استوکیومتری – به زبان ساده

مطالب مجله فرادرس را در جستجوی گوگل سریعتر ببینید
موازنه
واکنشدهندهها و فرآوردهها

ضرایب استوکیومتری
در یک معادله موازنه شده، در هر دو قسمت معادله، تعداد عنصرها برابر است. ضرایب استوکیومتری اعدادی هستند که در کنار اتمها، یونها و مولکولها نوشته میشوند تا تعداد عنصرها در هر دو قسمت فرآورده و واکنش دهنده یکسان باشند. این ضرایب میتوانند به صورت اعداد کسری یا صحیح نشان داده شوند اما به طور معمول اعداد صحیح برای نمایش ترجیح داده میشوند.
این ضرایب استوکیومتری به دلیل نشان دادن نسبتهای مولی بین واکنشدهندهها و فرآوردهها بسیار پرکاربرد هستند. معادله واکنش زیر را در نظر بگیرید:
یک معادله موازنه شده دو شرط اصلی دارد:
- تعداد عنصرها در سمت راست و چپ معادله باید برابر باشند.
- بارهای الکتریکی نیز در هر دو سمت چپ و راست باید برابر باشند.

انواع واکنشها
واکنشهای شیمیایی متفاوتی در شیمی وجود دارند اما ۶ نوع اصلی آن در زیر آورده شده است:
- واکنش احتراق (سوختن): واکنش احتراق شامل تشکیل و از واکنش یک ماده شیمیایی با است.
- سنتز (ترکیب): سنتز به عنوان فرآیندی شامل اضافه کردن ۲ نوع ماده یا بیشتر به عنوان واکنشدهنده و تشکیل یک فرآورده پیچیدهتر شناخته میشود.
- تجزیه: تجزیه زمانی بوقوع میپیوندد که واکنشدهندهها به فرآوردههایی سادهتر تبدیل شوند.
- جابجایی یگانه: شامل واکنشهایی است که یک عنصر از یک واکنشدهنده با عنصر دیگر از واکنشدهنده برای تشکیل یک فرآورده جدید جابجا میشود:
- جابجایی دو گانه: به جابجایی دو عنصر در واکنشدهندهها و تبدیل آنها به ۲ فرآورده، واکنش جابجایی دوگانه میگویند:
- اسید و باز: شامل واکنشهایی است که در آن نمک و آب به تولید میرسند:
آب + نمک باز + اسید

یادگیری استوکیومتری با فرادرس
استوکیومتری یکی از مباحث مهم شیمی است که به بررسی روابط کمی میان مواد در واکنشهای شیمیایی میپردازد. برای حل مسائل این حوزه، باید با مفاهیمی مانند مول، جرم مولی، مقدار ماده و موازنه معادلههای شیمیایی آشنا باشید. آموزشهای زیر به یادگیری مبانی شیمی و تقویت مهارت حل مسائل محاسباتی کمک میکنند.
- آموزش شیمی عمومی ۱ و ۲ – مرور و حل مساله
- آموزش شیمی تجزیه ۲ + نکات کاربردی
- آموزش محلول سازی در آزمایشگاه + گواهینامه
- آموزش شیمی کوانتومی ۱ – مبانی تا مفاهیم کاربردی – بخش یکم
در مجموعه آموزش زیر، آموزشهایی از مباحث پایه تا شاخههای تخصصی شیمی گردآوری شدهاند که میتوانند برای گسترش دانش شیمی و آشنایی با کاربردهای آن مفید باشند.
جرم مولی
برای بدست آوردن جرم مولی ترکیبات و مولکولها، باید جرم اتمی آنها را در تعداد هر اتم ضرب کنید.
مثال
برای محاسبه جرم مولی به روش زیر عمل میکنیم:
جرم مولی
تغییرات در معادلات استوکیومتری
چگالی
جرم = (حجم/جرم) × حجم
حجم = (جرم/حجم) × جرم
درصد جرمی
نماد نشاندهنده این است که در هر ۱۰۰ گرم از یک مخلوط، میزان گرم از یک عنصر خاص در آن وجود دارد. از این رابطه برای بیان جرم یک ماده در مولکول میتوان استفاده کرد.
مثال
مادهای شامل ۵٪ جرمی کربن است. اگر جرم کل ماده 10 گرم باشد، جرم کربن در نمونه را حساب کنید. همچنین بیان کنید که چند مول اتم کربن در نمونه وجود دارد.
حل
گرم کربن 0/5 = (نمونه گرم 100 / کربن گرم ۵) × نمونه گرم 10
کربن مول 0/0416 = (کربن گرم 12/011 / کربن مول 1) × کربن گرم 0/5
مولاریته

تعیین فرمول تجربی
به کمک استوکیومتری میتوان فرمول تجربی مولکولها را تعیین کرد. نسبت عناصر از طریق مقایسه تعداد مولها در هر عنصر امکانپذیر است.
مثال
حل
آنچه در خصوص سوال میتوان برداشت کرد این است که یک واکنش احتراق داریم. همچنین میدانیم که یک مولکول آلی شامل ترکیبی از هیدروژن، اکسیژن و کربن است. با در نظر گرفتن نکتههای سوال، معادله واکنش را بدون ضرایب استوکیومتری مینویسیم:
از آنجایی که تمامی مولهای C و H در و ، از یک گرم نمونه ناشناخته بدست آمدهاند، کار را با محاسبه تعداد مول هر عنصر در نمونه ناشناخته آغاز میکنیم:
(کربن در ماده ناشناخته) مول 0/0333 = ( مول 1 / مول 1) مول 0/0333
(هیدروژن در ماده ناشناخته) مول 0/0665 = ( مول ۱ / مول ۲)( گرم 18/0152 / مول 1) گرم 0/5999
تعداد مول اکسیژن را با استفاده از مجموع مول اکسیژن در و حساب کنید. با این کار تعداد مول اکسیژن در مولکول ناشناخته معلوم میشود و کافی است تا از میزان مول اکسیژن در آن را کم کنید.
تعداد مول اکسیژن در
مول اکسیژن 0/0666 = ( مول 1 / مول ۲) مول 0/0333
تعداد مول اکسیژن در
مول اکسیژن 0/0332 = ( مول 1 / مول ۱)( گرم 18/0152 / مول۱) گرم 0/599
به کمک قانون پایستگی میدانیم که جرم قبل از انجام واکنش با جرم بعد از واکنش باید برابر باشد. میتوان از اختلاف جرم فرآورده نهایی و جرم اولیه مولکول ناشناخته، برای محاسبه جرم در واکنش استفاده کرد:
گرم 1/46 = ( مول ۱ / گرم 44/0098) مول 0/0333
گرم 1/065 = ماده آلی ناشناخته گرم 1000 - گرم 0/599 + گرم 1/466
تعداد مول اکسیژن در
مول اکسیژن 0/0666 = ( مول ۱ / اکسیژن مول ۲)( گرم 31/9988 / مول ۱) گرم 1/065
تعداد مول اکسیژن در ماده ناشناخته
مول اکسیژن 0/0332 = اکسیژن مول 0/0666 - ( اکسیژن مول 0/0332 + اکسیژن مول 0/0666)
۱ مول اکسیژن، ۱ مول کربن و ۲ مول هیدروژن در مولکول آلی خواهیم داشت. بنابراین فرمول تجربی آن به صورت خواهد بود.

