخص کردهاند. البته در اینجا میتوان تعداد ستونها با تعداد سطرها را یکسان وارد نکرده و ماتریس حاصل، مربعی نباشد. دستور زیر یک ماتریس ۳ در ۴ ایجاد کرده و عناصر روی قطر اصلی آن همگی ۵ هستند.
همچنین در دستور diag میتوان با معرفی یک بردار برای عناصر قطر اصلی، ماتریس قطری را از حالت اسکالر خارج کرد. به قطعه کد و نتیجه ظاهر شده که در ادامه دیده میشود، توجه کنید.
همانطور که میبینید، عناصر روی قطر اصلی، مقدارهای ۱۰، ۲۰ و ۳۰ هستند ولی ماتریس حاصل، مربعی نیز نیست.
خلاصه و جمعبندی
در این متن از نوشتارهای مجله فرادرس، با مفهوم ماتریس اسکالر آشنا شدید و کاربردهای آن را در عملیات ماتریسی، بخصوص ضرب ماتریسها مشاهده کردید. از ماتریس اسکالر برای نمایش ضرب یک مقدار ثابت در ماتریس استفاده میشود، بطوری که همه طرفهای ضرب ماتریس باشند.
به این ترتیب ضرب یک عدد مشخص در ماتریس را به صورت ضرب دو ماتریس در آورده و نتیجه را به دست میآوریم. البته عمل عکس نیز امکانپذیر است به این معنی که ضرب دو ماتریس که یکی از آنها ماتریس قطری با مقادیر ثابت است را میتوان به صورت ضرب یک ماتریس در مقدار ثابت در نظر گرفت، به طوری که همه درایههای آن را در مقدار ثابت ضرب کنیم.
در فضای برداری و همچنین جبر ماتریسها، ماتریس اسکالر نقش مهم و پایهای در ریاضیات دارد. درست به همان صورت که عدد یک، در هنگام ضرب اعداد حقیقی، نقش مقدار عضو خنثی را ایفا میکند، ماتریسهای اسکالر نیز میتوانند چنین نقشی در فضای برداری و عمل ضرب ماتریسها داشته باشند و به کمک آنها، ماتریسها را به ماتریسها قطری تبدیل کرده و استفاده نمود.
مطالب مجله فرادرس را در جستجوی گوگل سریعتر ببینید














مطالب اشتباه منتشر نکنید
ماتریس بالا مثلثی درایه های پایین قطر اصلی آن صفر است و ماتریس پایین مثلثی درایه های بالای قطر اصلی آن صفر است
با سلام و وقت بخیر؛
متن مقاله اصلاح شد. ممنون از توجه شما.
از همراهی شما با مجله فرادرس سپاسگزاریم.
باسلام در قسمت ضرب ماتریس اسکالر در ماتریس دیگر ، عملیات ضرب ماتریسی اشتباه انجام شده است و نکته زیر آن نیز غلط می باشد
و باید گفت که هر ماتریس اسکالر از ضرب ماتریس همانی(I) در یک عدد ثابت(λ) به دست می آید(λI)
و چون ضرب هر ماتریسی در ماتریس همانی ، خود آن ماتریس می شود(AI=IA=A)
پس حاصل ضرب یک عدد در هر ماتریس A برابر با حاصل ضرب ماتریس اسکالر در ماتریس A می باشد.λΑ=(λI)A
با سلام و وقت بخیر؛
پاسخ سوال و متن اصلاح شد. ممنون از دقت شما.
از همراهی شما با مجله فرادرس سپاسگزاریم.