UX دیزاینر چیست؟ – همه دانستنی های مهم


شغل طراح تجربه کاربری یا UX دیزاینر چیست و چنین طراحی دقیقا چه میکند؟ این سوالی است که طی دهههای اخیر بارها و بارها مطرح شده است. علیرغم اینکه داریم راجع به شغلی بسیار فراگیر و پرتقاضا صحبت میکنیم، هنوز هم ابهامات زیادی نسبت به آن وجود دارد. اکثر UX دیزاینرهای تازهکار از این تعجب میکنند که به عنوان نخستین وظیفه خود در شرکتی جدید، لازم است به وضوح توضیح دهند که چه ارزشهایی برای شرکت خلق خواهند کرد و چطور این کار را انجام خواهند داد. به مطالعه این مقاله ادامه دهید تا بگوییم سمت شغلی UX دیزاینر چیست. این مقاله هم برای افرادی نوشته شده که به تازگی با طراحی تجربه کاربری آشنا شدهاند و هم طراحانی که به دنبال پاسخهایی مشخص برای برخی از رایجترین سوالات میگردند.
طراحی تجربه کاربری یا UX دیزاین چیست؟
پیش از اینکه ببینیم برخی از وظایف و مسئولیتهای رایج UX دیزاینر چیست، لازم است ابتدا با معنای تجربه کاربری (User Experience یا به اختصار UX) آشنا شویم. طراحی تجربه کاربری بر تعاملات میان انسانهای واقعی با محصولات و خدمات روزمره مانند وبسایتها، اپلیکیشنها و حتی چیزهایی مانند دستگاه قهوهساز تمرکز دارد. داریم راجع به مفهومی گسترده صحبت میکنیم که ابعاد مختلف روانشناسی، تجارت، پژوهش بازار، طراحی و تکنولوژی را به یکدیگر پیوند میزند.
همانطور که خودتان تاکنون متوجه شدهاید، UX دیزاینرها وظایف بسیار گوناگونی را برعهده میگیرند. در بخشهای بعدی این مقاله بیشتر راجع به امور روزمره و مسئولیتهای چنین دیزاینری صحبت خواهیم کرد. ابتدا بیایید ببینیم عبارت طراحی تجربه کاربری از کجا آمده و چطور به تکامل رسیده است.
UX مفهومی نوظهور نیست و از اوایل دهه ۱۹۹۰ میلادی به گوش رسیده است، زمانی که دانلد نورمن، محقق شناختی اپل برای نخستین بار از آن استفاده کرد. نورمن به ابعاد مختلف تجربه یک کاربر هنگام استفاده از محصولات و خدمات علاقهمند بود: ابعادی مانند طراحی صنعتی، گرافیک، طراحی رابط کاربری و تعاملات فیزیکی. برای اینکه بتوان تمامی این عناصر را کنار یکدیگر گذاشت و به تشخیص احساس کاربر هنگام تعامل با محصول مشغول شد، او عبارت «تجربه کاربری» را اختراع کرد.
از آن زمان به بعد، طراحی تجربه کاربری تغییرات گستردهای را پشت سر گذاشت و اکنون مترادف با کسبوکارهای موفق شده است: در واقع در جهان امروز، تنها محصولات و سرویسهای موفق میشوند که تجربه کاربری روان و یکدستی ارائه کنند.
طراحی تجربه کاربری در عمل
تاکنون متوجه شدیم که اهمیت کار UX دیزاینر چیست و از معنای عبارت «UX» هم باخبر شدیم. اما این حرفه در عمل چه شکل و شمایلی دارد؟
فرض کنید میخواهید یک جفت کفش را به صورت آنلاین بخرید. خودتان دستهبندی «کفش» را پیدا میکنید و سپس شاهد چندصد جفت کفش مختلف هستید، چقدر عالی! اما بعد متوجه میشوید که هیچ راهی برای فیلتر کردن نتایج وجود ندارد و باید میان صدها محصول مختلف و نامناسب اسکرول کنید تا بالاخره کفشی که به مذاقتان خوش میآید را برگزینید.