تعیین فرمول مولکولی
- ابتدا فرمول تجربی را بر اساس مثال بالا تعیین کنید.
- جرم مولکولی را به صورت آزمایشگاهی محاسبه کنید.
- جرم مولکولی را بر جرم مولی فرمول تجربی تقسیم کنید.
- عدد بدست آمده را در فرمول تجربی ضرب کنید تا فرمول مولکولی بدست آید.
مثال 1
در مثال قبل بیان شد که فرمول تجربی مولکول آلی به صورت است. برای تعیین فرمول تجربی به صورت زیر عمل میکنیم:
- ابتدا جرم مولی فرمول تجربی را حساب کنید:
- سپس جرم مولکولی را به صورت آزمایشگاهی تعیین کنید. برای این ترکیب، جرم مولکولی برابر با است.
- جرم مولکولی را بر جرم مولی فرمول تجربی تقسیم کنید:
- با توجه به اینکه عدد اعشاری بدست آمده به عدد ۴ بسیار نزدیک است، میتوانیم آن را به ۴ گرد کنیم و فرض بگیریم که این اخلاف ناچیز، ناشی از خطا در اندازهگیری آزمایشگاهی جرم مولکولی است. اگر عدد بدست آمده با عدد صحیح فاصله زیادی داشت، ممکن است در محاسبه فرمول تجربی یا تعیین جرم مولکولی خطا کرده باشیم.
- عدد بدست آمده را به هر عنصر از فرمول تجربی ضرب میکنیم تا فرمول مولکولی بدست آید:
- نتایج محاسبات خود را با محاسبه جرم مولی فرمول مولکولی و مقایسه آن با جرم مولکولی اندازهگیری شده کنترل کنید:
جرم مولی محاسبه شده
= جرم مولی اندازهگیری شده
۱۰۰ × (مقدار نظری / | مقدار آزمایشگاهی - مقدار نظری |) = درصد خطا
= درصد خطا
= درصد خطا

مثال ۲
حل
معادله موازنه شده را با تعیین واکنشدهندهها و فرآوردهها بنویسید. چون فرض کردهایم که مس وارد واکنش نمیشود، واکنشدهندهها تنها و هستند. فرآوردههای واکنش را بر اساس اطلاعات مساله و همچنین واکنشهای اکسایش و کاهش، و در نظر میگیریم:
در مرحله بعد، تمامی اطلاعات مساله را به فرم ضریب تبدیل یادداشت میکنیم:
- = چگالی آلیاژ
- = مس = درصد جرمی آلیاژ
- = آهن = درصد جرمی آلیاژ
- آلیاژ = یک لیتر آلیاژ
- آلیاژ = آلیاژ نمونه
در این قسمت به سوال مطرح شده پاسخ دهید. سوال از ما میخواهد که میزان گاز هیدروژن تولید شده را محاسبه کنیم. با ترکیبی که آن را بهتر میشناسید شروع کنید و با استفاده از ضریب تبدیلهای داده شده، سوال را حل کنید.
از مقدار آلیاژ داده شده برای بدست آوردن تعداد مول آهن مصرف شده استفاده کنید:
$$1.203 cm^3 al (1liter al /1000 cm^3 al)(3.15 g al/1liter al)(55 g Fe(s)/100 g al)(1mol Fe(s)/55.8 g Fe(s))\= 3.74 \times 10^{-5} mol Fe(s)$$در رابطه بالا، عبارت بیانگر آلیاژ است.
حال باید از معادله موازنه شده وضرایب استوکیومتری آن برای تبدیل تعداد مول آهن به تعداد مول گاز هیدروژن استفاده کنیم.
سوال از ما میخواهد تا مقدار گرم گاز هیدروژن آزاد شده را حساب کنیم. بنابراین تعداد مول گاز هیدروژن آزاد شده باید به گرم گاز هیدروژن آزاد شده تبدیل شود. این کار به کمک جرم مولی تعیین خواهد شد. در هر دو وجود دارد. بنابراین جرم مولی دو برابر یک اتم هیدروژن تنها است:
جرم مولی گاز هیدروژن
گاز آزاد شده
اگر این مطلب برای شما مفید بوده است، آموزشهای زیر نیز به شما پیشنهاد میشوند:
- مجموعه آموزشهای دروس شیمی
- مجموعه آموزشهای مهندسی شیمی
- آموزش شیمی عمومی
- سرعت واکنش — به زبان ساده
- الکترونگاتیوی — از صفر تا صد
- جدول تناوبی — از صفر تا صد
^^
مطالب مجله فرادرس را در جستجوی گوگل سریعتر ببینید















با سلام
برای تبدیل مول به تعداد اتم ، دو تا کسر تبدیل لازمه یا یکی؟
یعنی عدد اووگادرو خودش تعداد اتم محسوب میشه یا تعداد مولکول هست و باید یه کسر دیگه برای تبدیل مولکول به اتم بنویسیم؟
با سلام؛
با تشکر از همراهی شما با مجله فرادرس
❤ممنون به خاطر زحماتتون