سیستم کمپلمان چیست؟ – به زبان ساده + اجزا و مکانیسم ایمنی
- یاد میگیرید که سیستم کمپلمان چگونه کارکرد ایمنی بدن را تقویت میکند.
- خواهید آموخت کدام پروتئینها و گیرندهها اجزای اصلی کمپلمان را میسازند.
- میآموزید مسیرهای کلاسیک، لکتین و جایگزین چگونه کمپلمان را فعال میکنند.
- نقش کمپلکس حمله به غشا و فرآیند اوپسونیزاسیون را یاد میگیرید.
- با مهمترین پیامدهای نقص کمپلمان و روشهای تشخیص آن آشنا میشوید.
- اهمیت تنظیم دقیق کمپلمان برای پیشگیری از آسیب به سلولهای خودی را میآموزید.

مطالب مجله فرادرس را در جستجوی گوگل سریعتر ببینید
سیستم کمپلمکان چیست ؟
سیستم کمپلمان بخشی از سیستم ایمنی بدن است که به ایمنی ذاتی و اکتسابی در حذف میکروبهای بیماریزا کمک میکند. پروتئینهای این سیستم با آنتیژنهای غشایی، آنتیژنهای محلول و گیرندههای سلولهای ایمنی برهمکنش میدهند و با افزایش پاسخ ایمنی اختصاصی یا مستقل پاتوژن را از بین میبرد.
اجزای سیستم کمپلکان
گیرنده های سیستم کمپلمان
گیرندههای سیستم کمپلمان پروتئینهای عرض غشایی سلولهای ایمنی هستند. CR1 یا CD35 یکی از گیرندههای فاگوسیتها است که به کمپلکس C3-آنتیژن سطحی متصل میشود. گیرنده CR2 یا CD21 به C3dg متصل شده و فعال شدن مسیر جایگزین را کنترل میکند.
مکانیسم ایمنی سیستم کمپلمان
پروتئینهای سیستم کمپلمان از سه مسیر کلاسیک، جایگزین و لکتین به پروتئینهای سطحی پاتوژنها متصل میشوند. این مسیرها با روشهای متفاوتی فعال میشوند اما در نهایت با افزایش التهاب، فعالسازی فاگوسیتها پاتوژنها را از بین میبرند.
مسیر کلاسیک

پس از اتصال پروتئین C1 به آنتیبادی پروتئینهای مکمل دیگر به آن متصل میشوند.
- اتصال C1 به کمپلکس آنتیبادی-آنتیژن با تغییر کنفورماسیون، سرین پروتئاز C1r را فعال میکند. C1r فعال از کمپلکس جدا شده و سرین پروتئاز C1s را فعال میکند.
- فعالیت پروتئازی C1s بخشی از توالی آمینواسید (C4a) در انتهای آمین پروتئنهای C4 را جدا میکند. C4b بخش باقیمانده C4 با تشکیل پیونداستری با پروتئینها یا کربوهیدراتها به غشای پاتوژن متصل میشود.
- در مرحله بعدی پروتئین C2 به C4b متصل میشود. C2 بهوسیله سرین پروتئاز C1s به دو زیرواحد C2a و C2b تقسیم میشود. C2b از کمپلکس جدا شده و واکنشهای التهایبی را فعال میکند.
- C2a آنزیمی است که پس از اتصال به C4b فعال میشود. این کمپلکس آنزیمی پروتئین C3 را فعال و به دو زیرواحد C3a و C3b تبدیل میکند. زیرواحد C3a یکی دیگر از پروتئینهای مکمل فعالکننده پاسخ التهابی است.
- پروتئین C3b از سه مکانیسم متفاوت به سیستم ایمنی کمک میکند. اتصال این مولکول با پیوند کوالانسی به پروتئینها یا کربوهیدراتهای غشای پلاسمایی پاتوژن شناسایی این سلول بهوسیله فاگوسیتها را افزایش میدهد. C3b با اتصال به دومین Fc آنتیبادیهای محلول منجر به رسوب کمپلکس آنتیژن-آنتیبادی، انتقال آن به کبد و تجزیه آنتیژن میشود. اتصال C3b به C4b2a آنزیم جدیدی میسازد که پروتئین C5 را فعال میکند. این مجموعه کانال غشایی تشکیل میدهد که با تغییر جریان یونی و فشار اسمزی منجر به لیز شدن پاتوژن خواهد شد.
