فعل خاص چیست؟ – به زبان ساده با مثال و تمرین
- با تعریف فعل خاص و تفاوت آن با فعل ربطی آشنا میشوید.
- میتوانید افعال خاص را از افعال اسنادی تشخیص دهید.
- نقش افعال خاص را در جملهها یاد میگیرید.
- با مثالهای گوناگون فعل خاص بهتر مفهوم آن را درک میکنید.
- تمرینهایی برای تقویت تشخیص فعل خاص انجام میدهید.
- میتوانید کاربرد دقیق این افعال را در زبان فارسی درک کنید.

مطالب مجله فرادرس را در جستجوی گوگل سریعتر ببینید
فعل خاص چیست؟
در بخش بعدی، نمونههایی از فعلهای خاص و عام را در یک جدول مقایسه میکنیم و در بخشهای بعدی به بررسی دقیقتر تفاوت آنها میپردازیم.

مثال فعل خاص و فعل ربطی
| فعل خاص | فعل ربطی |
| کتاب جالبی میخواندی. | کتاب جالبی است. |
| روزگار بدی را میگذرانیم. | روزگار تیره گشت. |
| راز خود را به کسی نگو. | آن راز، هرگز فاش نشد. |
| از کجا آمدهایم؟ | آنجا کجا بود؟ |
نکته: فعلهایی مانند «گشت» در جدول بالا و فعلهای دیگری مانند «گردید» و... نیز اگر معنای اسنادی داشته باشند یعنی صفت یا حالتی را به فرد یا چیزی نسبت دهند، فعل ربطی و اسنادی هستند اما اگر این افعال یا هر فعل دیگری در این معنا به کار نروند، فعل تام هستند. البته استفاده از این افعال به عنوان فعل ربطی، مربوط به ادبیات گذشته است و در زبان فارسی معیار امروز، کاربرد ندارد.

یادگیری فعل خاص در فارسی هفتم

- فیلم رایگان آموزش فعل فارسی فرادرس
- فیلم آموزش ادبیات فارسی پایه هفتم فرادرس
- فیلم آموزش رایگان مفعول در فارسی فرادرس
- فیلم آموزش نگارش پایه هفتم فرادرس
- فیلم آموزش ادبیات فارسی پایه نهم فرادرس
- فیلم آموزش ادبیات فارسی پایه هشتم فرادرس
برای دسترسی به آموزشهای بیشتر، پیشنهاد میکنیم از مجموعه آموزشهای ادبیات و نگارش متوسطه فرادرس بهره ببرید که لینک آنها را در زیر آوردهایم:
تفاوت فعل خاص با فعل اسنادی
مثال ۱
بیایید فعلهای بیت زیر را از نظر خاص یا عام بودن، بررسی کنیم و در یک جدول قرار دهیم.
دهان بست، دهان بست از این شرح دل من
که تا گیج نگردید که تا خیره نمانید
(مولانا)
| فعل | خاص یا عام بودن |
| بست | معنای کامل و خاص «بستن» دارد، پس فعل خاص است. |
| بست | معنای کامل و خاص «بستن» میدهد، پس فعل خاص است. |
| نگردید | معنای «شدن» میدهد و فعل ربطی است. |
| نمانید | این فعل نیز، معنای «شدن» میدهد و فعلی اسنادی است. |

مثال ۲
پنج فعل عبارت زیر را نیز در جدول زیر، از نظر خاص یا ربطی و اسنادی بودن، بررسی میکنیم.
«چون بیکدیگر رسیدند- و بشهر نزدیک بودند- حسن سلیمان گفت: این مشتی اوباش اند که پیش آمدند.»
(بیهقی)
| فعل | خاص یا عام بودن |
| رسیدند | بر معنای خاص «رسیدن» دلالت دارد و فعل خاص است. |
| بودند | صفت «نزدیک» بودن را به افرادی نسبت میدهد پس فعل ربطی است. |
| گفت | معنای کامل و خاص «گفتن» میدهد و فعلی خاص است. |
| اند (هستند) | نسبت «اوباش» را به «این» میدهد و فعلی اسنادی است. |
| آمدند | معنای «آمدن» دارد و فعل خاص است. |
مثال ۳
در جدولی که در پایین بیت زیر آوردهایم، فعلهای این بیت رودکی را از نظر خاص یا اسنادی بودن، بررسی کردهایم.
گفتا که: که را کُشتی تا کشته شدی زار؟
تا باز که او را بکُشد؟ آن که تو را کُشت
(رودکی)
| فعل | خاص یا عام بودن |
| گفتا | معنای خاص «گفتن» دارد پس فعلی خاص است. |
| کشتی | بر معنای خاص «کشتن» دلالت دارد، پس فعل خاص است. |
| شدی | صفت «کشته» را به دوم شخص مفرد نسبت میدهد و فعلی اسنادی است. |
| بکشد | معنای خاص «کشتن» میدهد و فعل خاص است. |
| کشت | این فعل نیز مانند فعل بالا، فعلی خاص است. |
هر فعل اسنادی یک مسند و یک مسند الیه دارد. مسند همان صفت یا حالتی است که نسبت داده میشود و مسند الیه نیز همان کلمهای است که آن صفت یا حالت را به آن نسبت میدهیم. برای یادگیری بهتر این موضوع، مطلب زیر از مجله فرادرس را مطالعه کنید.

تمرین فعل خاص
حالا که فعل خاص را شناختیم و تفاوتش با فعل عام یا اسنادی را نیز بررسی کردیم، میتوانید با پاسخ دادن به سؤالات چهارگزینهای زیر، میزان یادگیری خودتان را بسنجید. برای این کار کافی است که روی گزینه صحیح مورد نظرتان کلیک کنید و سپس با زدن گزینه «مشاهده جواب»، پاسخ درست را ببینید. هر جواب درست یک امتیاز دارد که در انتها و وقتیکه به تمام سؤالات پاسخ دادید با زدن گزینه «دریافت جواب آزمون»، امتیاز خود را میبینید.
تمرین و آزمون
۱. در کدام گزینه، فعل خاص وجود ندارد؟
خورشید به دور خودش گردید.
کار جهان نیک نگردید.
«به صحرا شدم» (عطار)
تمام ایران را گشتیم.
۲. در کدام گزینه فعل عام یا اسنادی وجود ندارد؟
حالمان را دگرگون کردی.
هوای شمال ایران خیلی سرد شده بود.
داستان بدی نبود.
نمیدانم چرا اینطور شد.
۳. کدام گزینه نادرست است؟
بیشتر فعلهای فارسی خاص هستند نه عام.
فعلهای ربطی یا اسنادی یا عام، یک نوع فعل هستند.
فعلهای خاص بسیار محدود و انگشتشمار هستند.
افعال اسنادی هم برای اثبات و هم برای نفی به کار میروند.
۴. چه فعلهایی اسنادی یا ربطی هستند؟
فقط فعلهای «است»، «بود» و «شد»
هر فعلی که معنای خاص و کاملی ندارد و فقط چیزی را به کسی یا چیزی نسبت میدهد.
فعلهای «استیدن»، «بودن» در حالت مثبت.
فعلهای «استیدن»، «بودن»، «شدن» و «باشیدن» در زمانها و صیغههای مختلف.
۵. در کدام گزینه از گزینههای زیر، فقط یک فعل خاص داریم؟
«هر کس به تو ره یافت ز خود گم گردید
آنکس که ترا شناخت خود را نشناخت»
(ابوسعید ابوالخیر)
چو طهمورث آگه شد از کارشان
بر آشفت و بشکست بازارشان
(فردوسی)
مرا رنج بسیار و کم روزگار
به شادی کسم نیست آموزگار
(قطران تبریزی)
امید ز گریه بود، افسوس! افسوس!
کان هم شب وصل در گلو ماند گره
(رودکی)
۶. در این عبارت، چند فعل خاص داریم؟ «وقت برگشت بود پس همه وسایلشان را جمع کردند و به سمت ماشینهایشان به راه افتادند.»
۲
۳
۱
۰
۷. در این دو بیت از شاهنامه فردوسی، به ترتیب چند فعل خاص و چند فعل عام داریم؟
«شده بر بدی دست دیوان دراز
به نیکی نرفتی سخن جز به راز
دو پاکیزه از خانهٔ جمّشید
برون آوریدند لرزان چو بید»
دو فعل خاص و دو فعل عام
سه فعل خاص و یک فعل عام
یک فعل خاص و سه فعل عام
چهار فعل خاص
۸. چرا نام دیگر فعلهای خاص، فعل تام است؟
زیرا این افعال کامل هستند و به هیچ چیزی احتیاج ندارند.
زیرا این افعال در تمام صیغهها صرف میشوند.
زیرا این افعال معنای کامل انجام کاری خاص را میدهند حتی اگر به وابستههایی چون متمم و مفعول احتیاج داشته باشند.
زیرا این فعلها را میتوانیم در معنای دیگری جز معنای اصلیشان نیز به کار ببریم.
۹. در این عبارت چند فعل عام وجود دارد؟ «ناگهان طوفان شد و ابرها غرش کردند. صدای باد آنچنان شدید بود که سهراب گمان کرد قیامت شدهاست.»
۴
۳
۵
۲
۱۰. کدام گزینه نادرست است؟
در جمله «آنقدر آن موسیقی را گوش دادم که افسرده شدم.» هیچ فعل خاصی نداریم.
در زبان فارسی بیشتر از فعل عام، فعل خاص داریم.
تعداد فعلهای خاص و عام در عبارت «آسمان خندید و آفتاب شد.» برابر است.
در جمله «روزگار می گردد.» هیچ فعل عامی نداریم.
جمع بندی
در این مطلب از مجله فرادرس یاد گرفتیم که فعل خاص چیست، چه تفاوتی با فعل اسنادی یا ربطی دارد و تفاوتهای این دو فعل را با مثالهایی از اشعار و متون فارسی، بررسی کردیم. در انتها نیز سؤالهایی چهارگزینهای طرح کردیم تا بتوانید میزان یادگیری خود را بسنجید.
مطالب مجله فرادرس را در جستجوی گوگل سریعتر ببینید