در نهایت کفش مورد نظر را یافته و آن را به سبد خرید خود اضافه میکنید. برای نهایی کردن سفارش آمادهاید و به عنوان یک مشتری تازه، لازم است حساب کاربری جدیدی ایجاد کنید. بسیار خب، مشکلی نیست. اما بعد میبینید که ۱۰ کادر متنی اجباری وجود دارد و باید تمامی آنها را پر کنید تا فرایند خرید پیش برود! اکنون احساس میکنید که خرید کردن از این سایت ارزش دردسرهایش را ندارد. پس سایت را بسته و به فروشگاهی دیگر میروید.
این چیزیست که به آن تجربه کاربری بد میگوییم. البته که تجربه کاربری فقط به وبسایتها محدود نبوده و در هر محصول یا خدماتی که تجربهای به خصوص را رقم میزنند، یافت میشود. آیا استفاده از محصول آسان است؟ آیا اجازه میدهد کار مورد نیاز را با کمترین تلاش ممکن انجام دهید؟ آیا منطقی و بهینه است؟ اینها تمام عواملی هستند که خوبی یا بدی تجربه کاربری را تعیین میکنند.
حالا که متوجه شدهایم طراحی تجربه کاربری در عمل چگونه است، به سوال اصلی مقاله بازگردیم.
وظایف UX دیزاینر چیست؟
اگر میخواهید وارد حرفه شغلی طراحی UX شوید، باید این را بدانید که UX دیزاینرها به اموری روزمره رسیدگی میکنند. فرد بیچر، مدیر UX شرکت The Nerdery میگوید:
میدانید چطور شغلم را برای دیگران توصیف میکنم؟ نسخه کوتاهش این است که میگویم کارم انسانیسازی تکنولوژی است.
به نظرمان او به زیبایی سمت شغلی UX دیزاینر را توصیف کرده است. به عنوان یک طراح UX، شما باید به ساخت محصولات و تکنولوژیهایی بپردازید که برای انسانها کارآمد، دلچسب و دسترسپذیر تلقی میشوند. اصلیترین و مهمترین وظیفه شما در این سمت، تبدیل شدن به وکیل مدافع کاربر یا مشتری است.
چه در حال طراحی محصولی تازه باشید، چه قابلیتی تازه توسعه دهید و چه محصول یا سرویسی از پیش تثبیت شده را دگرگون سازید، متوجه میشوید که به عنوان UX دیزاینر، نقش پلی را ایفا میکنید که کاربران، تیم توسعه و ذینفعان کلیدی کسبوکار را به یکدیگر متصل میسازد. باید به این فکر کنید که چه چیزی بهترین نتیجه را برای کاربر و تجربه غایی او به همراه میآورد. از سوی دیگر، باید اطمینان حاصل کنید که محصول یا سرویس با نیازهای کسبوکار هم سازگاری دارد. آیا همسو با چشمانداز مورد نظر مدیر عامل است؟ آیا به افزایش درآمد یا جذب مشتریان وفادار کمک میکند؟
جنس پروژههایی که به سراغ آنها خواهید رفت نیز بسته به شرکتی که در آن کار میکنید، ابعاد تیم و همینطور اولویتها، بسیار متنوع خواهد بود.در این مسیر ممکن خودتان را در حال طراحی وبسایتها، اپلیکیشنهای موبایل و نرمافزارها یا حتی طراحی دستگاههای واقعیت مجازی (VR) و واقعیت افزوده (AR) بیابید. برخی طراحان UX به جای محصولات ملموس، به سراغ طراحی خدمات میروند و مثلا تجربهای که هنگام استفاده از حملونقل عمومی یا سپری کردن یک شب در هتل به دست میآید را میسازند.
وقتی صحبت از وظایف روزمره باشد، میتوانیم راجع به گستره وسیعی از فعالیتها صحبت میکنیم که بسته به نقش شما و شرکتی که در آن کار میکنید، متغیر ظاهر میشوند. اما گذشته از عوامل متغیر، تمام UX دیزاینرها باید قادر به انجام چندین کار مشخص باشند:
- ترتیب دادن پژوهش کاربر
- ساختن پرسونا برای کاربران
- تعیین معماری اطلاعات درون محصول دیجیتالی
- طراحی جریانهای کاربری و وایرفریمها
- ساخت نسخههای آزمایشی یا پروتوتایپ
- ترتیب دادن تستهای کاربری
بسیار مهم است که بدانیم UX دیزاینرها معمولا مسئولیت طراحی جنبههای بصری محصول را برعهده ندارند. در عوض آنها روی سفر مشتری و همینطور ساختاری که منجر به تسهیل این سفر میشود تمرکز میکنند.