مسیر لکتین
لکتینها پروتئینها محلول در پلاسما هستند که در کبد سنتز میشوند این پروتئینها به کربوهیدراتهای غشای پاتوژن متصل شده و پروتئینهای سیستم کمپلمان را فعال میکنند. لکتین اتصالی به مانوز (MBL) همراه پروتئازهای اتصالی به لکتین (MASP) به بخشهای مختلف بدن منتقل میشود. این پروتئازها ساختار و عملکردی شبیه C1s دارند و پس از اتصال لکتین به مولکول مانوز، C2 و C4 را به زیرواحدهای a و B تقسیم میکند. در نتیجه C3 فعال شده و با مکانیسمهای مشابه مسیر کلاسیک پاتوژنها را از بین میبرد.

مسیر جایگزین

به علاوه فاکتور به به پروتئینهای C3b متصل شده به غشای هدف وصل میشود. فعالیت آنزیمی فاکتور D روی این مولکول، کمپلکس آنزیمی C3 کانورتاز غشایی ایجاد میکند. C3 کانورتاز محلول در پلاسما شروعکننده مسیر جایگزین سیستم کمپلمان و نوع غشایی این آنزیم افزایشدهنده پاسخ ایمنی است. پروپدرین پروتئینی است که با اتنصال به کانورتاز غشایی پایداری این آنزیم را افزایش میدهد. بنابراین کمپلکس آنزیمی C5 کانورتاز در این مسیر از C3bBbC3b تشکیل میشود. فعال شدن کانورتاز C5 با تشکیل کانالهای غشایی و مرگ سلول هدف همراه است.
کمپلکس حمله به غشا چگونه تشکیل می شود؟
«کمپلکس حمله به غشا» (Membrane Attack Complex | MAC) کانالی است که ساختار غشای سلول هدف را به هم ریخته و لیز شدن سلول را تحریک میکند. C5b در اثر فعالیت کانورتاز در غشا ایجاد میشود. این پروتئین بهوسیله پیوندهای غیرکوالانسی به غشا متصل شده و جایگاهی برای اتصال سایر پروتئینهای کمپلکس حمله به غشا دارد. اتصال پروتئین C6 به C5 سبب پایداری این مولکول در غشا میشود. سپس مولکول C7 به کمپلکس C5bC6 متصل شده و کنفورماسیون آن تغییر میکند. در نتیجه تغییر کنفورماسیون توالی هیدروفوب پروتئین وارد غشای پاتوژن می شود.

اوپسونیزاسیون
در اپسونیزاسیون آنتیبادیهای محلول در پلاسما یا پروتئینهای سیستم کمپلمان به آنتیژنهای سطحی سلول مهاجم متصل میشوند. اتصال این پروتئینها به آنتیژنهای ویروسی از ورود ویروسها به سلولهای سالم جلوگیری میکند. در غشای فاگوسیتها گیرندهای برای بخش Fc آنتیبادیها و پروتئینها C1q، CEb و MBL وجود دارد. در نتیجه اتصال این مولکولها به گیرندههای CD35، SHGN-R1 و C1qRp فاگوسیتوز را فعال میکند. گیرنده پروتئینهای مکمل در غشای گلبولهای قرمز نیز وجود دارد. در نتیجه پاتوژن متصل به پروتئین مکمل به کبد منتقل شده و بهوسله ماکروفاژهای کبدی حذف میشود.
