در آموزش‌های قبلی مجله فرادرس، با جمله و انواع آن آشنا شدیم. همچنین، در آموزش «نهاد و گزاره چیست؟ | به زبان ساده» به نقش نهاد در جمله اشاره کردیم. در این آموزش، می‌خواهیم به این پرسش پاسخ دهیم که فاعل چیست و چه تفاوتی با نهاد دارد.

قبل از پرداختن به مفهوم فاعل در زبان فارسی، تعریف نهاد را یادآوری می‌کنیم.

نهاد چیست؟

ما با هر جمله‌ای که بر زبان می‌آوریم، درباره کسی یا چیزی خبری می‌دهیم. با توجه به چنین تعریفی می‌توان گفت جملاتی که به کار می‌بریم، از دو بخش تشکیل شده‌اند: یک بخش همان کس یا چیز است که درباره آن خبر می‌دهیم و به آن نهاد می‌گوییم و بخش دیگر خبر است که آن را گزاره می‌نامیم. بدین ترتیب، می‌توان چنین گفت که نهاد کلمه یا گروهی از کلمات است که درباره آن خبری می‌دهیم.

نهاد معمولاً‌ نقش فاعل دارد یا مسند الیه. همان‌طور که در آموزش «مسند و مسند الیه چیست؟ | به زبان ساده و با مثال» دیدیم، مسند الیه آن نهادی است که خبری از وضعیت و حالت آن می‌دهیم. فاعل نیز آن نهادی است که کننده کار است و گزاره خبری درباره آن بیان می‌کند. در بخش بعد با جزئیات بیشتری از فاعل آشنا می‌شویم.

فاعل چیست؟

فاعل واژه‌ای عربی به معنای «به ‌جا آورنده» و «کُننده کاری» است و در دستور زبان به کلمه‌ای گفته می‌شود که انجام فعل یا کاری را به آن نسبت می‌دهیم. برای مثال، در جمله «علی شیشه را شکست» کننده کار «علی» است که کار شکستن شیشه را انجام داده است. بنابراین، «علی» فاعل است. یا در جمله «دانش‌آموزان پایه سوم به خانه رفتند»، «دانش‌آموزان پایه سوم» فاعل هستند که عمل رفتن به خانه را انجام داده‌اند. بنابراین، به خاطر داشته باشید که فاعل کسی یا چیزی است که کاری انجام داده است.

برای آشنایی با مباحث دستور زبان فارسی دبیرستان و آشنایی بیشتر با فعل و فاعل، پیشنهاد می‌کنیم به مجموعه آموزش‌های دروس دبیرستان و پیش دانشگاهی فرادرس مراجعه کنید که لینک آن در ادامه آورده شده است.

مفعول چیست؟

مفعول، برعکس فاعل، کسی یا چیزی است که کاری روی آن انجام شده است. برای مثال، در همان جمله «علی شیشه را شکست» که فاعل آن «علی» بود، «شیشه» مفعول است؛ زیرا عمل شکستن روی آن انجام شده و فاعل این کار را انجام داده است. اما در مورد جمله «شیشه شکست» چه می‌توانیم بگوییم؟ آیا «شیشه» مفعول است؟ خیر. در اینجا می‌گوییم «شیشه» نهاد است که درباره آن خبر شکستن را بیان کرده‌ایم. در واقع، فعل «شکست» در جمله اول گذارست و در جمله دوم ناگذر. در بخش بعد درباره این فعل‌ها بحث می‌کنیم.

فعل چیست؟

فعل کلمه‌ای است که انجام دادن کاری یا اتفاق افتادن چیزی یا داشتن حالتی در گذشته، حال و آینده را بیان می‌کند. فعل معمولاً در آخر جمله می‌آید و عبارتی که فعل نداشته باشد، جمله نیست. یکی از دسته‌بندی‌هایی که برای فعل‌ها بیان می‌شود، قرار دادن آن‌ها در دو نوع گذرا و ناگذر است. فعل‌هایی که برای کامل شدن به مفعول نیاز ندارند، «فعل لازم» یا «فعل ناگذر» نامیده می‌شوند و فعل‌هایی را که با مفعول معنی پیدا می‌کنند، «فعل متعدی» یا « فعل گذرا» می‌نامیم.  برای مثال، در جمله «احمد کتاب را خرید» فعل «خریدن» گذراست و در جمله «احمد آمد»، فعل «آمدن» ناگذر است.