سمتهای مختلف UX بسته به ابعاد شرکت
بیایید ببینیم بسته به ابعاد شرکت و کسبوکار، طراحی UX در چه سمتهایی دیده میشود.
- استارتاپها: تیمهای کوچک و منابع محدود، ویژگیهای بارز محیط استارتاپی هستند و این یعنی متخصصان UX از ابتدا تا انتها بر پروژه نظارت دارند. این افراد باید شکل دادن به استراتژیهای UX را برعهده بگیرند و شاید عهدهدار وظایف مربوط به مدیریت محصول و پروژه نیز بشوند. آنها به صورت مداوم با توسعهدهندگان و موسسان شرکت تعامل میکنند تا موعدهای مقرر، منابع قابل تخصیص و انتظارات از محصول تعیین شوند.
- شرکتهای متوسط: متخصصان UX حاضر در شرکتهای متوسط معمولا طراحانی «T-شکل» هستند. این یعنی مجموعهای از مهارتهای عمومی (که با خط افقی در نماد T نشان داده میشوند) و همینطور تخصص و دانشی عمیقتر راجع به برخی ابعاد UX (که با خط عمودی در نماد T نشان داده میشوند) را با خود به محیط کار میآورند. آنها میتوانند از نقطهنظرهای گوناگون به کار خود نگاه کنند و در فرایند پیشبرد گستره وسیعی از پروژهها همکاری دارند.
- شرکتهای بزرگ: در شرکتها و سازمانهای بزرگتر، واحد طراحی UX معمولا سمتهای تخصصی و متفاوتی را در بر میگیرد. طراحان معمولا تنها روی یک فاز از فرایند طراحی UX در پروژههای گوناگون کار میکنند. شرکتهای بزرگ معمولا فرصتهای بیشتری برای آموزش سازمانی در اختیار کارمندان میگذارند و طراحان هم در سطوح مختلفی فعالیت میکنند.
کارها و فرایندهای روزمره UX دیزاینر چیست؟
به عنوان یک طراح UX باید در مراحل مختلف توسعه محصول جدید دخیل باشید تا اطمینان حاصل شود تمام محصولات با درنظرگیری نیازها و انتظارات کاربر طراحی شدهاند. اما کارهای و فرایندهای روزمره یک UX دیزاینر چیست؟ بیایید برخی از برجستهترین موارد را بررسی کنیم.
ترتیب دادن پژوهش کاربر
نخستین مرحله از فرایند طراحی UX، مرحلهای است که در آن به سراغ پژوهش میروید. معمولا طراح UX اطلاعات بنیادین راجع به پروژه را از مشتری یا مدیر محصول دریافت میکند تا روند پژوهش آغاز شود. بیایید برای مثال به سراغ یک فست فود زنجیرهای خیالی به نام «Foodies» برویم. فرض کنید Foodies به سراغ شما آمده و میخواهد یک اپلیکیشن جدید طراحی کند.
پیش از هر چیز، وظیفه UX دیزاینر این است که پژوهشهای میدانی و پشت میزی را به یکدیگر پیوند بزند تا تصویری کامل از مخاطب بالقوه محصول ترسیم شود. این فرایند میتواند شامل بازنگری در آنچه وبسایت کنونی ارائه میدهد، مصاحبه با کاربران فعلی و شناسایی فرصتهای بالقوه شود. از سوی دیگر باید به پژوهش روی رقبا مشغول شد تا چشمانداز بازار شکل بگیرد.
این کارها به طراح UX اجازه میدهند که قابلیتهای هستهای مورد نیاز برای طراحی «کمینه محصول پذیرفتنی» (به عبارت دیگر، نخستین نسخه از محصولی که عرضه میکنید) را تعیین کنند و مشغول ساخت پرسونا برای کاربر شوند. برای شرکتی مانند Foodies، اصلیترین قابلیتها میتوانند یک منو، امکان رزرو میز آنلاین و قابلیتی برای یافتن نزدیکترین شعبه باشند. به صورت خلاصه، فاز پژوهش کاربر زمانی پشت سر گذاشته میشود که میخواهید ابعاد پروژه را تعیین کنید، دقیقا بدانید محصول برای چه کسی طراح میشود و اهداف و چالشهای پیش روی محصول را بشناسید.
ساخت پرسوناهای کاربر
بنابر پژوهشهای گستردهای که پشت سر گذاشته میشوند، طراحان ممکن است به ساخت پرسونا برای کاربران نیز مشغول شوند. در واقع در این مرحله به شکلی عمیقتر به این میپردازیم که هر پرسونا چه خواستهای دارد و چرا. پرسوناها نقشی کلیدی در تمام این فرایند ایفا میکنند.
یک پرسونای عادی برای Foodies میتوند مریم باشد، جوانی بیست و چند ساله که دوست دارد هنگام استراحت ناهار، سالاد سفارش دهد. یک مثال از وظایف مربوط به پرسونای او میتواند چنین چیزی باشد:
مریم دوست دارد از طریق اپلیکیشن موبایل، سالاد گوشت مراکشی را سفارش دهد. او به این ترتیب قادر به صرفهجویی در زمان خود میان جلسات خواهد بود.
معماری اطلاعات
بعد از این باید به تفکر راجع به جنس محتوای مورد نیاز و نحوه سازمانمندسازی آن در سراسر وبسایت یا اپلیکیشن اندیشید. اینجاست که به حوزهای به نام «معماری اطلاعات» (Information Architecture | IA) میرسیم یعنی ایجاد ساختاری منطقی برای محتوا و نظم دادن به آن. معماری اطلاعاتی که به خوبی پیادهسازی شده باشد، یافتن گزینههای مختلف را برای کاربر آسان میکند، چرا که او به شکلی مبتکرانه به ناوبری در صفحات مختلف مشغول شده و لازم نیست راجع به چیزی فکر کند.
جریانهای کاربری و وایرفریمها

UX دیزاینرها از ابزارهای متعددی برای ترسیم سفر مشتری درون استفاده میکنند که خود شامل مواردی مانند جریانهای کاربری (User Flows) و وایرفریمها (Wireframes) میشود.
جریانهای کاربری را میتوان فلوچارتهایی ساده توصیف کرد که مسیر کاملی که کاربر درون محصول طی میکند را تصویرسازی میکنند، از نقطه شروع تا آخرین تعامل. درحالی که جریانهای کاربری نقشه سفر مشتری را پدید میآورند، وایرفریمها هم نمایهای کلی و دو بعدی از یک صفحه بهخصوص را به نمایش میگذارند. وایرفریمها را در مقالهای جداگانه بررسی کردهایم و پیشنهاد میشود به مطالعه مقاله مربوط به آن بپردازید.
پروتوتایپسازی و تست کاربری
وقت ساختار کلی محصول شکل گرفت، UX دیزاینر به ساخت نسخههای آزمایشی (یا پروتوتایپها) و برگزاری تستهای کاربری مشغول میشود.
پروتوتایپ را میتوان نسخهای سادهتر از محصول شما به حساب آورد یعنی شبیهسازی که اجازه میدهد طراحیهای خود را پیش از توسعه بیازمایید. پروتوتایپها میتوانند شمایل مختلفی داشته باشند: از مدلهای کاغذی بسیار ساده گرفته تا پروتوتایپهای تعاملی و واقعگرایانهتری که محصول نهایی را دقیقا شبیهسازی میکنند.
با آزمودن پروتوتایپها همراه با کاربران واقعی، قادر به شناسایی هرگونه نقصی در طراحی خواهید بود، آن هم پیش از اینکه محصول نهایی را بسازید. پیش از اینکه طراحی شکلی نهایی به خود بگیرد، ممکن است نیازمند چندین دوره آزمایش مختلف باشید.