پاسخ التهابی
افزایش فعالیت سلول B
پروتئین C3dg یکی از زیرواحدهایی است که پس از تجزیه C3 ایجاد میشود. این پروتئین همزمان به آنتیژن متصل به گیرنده غشای سلول B (IgG) و گیرنده CR2 یا CD21 آستانه تحریک سلول را کاهش و فعالیت آن را افزایش میدهد. گیرنده CR2 در غشای سلولهای دندریتی در فولیکولهای گره لنفاوی به C3dg و گیرنده CR1 به C3b متصل میشود. اتصال کمپلکس گیرنده-پروتئین کمپلمان به گیرنده سلولهای B تشکیل سلولهای B خاطره را تحریک میکند. به علاوه سلولهای B وابسته به لنفوسیت T در حضور CR2-C3dg سریعتر فعال میشود.
تنظیم سیستم کمپلمان
تمام مکانیسمهای ایمنی بدن برای پیشگیری از آسیب به سلولهای سالم تنظیم میشوند. نیمهعمر کوتاه پروتئینهای سیستم کمپلمان اولین عامل تنظیمکننده این سیستم است. برای مثال نیمهعمر کمپلکس تنها ۵ دقیقه است! تفاوت کربوهیدراتهای غشای سلولهای بدن انسان و پاتوژنها عامل دیگری است که از اتصال پروتئینهای مکمل به غشای سلولی و فعال شدن واکنشهای ایمنی آن جلوگیری میکند. به علاوه پروتئینهای تنظیمی محلول در پلاسما و غشای سلولهای ایمنی، با مهار تشکیل کمپلکلسها، تجزیه یا غیرفعال کردن فاکتورهای التهابی سیستم کمپلمان و مهار MAC سیستم کمپلمان را تنظیم میکند. عملکرد این پروتئینها در جدول زیر خلاصه شده است.
| نوع پروتئین | مسیر تنظیمی | فعالیت |
|
مهارکننده C1 (محلول در پلاسما) | کلاسیک و لکتین | مهار فعالیت سرین پروتئازی و جدا شدن C1s و C1r |
|
پروتئین DAF (غشایی) | کلاسیک و لکتین | تحریک جدا شدن C3 کانورتازها |
|
CD35 (غشایی) | جایگزین | مهار تشکیل کمپلکسهای C3 کانورتاز و افزایش سرعت جدا شدن زیرواحدها
پروتئین کمکی فاکتور I برای تجزیه C4b و C3b |
|
C4BP (محلول در پلاسما) | همه مسیرها | مهار تشکیل کمپلکسهای C3 کانورتاز و افزایش سرعت جدا شدن زیرواحدها
پروتئین کمکی فاکتور I برای تجزیه C4b |
|
فاکتور H (محلول در پلاسما) | همه مسیرها | مهار تشکیل کمپلکسهای C3 کانورتاز و افزایش سرعت جدا شدن زیرواحدها
پروتئین کمکی فاکتور I برای تجزیه C3b |
|
فاکتور I (محلول در پلاسما) | همه مسیرها | سرین پروتئاز تجزیه C3b و C4b |
|
کوفاکتورهای پروتئولیز (CD46) (غشایی) | همه مسیرها | پروتئین کمکی فاکتور I برای تجزیه C4b و C3b |
|
پروتئین S (ویترونکتین) (محلول در پلاسما) | همه مسیرها | مهار ورود کمپلکلس C5b67 به غشای سلولی |
|
پروتکتین (CD59) (غشایی) | همه مسیرها | بلاک جایگاه اتصال C9 به کمپلکس C5b67 |
|
کربوکسیپپتیدازها (N، B و R) (محلول در پلاسما) | فاکتورهای التهابی | مهار پاسخ التهابی بهوسیله تجزیه باقیماندههای آرژنین از انتهای C پروتئینهای C5a و C3a |
مکانیسم دفاعی پاتوژن در برابر سیستم کمپلمان چیست؟
نقص سیستم کمپلمان و اهمیت تشخیص
در بخشهای قبلی این مطلب از مجله فرادرس نقش دفاعی سیستم کمپلمان در برابر انواع پاتوژنهای باکتریایی، قارچی و ویروسی را توضیح دادیم. این سیستم نقش مهمی در از بین بردن باکتریهای کپسولدار و عفونتزا (پیوژنیک) ازجمله گونههای نایسریا (Neisseria | پاتوژنهای ایجاد مننژیت و بیماریهای مقاربتی)، «استافیلوکوکوس نومونیا» (Streptococcus pneumoniae)، «اچ. آنفولانزا» ( H. influenzae) و «استافیکوکوس اورئوس» (Staphylococcus aureus) دارد.