در آموزش «فعل چیست و انواع آن کدامند؟ | به زبان ساده» جزئیات بیشتری را در این باره بیان کرده‌ایم.

تفاوت نهاد و فاعل چیست؟

همان‌طور که گفتیم، فاعل کننده کار است و می‌تواند نقش نهاد جمله را داشته باشد. به یاد داشته باشید که هر نهادی لزوماً فاعل نیست. مثلاً‌ در جمله «هوا سرد بود»، «هوا» نهاد جمله است، اما کاری انجام نمی‌دهد. در واقع، ما با این جمله وضعیت هوا را بیان می‌کنیم و خبری از انجام دادن کاری توسط آن نمی‌دهیم. در اینجا «هوا» مسند الیه است، زیرا با توجه به آنچه گفتیم، «بود» یک فعل اسنادی است و با استفاده از این فعل، وضعیت و حالت هوا را بیان کرده‌ایم.

روش تشخیص فاعل و مفعول در جمله

آنچه در بالا گفتیم، خود راهی برای تشخیص فاعل است. در واقع، بهترین کار برای تشخیص فاعل در جمله، همان تعریفش است. یعنی کافی است ببینیم که آیا در جمله خبری درباره کسی یا چیزی که کاری را انجام داده است بیان می‌کنیم یا خیر. در فارسی معیار، فاعل معمولاً در ابتدای جمله می‌آید.

مفعول نیز با توجه به تعریفش شناخته می‌شود. البته یک راه متداول که معمولاً از آن برای تشخیص مفعول استفاده می‌شود، این است که مفعول قبل از «را» می‌آید. مثلاً‌ در جمله «احمد ماشین را شست»، مفعول «ماشین» است که عمل شستن روی آن انجام شده است و می‌بینیم که قبل از «را» نیز آمده است. البته دقت کنید همیشه این‌گونه نیست که مفعول همراه با «را» بیاید. از طرفی، گاهی نیز «را» علامت مفعول نیست. این مورد به ویژه در متون قدیمی قابل مشاهده است.

معرفی فیلم آموزش فارسی پایه هشتم فرادرس

آموزش فارسی پایه هشتم

یکی از آموزش‌های دوره متوسطه فرادرس، فیلم آموزش فارسی پایه هشتم است که همه ۱۷ درس را پوشش می‌دهد و در ۷ ساعت و ۱۰ دقیقه تدوین شده است. در این آموزش، با آرایه های ادبی از قبیل تشبیه، واج‌آرایی، کنایه، جناس، قالب‌های شعر فارسی، ادبیات تعلیمی و… با مثال‌های متنوع آشنا می‌شوید. همچنین در بخش دانش‌های زبانی، نکات فراوانی را درباره اجزای جمله، گروه‌های اسمی و انواع وابسته‌های پیشین و پسین یاد می‌گیرید. علاوه بر این، با داستان‌هایی از زندگی شاعران و نویسندگان آشنا می‌شوید و ابیات و اصطلاحات مهم شعرها را به سادگی فرا می‌گیرید.

اگر این مطلب برای شما مفید بوده است، آموزش‌ها و مطالب زیر نیز به شما پیشنهاد می‌شوند:

سید سراج حمیدی دانش‌آموخته مهندسی برق است و به ریاضیات و زبان و ادبیات فارسی علاقه دارد. او آموزش‌های مهندسی برق، ریاضیات و ادبیات مجله فرادرس را می‌نویسد.

بر اساس رای 40 نفر

آیا این مطلب برای شما مفید بود؟

2 نظر در “فاعل چیست ؟ | راه تشخیص فاعل — به زبان ساده

نظر شما چیست؟

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *