اسم در عربی – انواع، نشانه ها و راه تشخیص + مثال
- نحوه تشخیص اسم از فعل و حرف در زبان عربی را یاد می‌گیرید.
- خواهید آموخت انواع اسم شامل جامد، مشتق، معرفه، نکره، معرب و مبنی را دسته‌بندی کنید.
- نشانه‌های جنسیت، عدد و اشتقاق در اسم‌های عربی را یاد می‌گیرید.
- می‌آموزید از قواعد و نشانه‌ها برای تحلیل صرفی و تعیین نقش اسم بهره بگیرید.
- با انجام تمرین‌های تعاملی، دانش خود در رابطه با نکات مهم اسم در عربی را تثبیت می‌کنید.
تعریف اسم در عربی
جنسیت اسم در عربی
- اگر کلمه تای گرد «ة» مونث‌ساز داشته باشد. مثل: شجرة، حقیبة
- اگر کلمه الف مقصوره داشته باشد. مثل: کبری
- اگر کلمه الف ممدوده داشته باشد. مثل: أذکیاء
- اگر کلمه مونث مجازی باشد. مثل: عین (چشم)
نکته: اسامی مونث در عربی دو گونه هستند: مونث حقیقی و مونث مجازی. شمس، أرض، عین، اسم شهرها و کشورها، جمع‌های مکسر غیر عاقل و...از جمله اسامی مونث مجازی هستند که سه ویژگی ذکر شده بالا را ندارند.
گاهی اوقات کلماتی در زبان عربی پیدا می‌شود که علامت‌های اسم مونث را دارند اما در واقع برای مذکر به کار می‌روند. این نوع اسم‌ها در عربی مونث لفظی هستند. مثلا اسامی «طلحه» یا «معاویه» از نمونه‌های اسم مونث لفظی هستند که برای نامیدن مردها به کار می‌رود.
مفرد یا جمع بودن اسم در عربی
| جدول شکل مثنی اسم در عربی | ||
| اسم مفرد | اسم مثنای مرفوع | اسم مثنای منصوب یا مجرور |
| مدرِّس | مدرِّسان | مدرِّسَیْنِ |
| جامعة | جامعتان | جامعتَیْنِ |
| سائق | سائقان | سائقعیْنِ |
| طبیبة | طبیبتان | طبیبتَیْنِ |
| لاعب | لاعبان | لاعبَیْنِ |
| مهندس | مهندسان | مهندسَیْن |
| طالبة | طالبتان | طالبتَیْن |
آنچه که باید به آن توجه کنیم این است که در مثنی کردن اسم‌ها، جنسیت چندان مطرح نیست. اما در نوشتن شکل جمع آنها باید به جنسیت آن دقت کرد. دو علامت «ون» و «ین» برای جمع بستن اسامی مذکر است. در صورتی که بخواهیم یک اسم مونث را جمع ببندیم باید از «ات» در انتهای آن اسم استفاده کنیم.
نکته۱: به کار بردن «ات» برای جمع مونث در هر سه حالت رفع، نصب و جر درست است و فرقی به لحاظ اعرابی در کلمات ایجاد نمی‌کند.
نکته۲: حرف ت در «ات» جمع مونث‌ساز فقط علامت رفع و جر می‌گیرد. حرکت فتحه هرگز در انتهای یک اسم جمع مونث قرار نمی‌گیرد.
برای درک بهتر این نکات بهتر است به جدول زیر توجه کنید.
| جدول شکل جمع اسم در عربی | ||
| اسم مفرد | اسم جمع مرفوع | اسم جمع منصوب یا مجرور |
| مدرِّس | مدرِّسون | مدرسین |
| جامعة | جامعاتُ | جامعاتِ |
| سائق | سائقون | سائقین |
| طبیبة | طبیباتُ | طبیباتِ |
| لاعب | لاعبون | لاعبین |
| مهندس | مهندسون | مهندسین |
| طالبة | طالباتُ | طالباتِ |
جمع مکسر
شجرة --> أشجار
طفل --> أطفال
کتاب --> کتب
رجل --> رجال
حقیبة --> حقايب
ثوب --> أثواب
رأس --> رؤوس
جامد یا مشتق بودن اسم در عربی
یکی از زیبایی‌های زبان عربی در به کار بردن قواعدی است که اجازه می‌دهد اسامی جدید ساخته شود و شکل عربی شده (معرب) آنها به کار برود. بر اساس همین قاعده یک اسم می‌تواند مشتق یا جامد باشد.
هر یک از این دسته‌بندی‌ها دارای وزن‌های مختص به خودش است که هر کدام از آنها را به اختصار بررسی می‌کنیم.
اسم فاعل
به اسم مشتقی که هدفش توصیف انجام دهنده کار در جمله باشد اسم فاعل می‌گویند. ساده‌ترین روش برای ساخت اسم فاعل این است که ریشه‌های یک فعل ثلاثی مجرد را به وزن فاعل ببریم و از آن اسم مشتق بسازیم. برای فهم بهتر به مثال زیر توجه کنید.
ص د ق --> فاعل --> ف ا ع ل --> صادق
در صورتی که فعل مورد نظر ما ثلاثی مجرد نباشد و جزو افعال ثلاثی مزید باشد، باید از وزن مشخص دیگری استفاده کرد. وزن ساخت اسم فاعل برای فعل ثلاثی مزید «مفعِل» است. به این صورت که از شکل مضارع فعل مورد نظرمان استفاده می‌کنیم و «ی» ابتدای فعل مضارع را با «م» ابتدای مفعل جایگذاری می‌کنیم و از حرف صدادار کسره برای حرف یکی مانده به آخر آن استفاده می‌کنیم. برای درک بهتر به مثال زیر توجه کنید.
یستَعمِلُ --> ی س ت ع م ل --> م + --ِ- --> مستعمِل
اسم مفعول
از اسم مفعول برای نشان دادن اینکه فعل جمله بر چه کسی یا چه چیزی واقع شده، استفاده می‌کنیم. همانند اسم فاعل، برای ساخت اسم مفعول از فعل ثلاثی مجرد نیز از وزن «مفعول» استفاده می‌کنیم و ریشه‌های فعل را به این وزن می‌بریم. مثال در زمینه اسم مفعول در زبان عربی فراوان است. مانند مثال های زیر:
مسعود - مغفول - ممنوع - محزون - معلوم
در این مورد نیز وزن ساخت اسم مفعول برای فعل‌های ثلاثی مزید متفاوت است. به همین خاطر برای ساخت اسم مفعول نیاز داریم حرف ابتدایی شکل مجهول فعل مضارع مورد نظر را به میم تغییر بدهیم و برای حرف یکی مانده به آخر فعل حرکت فتحه بگذاریم. به مثال زیر توجه کنید.
یتذکَّرُ --> ی ت ذ ک ر --> م + --َ- --> متذکَر
برای اینکه بفهمیم اسم مفعول هر یک از باب‌های ثلاثی مزید بر چه وزنی باید ساخته شود، می‌توانیم از جدول زیر استفاده کنیم.
| جدول وزن اسم مفعول باب‌های ثلاثی مزید | |
| باب | وزن اسم مفعول |
| تفعیل | مفَعَّل |
| مفاعلة | مُفاعَل |
| افعال | مفعَل |
| تفَعُّل | متَفَعَّل |
| تفاعل | متفاعَل |
| انفعال | منفعَل |
| افتعال | مفتعَل |
| استفعال | مستفعَل |
اسم تفضیل
هرگاه بخواهیم به یک ویژگی در جمله از میان سایر ویژگی‌ها، برتری ببخشیم باید از اسم تفضیل استفاده کنیم. اسم تفضیل از نظر جنسیت باید با کلمه‌ای که برای توصیفش آمده مطابقت داشته باشد. به همین خاطر وزن‌های اسم تفضیل‌ساز برای مذکر و مونث متفاوت است. برای ساخت اسم تفضیل مذکر ریشه‌های فعل را به وزن «أفعل» و برای ساخت اسم تفضیل مونث ریشه‌های فعل را به وزن «فُعلی» می‌بریم. برای درک بهتر به مثال‌های زیر توجه کنید.
ص غ ر --> أفعل --> أصغر
ص غ ر --> فُعلی --> صغری
نکته: در صورتی که اسم مشتق بر وزن أفعل و فعلی بر عیب یا رنگ دلالت داشته باشند دیگر اسم تفضیل به حساب نمی‌آیند.
برای ساخت اسم تفضیل از افعال ثلاثی مزید، هیچ وزنی وجود ندارد. اما اگر بخواهیم از این افعال به عنوان اسم تفضیل استفاده کنیم، باید مصدر باب فعل ثلاثی مزید را با کلماتی چون «أکثر، أشد، أقل و أعظم» به کار ببریم.
صفت مشبهه
این اسم مشتق فقط از فعل لازم ساخته می‌شود و مکمل فاعل در جمله است. در فارسی به این نوع صفت، صفت ساده می‌گوییم. وزن‌های ساخت آن مشخص است و می‌توانیم صفت مشبهه را از طریق معنی کلمات شناسایی کنیم. برخی از وزن‌های ساخت صفت مشبهه و مثال‌های آنها را در ادامه می‌خوانید.
فَعِل - تعِب
فعلان - عطشان
فعیلة - جمیلة
فُعالة - شجاعة
فَعال - جبان
فَعل - ضخم
اسم مبالغه
فعّال - ستَار
فعول - غفور
فعالة - کذابة
فعیل - حکیم
اسم آلت، اسم زمان و اسم مکان
با استفاده از افعال متعدی ثلاثی مجرد در وزن‌های مشخص می‌توانیم اسم مشتق زمان و مکان و آلت بسازیم. مهم‌ترین وزن برای ساخت اسم زمان و مکان وزن مفعل است. به مثال‌های زیر توجه کنید.
مخرج - مجلس - مکتب - مدرسة
برای ساخت اسم آلت نیز می‌توانیم از فعل متعدی در وزن «مفعل، مفعلة ، مفعال و فعالة» استفاده کنیم. در ادامه چند مثال از اسم آلت و ظروف را مشاهده می‌کنید.
نظارة - مکنسة - منجل - مکنسة
معرفه یا نکره بودن اسم در عربی
۱. معرفه به «ال» باشد
معلمةٌ - المعلمةُ
تفاحٌ - التفاحُ
۲. معرفه به ضمیر باشد
از آنجا که ضمیرها برای جلوگیری از تکرار اسم به کار برده می‌شوند و چون مرجع آنها برای گوینده و شنونده شناخته شده هستند، در نتیجه، معرفه محسوب می‌شوند. به طور کلی دو نوع ضمیر در زبان عربی داریم
- ضمیر منفصل : هو، هما، هی،.. أنت، أنتما، أنتن، أنا، نحن
- ضمیر متصل : ه، هما، هم، ها،.. کَ، کما، کم، کِ، کما، کن، ی، نا
در تحلیل صرفی برای دسته اول به گفتن «ضمیر منفصل، معرفه و محلا (اعراب کلمه در جمله)» بسنده می‌کنیم. اما ضمایر متصل در جمله نقش بیشتری ایفا می‌کنند. این ضمایر علاوه بر اینکه خودشان معرفه هستند، با اتصال به کلمه دیگر آن کلمه را نیز «معرفه به ضمیر متصل» می‌کنند. برای درک بهتر به مثال زیر توجه کنید.
رأیتُ الأستاذةَ في سیارتِها.
استاد را در ماشینش دیدم.
(در این جمله «سیارة» به دلیل چسبیدن به ضمیر متصل «ها» معرفه به اضافه شده در نتیجه دیگر نیازی به «ال» معرفه‌ساز ندارد.)
۳. معرفه به اسم علم باشد
۴. معرفه به اسم اشاره باشد
۵. معرفه به اسم موصول باشد
۶. معرفه به اضافه باشد
یکی از کارکردهای اسم‌های معرفه این است که علاوه بر اینکه خودشان معرفه هستند، می‌توانند اسم‌هایی را هم که قبل و بعد از آنها بیایند، معرفه کنند. در چنین حالتی می‌توانیم بگوییم آن اسم، معرفه به اضافه است.
حالات مختلفی می‌توان برای معرفه به اضافه در نظر گرفت. یکی از آن حالت وقتی است که اسم نکره به اسم موصول متصل می‌شود. یا زمانی که ضمیر متصل، به یک کلمه نکره می‌چسبد، آن کلمه را به اسمی که حالا معرفه به ضمیر تبدیل می‌کند.
معرب یا مبنی بودن اسم در عربی
به عبارت دیگر یک فعل متعدی، عامل به وجود آمدن نصب در مفعول است. برای درک بهتر به نقش کلمه «معلم» در مثال‌های زیر توجه کنید.
کَتَبَ المعلمُ.
معلم نوشت.
فاعل و مرفوع
شاهدتُ المعلمَ.
معلم را دیدم
مفعول و منصوب
سلَّمتُ علی المعلمِ.
به معلم سلام کردم
مجرور به حرف جر
بر همین اساس، کلمات در عربی به دو بخش معرب و مبنی تقسیم‌بندی می‌شوند. یعنی یک اسم با توجه به نقشی که در جمله دارد، حرکت آخرش تغییر می‌کند. در این صورت می‌توانیم بگوییم آن کلمه «معرب» است.
اما کلماتی هم وجود دارند که همیشه نقش مستقلی دارند و حرکت آخرشان، با توجه به هر نقشی که در جمله دارند، هیچ‌گاه تغییر نمی‌کند. به این کلمات «مبنی»می‌گویند. برای شناخت اسم معرب و مبنی، بهتر این است که لیست مشخص اسم‌های مبنی را به خاطر بسپاریم و هر چه را که غیر از آنها در جمله وجود داشت به عنوان اسامی معرب بپذیریم.
نکته: اسم‌های مبنی در عربی به ۵ دسته مشخص تقسیم‌بندی می‌شوند:
در ادامه هر یک از این موارد را به اختصار توضیح می‌دهیم.
۱. اسم اشاره
در زبان عربی اسم‌های اشاره به دو دسته دور و نزدیک تقسیم‌بندی می‌شوند و برای تمامی حالات «مفرد، مثنی و جمع» و «مذکر و مونث» اسم اشاره‌ای مخصوص وجود دارد. اسامی اشاره مبنی هستند و اعراب آنها در جمله محلی است. برای فهمیدن تعداد اسامی اشاره در زبان عربی بهتر است به جدول زیر توجه کنید.
| جدول اسامی اشاره در زبان عربی | ||
| مفرد - دور و نزدیک | مثنی - دور و نزدیک | جمع - دور و نزدیک |
| هذا (مذکر و نزدیک) |
هذان هذیْنِ (مذکر و نزدیک) |
هولاء (مذکر و مونث و نزدیک) |
| هذه (مونث و نزدیک) |
هاتان هاتيْنِ (مونث و نزدیک) |
اولئک (مذکر و مونث و دور) |
| ذلک (مذکر و دور) | - | - |
| تلک (مونث و دور) | - | - |
۲. ضمیر
| جدول ضمایر متصل و منفصل در عربی | |
| مذکر - منفصل- متصل | مونث - منفصل - متصل |
| هو - ه | هی - ها |
| هما -هما | هما - هما |
| هم - هم | هن - هن |
| أنتَ - کَ | أنتِ - کِ |
| أنتما - کما | أنتما - کما |
| أنتم - کم | أنتن - کنَّ |
۳. اسم موصول
إشتَریتُ کتابَ ألذي ألَّفَهُ طَهَ حُسَیْن.
کتابی که طه حسین تالیف کرده را خریدم.
(در این جمله «ألفه طه حسین» درباره کلمه کتاب در جمله قبل توضیح می‌دهد و اطلاعات مربوط به آن را تکمیل می‌کند. به همین خاطر به آن جمله صله می‌گوییم.)
نکته: اسم‌های موصول به دو دسته اسم‌های موصول خاص و عام تقسیم‌بندی می‌شوند.
- اسم موصول عام: من (برای جاندار) ما (برای اشیا و غیر جاندار)
- اسم موصول خاص: ألذی - ألذان، ألذَینِ - ألذین - ألتی - أللتان، أللتین - أللاتی
اسم‌های موصول خاص از نظر جنسیت و تعداد مشخص هستند. از این رو باید در نحوه به کار بردن آنها دقت کرد. اما در به کار بردن اسامی موصول عام، نه جنسیت مهم است و نه تعداد. فقط کافی است به جاندار یا غیرجاندار بودن مرجع موصول توجه داشته باشیم.
۴. اسم استفهام
در زبان عربی از اسامی استفهام برای پرسیدن سوال و نوشتن جملات پرسشی استفاده می‌شود که به دو دسته اسم و حرف استفهام تقسیم‌بندی می‌شود. حروف استفهام شامل کلمات «أ و هل» می‌شود. هر دوی این حروف باعث می‌شوند تا جمله پرسشی با کلمه آیا شروع شود. سایر ادات استفهام در دسته اسم‌ها قرار می‌گیرند که شامل «من، ما، کیف، متی، أین و...» می‌شود. هر دوی گروه‌های کلمات پرسشی مبنی هستند و فارغ از نقشی که در جمله می‌پذیرند اعراب آنها محلی است.
۵. اسم شرط
سوالات رایج درباره اسم در عربی
در این بخش به برخی از سوالاتی که درباره مبحث اسم در عربی پیش می‌آید پاسخ می‌دهیم.
چگونه تشخیص بدهیم یک کلمه در زبان عربی اسم است؟
برای تشخیص اسم در عربی کافی است نشانه‌های آن را بشناسم. مثلا اگر کلمه‌ای حرف تعریف «ال» داشت یا اخرش تنوین گرفت، یا اگر بعد از اسم اشاره، حرف جر یا حرف ندا بیاید و همچنین اگر انتهای آن «ة» مونث‌ساز داشته باشد، می‌توانیم با اطمینان بگوییم که آن کلمه اسم است.
اسم در عربی از نظر تعداد به چند دسته تقسیم می‌شود؟
اسم نیز همانند فعل در عربی از نظر تعداد به سه دسته مفرد و مثنی و جمع تقسیم‌بندی می‌شود که با توجه به نقش آنها در جمله، نشانه‌های جمع در این کلمات می‌تواند متفاوت باشد. اما «جمع مکسر» فقط به اسم تعلق دارد و در مبحث فعل‌ها چیزی به نام جمع مکسر نداریم. در نتیجه، با دیدن یک کلمه جمع مکسر می‌توانیم با اطمینان بگوییم که آن کلمه «اسم» است.
اسم مبالغه در عربی چیست و چه وزنی دارد؟
هرگاه بخواهیم شدت زیاد یک ویژگی را نشان بدهیم باید آن ویژگی را به یکی از وزن‌های فعال، فعول، فعالة و فعیل ببریم تا از آن اسم مبالغه بسازیم. نکته‌ای که درباره این مبحث باید مدنظر قرار بدهیم این است که اسم مشاغل در عربی بر وزن «فعال» ساخته می‌شود و دیگر اسم مبالغه نیستند. مثل قصاب، نجار، بقال و...
تمرین‌های مبحث اسم در عربی
برای ارزیابی عملکرد خود در رابطه با «اسم در عربی»، می‌توانید از تمرین‌هایی که در ادامه در اختیار شما قرار گرفته است استفاده کنید.
آزمون شامل ۲۰ سؤال است و پس از پاسخ دادن به تمامی پرسش‌ها و ظاهر شدن دکمه «دریافت نتیجه آزمون»، می‌توانید نمره عملکردتان را مشاهده کنید و جواب‌های درست و نادرست را نیز ببینید. پاسخ سؤالات نیز بعد از هر آزمون آمده است.
تمرین و آزمون
۱.کدام کلمه مذکر مجازی است؟
شمس
بئر
اذن
جدار
۲.کدام یک از اسم‌های زیر مونث مجازی لفظی است؟
بقرة
دجاجة
شجرة
معاویة
۳.کدامیک نادرست است؟
فتحت الأبواب
جاء النساء
الرجال جائوا
النسا جئن
۴. اسم فاعل از مصدر تقدُّم کدام است؟
متقدِّم
مقدِّم
مقدِم
متقدَّم
۵. منتصِر اسم فاعل از کدام باب است؟
انفعال
افتعال
تفَفُّل
تفعیل
۶. کلمه مرسِل از چه بابی است؟
افعال
افعلال
تفعیل
مفاعلة
7. کدام گزینه در مورد «حکّام» نادرست است؟
اسم فاعل
جمع مکسر
از ثلاثی مجرد
صیغه مبالغه
۸. کدام کلمه صفت مشبهه است؟
حمراء
مسکین
علّام
مکسال
۹. کدام کلمه اسم تفضیل است؟
أسود
أحمر
علیا
عمیاء
۱۰. با کدام گزینه جمله «وصلنا إلی الفندق ... الفجر» کامل می‌شود؟
مدخل
مبتدأ
مصلّی
مطلع
۱۱. کدام اسم، جامد است؟
الفجر
المصطفی
العزیز
المسلم
۱۲. کدام گزینه بیانگر معادل ضمیر «واو» است؟
هنَّ
أنتم
هم
۲و۳
۱۳. در عبارت «قابلنا فی منزلنا فأسعدونا» ضمیر «نا» به ترتیب ... است.
منصوب، مجرور، مرفوع
مرفوع، منصوب مجرور
منصوب، مرفوع، مجرور
مرفوع، مجرور، منصوب
۱۵. در عبارت «التلمیذات لعبتّن کرة السلة و ستخرج من مدرستکّن» چند اشتباه وجود دارد؟
۳
۴
۲
۵
۱۶. کدام گزینه مکمل عبارت «أحب الأطعمة ... تفوح من... رائحة طیِّبة» است؟
أللاتی - منهّن
ألتی - هم
ألذین - ها
ألتی - ها
۱۷. در کدام گزینه اسم إستفهام به کار رفته است؟
هل تدرس العربیة
متی تدرس العربیة أدرسُها
من یدرس العربیة یفُز
متی تدرس العربیة
۱۸. نوع من در عبارت «من هاب خاب» چیست؟
اسم استفهام
اسم شرط
موصول
هیچ‌کدام
۱۹. کدام گزینه نکره است؟
الکتاب
کتاب المعلم
کتابُه
کتاب مفید
۲۰. اسم‌های اشاره دور «هذا، هذه، هولاء و هنا» کدام گزینه است؟
ذاک، تاک، اولئک، هناک
ذانک، تانک، اولئک، هناک
ذلک، تلک، اولائک، هناک
ذلک، تلک، اولالک، هنالک
جمع‌بندی
در این نوشته تمامی نکات و قواعد مربوط به اسم در عربی را بررسی کردیم. فهمیدیم که اسم مبحثی گسترده است و برای تشخیص آن از فعل و حرف نیاز داریم تا به مواردی مثل مذکر و مونث بودن، مفرد و جمع بودن، معرب و مبنی بودن، معرفه و نکره بودن و همچنین جامد یا مشتق بودن آنها توجه کنیم. همچنین یاد گرفتیم که اسم‌ها در زبان عربی یا مونث هستند یا مذکر و نشانه‌های بارز هر یک از آنها را بررسی کردیم. در ادامه خواندیم که برخی از اسم‌ها با وجود نشانه‌های ظاهری می‌توانند در دسته جنسیت دیگری قرار بگیرند. به عنوان مثال، کلمه معاویة به رغم داشتن ة مونث‌ساز، یک اسم مونث لفظی به حساب می‌آید و از آن برای نامیدن مذکر استفاده می‌شود.
همچنین، اسم‌ها ممکن است بر اساس وزن خاصی ساخته شده‌باشند. به این اسم‌ها مشتق و به اسم‌هایی که ساختمان‌شان مستقل است جامد گفته می‌شود. از طرفی دیگر باید به نحوه اعراب‌پذیری و معرب و مبنی بودن اسم‌ها نیز دفت کنیم. اسم‌هایی را که بر اساس نقش در جمله اعراب نمی‌‌پذیرند اسم‌های مبنی می‌گویند. علاوه بر تمامی این‌ها، شناسایی معرفه و نکره بودن یک اسم در عربی، راه و روش‌های مخصوص به خودش را دارد. فرض بر این است که همه اسم‌ها معرب باشند مگر اینکه در دسته اسامی مبنی قرار گرفته باشد. در چنین صورتی آن اسم دیگر معرب نخواهد بود و اعرابش محلی است. مثل اسم‌های اشاره، اسم‌های موصول، ضمیرها و موارد دیگری که همه آنها را در متن با مثال بررسی کردیم.
مطالب مجله فرادرس را در جستجوی گوگل سریع‌تر ببینید
عالی
خیلی مفید بود.
ممنون
خيلی عالی توضیح داده بودید
متشکر