به علاوه پروتئینهای این سیستم نقش مهمی در رسوب کمپلکسهای آنتیژن-آنتیبادی و حذف آنها از بدن دارند. نقص این سیستم تجمع آنتیژن-آنتیبادی در بافت و پاسخ التهابی را افزایش میدهد. نقص سیتم کامپلمان را میتوان بهوسیله شمارش کامل سلولهای خون (CBC)، آنالیز ادرار، تست سرولوژی آنتیهسته لوپوس، تست جایگزین کمپلمان همولیتیک و تست کامل کمپلمانهای همولیتیک سرم تشخیص داد.
اگرچه جهش ژنتیکی یکی از پروتئینهای مسیر کمپلمان بسیار نادر و معمولا بدون علائم بالینی است اما بررسی این نقصها در تشخیص نوع عفونت اهمیت دارد. جدول زیر نقصهای ژنتیکی اجزای (پروتئینها ایمنی و تنظیمی) مختلف سیستم کمپلمان و نتیجه آن خلاصه شده است.
| پروتئین جهشیافته | تغییر سیستم کمپلمان | علائم بالینی |
| C3 | مهار مسیر جایگزین کمپلمان، التهاب ایجاد شده بهوسیله C3b و تشکیل MAC | عفونت چرکی شدید و علائم لوپوس سیستمی (SLE) |
| C1، C4 و C2 | مهار مسیر کلاسیک | عفونت چرکی شدید و علائم لوپوس سیستمی (SLE) |
| پروپردین، فاکتور B یا فاکتور D | مهار مسیر جایگزین | عفونت چرکی شدید |
| لکتین اتصالی به مانوز | مهار مسیر لکتین | عفونت باکتریایی مکرر |
| C5، C6، C7، C8 و C9 | مهار تشکیل MAC | عفونت نایسریایی (باکتری گرم مثبت) مکرر |
| مهارکننده C1 | بههم ریختگی تنظیم تمام مسیرهای ایمنی کمپلمان | ادم رگها |
| CD59 و DAF | بههمریختگی سیستم تنظیمی: حمله MAC به سلولهای سالم | همولیز و ترومبوزیس |
| فاکتور H و فاکتور I | بههمریختگی فعال شدن C3 | التهاب گلومرول نفرون و سندروم اورمیک همولیتیک غیرمعمول |
| تغییرات فاکتور H و پروتئینهای دیگر مسیر جایگزین | کاهش تنظیم مسیر جایگزین | تحلیل عضلانی وابسته به سن |
| گیرنده کامپلمان ۳ (CR3) | نقص اتصال و مهاجرت لوکوسیتها | عفونت باکتریایی مکرر |
جمع بندی
در این مطلب از مجله فرادرس توضیح دادیم که سیستم کمپلمان بخشی از سیستم دفاعی بدن است که بهوسیله برهمکنش پروتئین با پاتوژن، آنتیبادی و گیرندههای سلول ایمنی از بدن دفاع میکند. اتصال پروتئینهای مکمل این سیستم به آنتیزنهای محلول یا غشایی فاگوسیتوز پاتوژنها را افزایش میدهد. تعدادی از پروتسینهای این سیستم فاکتورهای پیشالتهابی هستند که با تحریک پاسخ التهابی به حذف پاتوژنها کمک میکنند و تعدادی از این پروتئینها با تشکیل کانال غشایی سبب لیز شدن پاتوژن میشوند.
مطالب مجله فرادرس را در جستجوی گوگل سریعتر ببینید














زیات تشکر از همکاری همه جانبه شما