زمانی که طراحی با نیازهای کاربران همسو شد، محصول جدید شما برای ورود به برهه توسعه آماده است. در نهایت باید افزود که UX دیزاینرها در جلسات اسکرام هم شرکت میکنند، بر روند توسعه محصول نظارت دارند تا هیچ اشتباهی رخ ندهد و در زمان مورد نیاز نیز تغییرات کوچک اما ضروری را در طراحی پیادهسازی میکنند.
طراحی بصری
احتمالا خودتان هم متوجه این شده باشید که هیچیک از وظایف بالا ارتباطی به طراحی بصری محصول ندارند. اگرچه برخی UX دیزاینرها در حوزه طراحی بصری هم تخصص دارند، اما معمولا این بخش از کار به تیم طراحی رابط کاربری (UI) واگذار میشود.
بنابراین تصویرسازیهای نهایی و عناصری مانند پالتهای رنگی، آیکنها و تایپوگرافی معمولا جزو وظایف UI دیزاینر به حساب میآیند. اگر فکر میکنید گیج شدهاید، مقاله «تفاوت رابط کاربری و تجربه کاربری چیست؟» شما را با تفاوتهای دو مفهوم UI و UX بیشتر آشنا میکند.
نکته پایانی اینکه بعد از عرضه محصول به ندرت پیش میآید که کار UX دیزاینر هم به پایان برسد. یک محصول حتی بعد از عرضه هم نیازمند صیقل خوردن هرچه بیشتر، اعمال تغییرات کوچک، عرضه نسخههای جدیدتر، جمعآوری بازخوردها و تحلیل آنها خواهد بود.
فرایند طراحی UX شدیدا «تکرارشونده» (Iterative) است و تمام سمتهای شغلی آن نیز نیازمند مشارکت و همکاری پیوسته خواهند بود.
مهارتهای مورد نیاز UX دیزاینر چیست؟

متخصصان UX برای اینکه قادر به طراحی محصولاتی موفق باشند باید مجموعهای از مهارتهای نرم و سخت را به نمایش بگذارند.
مهارتهای سخت
مهارتهای سخت به دانشهای فنی منحصر به فرد مربوط میشوند و نیازمند پشت سر گذاشتن دورههای آموزشی طراحی UX هستند. از جمله مهارتهای سخت مورد نیاز برای طراحی UX میتوان به موارد زیر اشاره کرد.
- وایرفریمینگ و پروتوتایپسازی: طراحان UX از ابزارهای دیجیتالی مختلف مانند Sketch ،Figma ،InVision و Adobe XD برای ساخت وایرفریمها و پروتوتایپها استفاده میکنند.
- پژوهش کاربر: برای شناسایی نیازهای کاربر، نیازی ضروری به مهارتهای پژوهشی خواهید داشت. محققان UX از روششناسیهای مختلف مانند مصاحبه، نظرسنجی و موارد این چنینی برای یادگیری نکات هرچه بیشتر راجع به مخاطبان هدف و سپس ساخت پرسونا استفاده میکنند.
- نوشتن تجربه کاربری: نوشتن تجربه کاربری (UX Writing) به معنای فراهم آوردن متنی راجع به رابط کاربری است که مشتریان را درون محصول هدایت میکند. با نوشتن صحیح تجربه کاربری به کاربران اجازه میدهید به شکلی مبتکرانه به ناوبری در محصول مشغول شده و کارها را با کمترین اصطکاک به پایان برسانند.
- تست کاربری: داشتن تجربه در تستهای آ/ب، تحلیل محصول و بنچمارکگیری برای سنجش میزان کارکردپذیری و دسترسپذیری ضروری به حساب میآید. متخصصان UX باید قادر به تحلیل یافتههای خود باشند تا تصمیماتی آگاهانه در قبال بهبودهای بالقوه محصول بگیرند.
- برقراری ارتباط بصری: دیزاینرها از عناصر بصری برای برانگیختن احساسات، افزایش تواناییهای شناختی، بهبود ناوبری در محصول و ارائه اطلاعات استفاده میکنند.
- طراحی رابط کاربری: از جمله مهارتهای مربوط به رابط کاربری (User Interface یا به اختصار UI) میتوان به تئوری رنگ، برندینگ و تایپوگرافی اشاره کرد. دیزاینرها باید قادر به بهرهگیری بهینه از عناصر طراحی رابط کاربری باشند تا محصولی بهیادماندنی و کارآمد بسازند.
مهارتهای نرم
مهارتهای نرم را میتوان ویژگیهایی فردی توصیف کرد که به دیزاینرهای کمک میکنند به تعامل با کاربران مشغول شده و بازیکنی تیمی باشند. میپرسید مهارتهای نرم مورد نیاز UX دیزاینر چیست؟ برخی از آنها را در ادامه تشریح کردهایم.
- همدردی: دیزاینرها باید از هوش عاطفی خود برای همدردی با نیازها، خواستهها، انگیزهها و مشکلات کاربر کمک بگیرند تا قادر به ارائه محصولی ارزشمند باشند که تجربهای دلچسب رقم میزند.
- برقراری ارتباط موثر: طراحان باید به شکلی موثر به برقراری ارتباط یا ذینفعان پروژه بپردازند تا اهداف سازمانی با نیازهای مشتریان همسو شوند. مهارتهای ارتباطی زمانی ضروری خود را به نمایش میگذارند که مشغول همکاری با یک تیم طراحی کامل میشوید.
- مشارکت: دیزاینرها معمولا عضوی از یک تیم بزرگتر هستند. ذهنیت همکاری و مشارکت باعث میشود راهکارهای بهتر یافت شده و فرایندها سریعتر پیش بروند.
- تفکر انتقادی: در غاییترین حالت، طراحی UX راجع به حل مساله است. دیزاینرها باید از مهارت تفکر انتقادی برخوردار باشند تا راهکارهای بالقوه برای اصلیترین مشکلات کاربران را بیابند.
جمعبندی و پاسخ به چند سوال رایج

همانطور که میتوانید با مطالعه این مقاله متوجه شوید، تجربه کاربری یا UX دنیایی بسیار بزرگ، متنوع و جذاب است که فرصتهای شغلی آن شما را وارد مسیرهایی جالب میکنند. امیدواریم اکنون بدانید که UX دیزاینر چیست و کیست و ضمنا قادر به ارائه همین اطلاعات به شخصی دیگر باشید. در بخش پایانی مقاله، به چند پرسش رایج کاربران در این زمینه نیز پاسخ میدهیم.
آیا میتوان بدون هیچ تجربهای تبدیل به دیزاینر UX شد؟
بله، بدون کسب هیچگونه تجربه قبلی هم میتوان به دنیای طراحی UX پا گذاشت. برای پیمودن این سفر و یادگیری هرآنچه لازم است، شما را به خواندن این مقاله، شرکت در دورههای آموزشی فرادرس و دریافت گواهیهای ضروری تشویق میکنیم. با دنبال کردن این مسیر، ظرف شش ماه به دانش کافی برای آغاز کردن نخستین پروژه خود دسترسی خواهید داشت. ناگفته نماند که حین یادگیری لازم است به ساخت پورتفولیو و همکاری با شرکتهای واقعی هم مشغول شوید.
آیا برای تبدیل شدن به دیزاینر UX نیاز به مدرک خاصی داریم؟
بسیاری از دیزاینرهایی که این روزها در کسبوکارهای کوچک و بزرگ کار میکنند، هیچ مدرک مرتبطی به UX یا دیگر حوزههای مربوط به آن دریافت نکردهاند. برخی دیگر هم در صدد کسب گواهیهای معتبر و شرکت در بوتکمپهای مختلف برمیآیند تا مهارتهای خود را صیقل زده و به نمایش بگذارند.
آیا طراحی UI از طراحی UX بهتر است؟
طراحی رابط کاربری یا UI مفهومی است که زیر چتر تجربه کاربری یا UX قرار میگیرد. دیزاینرها معمولا به صورت موازی از مهارتهای UI و UX استفاده میکنند. اما اگر تجاربی پیشین در حوزه طراحی گرافیک یا برندینگ بصری دارید، احتمالا طراحی UI را به عنوان مسیر شغلی آتی خود به UX ترجیح دهید.