طیف لیکرت در SPSS – به زبان ساده
«طیف لیکرت» (Likert Scale) یک معیار و سنجه روانشناسی است که در بسیاری از تحقیقات و بررسیها به کار میرود و برمبنای پرسشنامه عمل میکنند. گاهی طیف یا مقیاس لیکرت را به عنوان «مقیاس رتبهای» (Rating Scale) نیز به کار میبرند، زیرا گزینههای مربوط به مقیاس لیکرت، دارای ترتیب بوده و از کوچک به بزرگ، کدگذاری میشوند. در اغلب تحقیقات روانشناختی، پرسشنامههای استانداردی وجود دارد که معمولا از طیف لیکرت یا «طیف گاتمن» (Guttman scale) برای جمعآوری دادهها، استفاده میکنند. در این نوشتار از مجله فرادرس، نحوه کار با طیف لیکرت در SPSS را فرا گرفته و شیوه ورود و جمعبندی سوالات یک پرسشنامه با این مقیاس را بازگو خواهیم کرد.

مطالب مجله فرادرس را در جستجوی گوگل سریعتر ببینید
طیف لیکرت در SPSS
با توجه به تنوع و تعداد گزینههای انتخابی در مقیاسهای لیکرت، گونه «دو قطبی» (Bipolar) با تعداد گزینههای فرد (۳، ۵ و ۷) بیشتر در روانشناسی و علوم اجتماعی و همچنین تجارت و بازاریابی به کار گرفته میشوند. البته در نظر سنجیها از سوالاتی با طیف لیکرت با تعداد پاسخهای زوج (۲، ۴ و ۶) استفاده میشود.
این مقیاس، در پایان نامه دکتری «رنیسی لیکرت» (Renisi Likert) محقق و دانشمند روانشناسی اجتماعی (Social Psychologist) در سال 1932 مطرح شد و امروزه به عنوان یکی از محبوبترین شیوههای امتیازدهی یا مقیاس بندی پاسخهای بسته، به کار برده میشود.

امتیاز پرسشنامه یا سازه
امتیازبندی با مقیاس لیکرت به معنی مجموع پاسخهای چندین سوال با طیف لیکرت یا «مورد لیکرت» (Likert Item) است. هر مورد لیکرت، گزارهای است که از پاسخ دهنده خواسته میشود تا با دادن مقداری کیفی، با سطوح مختلف از توافق کامل تا عدم توافق کامل، نظر خود را بیان کند. مورد یا اقلام لیکرتی که به خوبی طراحی شده باشند، هم «تقارن» (Symmetry) و هم «تعادل» (Balance) را نشان میدهند.
تقارن به این معنی است که پاسخها، حاوی تعداد مساوی موقعیتهای مثبت و منفی هستند که فاصله آنها از یکدیگر، دو برابر فاصله هر یک با مورد «خنثی» (Neutral) است که در میان گزینهها قرار گرفته است. همچنین تعادل به این معنی است که فاصله بین هر مقدار یا سطوح پاسخ، یکسان است، این امر اجازه رفتار عددی با کدهای اختصاص داده شده به اقلام لیکرت را میدهد. برای مثال میتوان مقدار کدگذاری شده را با هم جمع یا میانگین گرفت.
به این ترتیب با جمعبندی اقلام یا موردهای لیکرت که مربوط به یک سازه هستند، امتیاز سازه محاسبه میشود. البته اگر کل پرسشنامه، مربوط به سنجش یک سازه باشد، مجموع پاسخها با طیف لیکرت، امتیاز پرسشنامه خواهد بود. برای مثال قالب یک :مورد لیکرت» پنج سطحی را به صورت زیر در نظر بگیرید.
کاملا مخالف، مخالف، بدون نظر، موافق، کاملا موافق
اگر کدگذاری از سمت راست به چپ، ۱ تا ۵ باشد، با فرض وجود ۱۰ سوال در هر پرسشنامه، حداکثر امتیاز براساس محاسبه مجموع کدها، برابر با ۵۰ و حداقل آن برابر با ۱۰ خواهد بود. معمولا در این حالت، امتیاز بین ۳۵ تا ۵۰ را نشانه موافقت (اثر بخشی)، ۲۰ تا ۳۵ را بدون نظر (بیاثر) و امتیاز ۱۰ تا ۲۰ را مخالف (اثر با جهت عکس) در نظر میگیرند.

نمایش تصویری داده های نوع لیکرت

در بخش بعدی، به نحوه جمعبندی یا محاسبه امتیاز پرسشنامه با طیف لیکرت در SPSS اشاره کرده و نحوه ترسیم نموداری مانند تصویر ۳ را بازگو خواهیم کرد.
استفاده از طیف لیکرت در SPSS
همانطور که در مقدمه گفته شد، طیف لیکرت، برای مقیاسبندی پاسخهای محتمل به یک سوال با پاسخهای بسته، به کار میرود. وجود فاصله یکسان بین گزینههای انتخابی، از شرطهای مهم در طیف لیکرت است. این فرض، امکان محاسبه مجموع برای پاسخهای یک سازه با طیف لیکرت در SPSS را میدهد. در ادامه نحوه ورود پاسخها یک پرسشنامه با طیف لیکرت در SPSS به همراه محاسبه مجموع آنها برای تعیین امتیاز یک سازه را مشخص میکنیم. همچنین رسم نمودار برای چنین پرسشنامهای را هم بازگو خواهیم کرد.
ابتدا تعدادی پرسشنامه را در نظر گرفته و نحوه ورود دادههای مربوط را با طیف لیکرت در SPSS مرور خواهیم کرد. سپس جدول یا نمودارهای فراوانی را به کمک دستورات مناسب در محیط SPSS، ترسیم کرده و در انتها نیز نحوه محاسبه امتیاز برای هر پرسشنامه با طیف لیکرت در SPSS را براساس تابع SUM بازگو خواهیم کرد.
یک پرسشنامه با 4 سوال را مطابق با تصویر زیر در نظر بگیرید. واضح است سوالات مربوط به سازه سبک رهبری هستند.

نکته: این سوالات بخشی از پرسشنامه استاندارد «مینه سوتا» (MSQ) است که ارتباط با اندازهگیری بخش خرده مقیاس یا سازه «سبک رهبری» دارد. پرسشنامه اصلی «مینه سوتا» شامل ۱۹ سوال است که در اینجا به لحاظ کوتاه شدن جدولها و خروجیها، فقط به بخشی از آن اشاره کردهایم.
پاسخها نیز با طیف لیکرت پنج سطحی تنظیم شدهاند. نمره گذاری پرسشنامه رضایت شغلی مینه سوتا، به صورت طیف لیکرت میباشد که برای گزینههای «کاملاً مخالفم»، «مخالفم»، «نظری ندارم»، «موافقم» و «کاملاً موافقم» به ترتیب امتیازات ۱، ۲، ۳، ۴ و ۵ در نظر گرفته میشود. جدول ۱، به نتایج پاسخهای این پرسشنامه اختصاص یافته است که از یک نمونه ۱۰ تایی از کارمندان، جمعآوری شده. برای اختصار، به جای نمایش متن سوال، شماره هر سوال را به همراه حرف Q نمایش دادهایم. برای مثال، سوال اول را با Q1 و سوال چهارم را با Q4 مشخص خواهیم کرد. توجه داشته باشید که سطر اول مربوط به پاسخهای نفر اول و سطر دوم، پاسخهای نفر دوم و الی آخر است.
جدول ۱: پاسخهای مربوط به پرسشنامه مینه سوتا برای ۱۰ نفر
| کاملا مخالفم | موافقم | کاملا موافقم | مخالفم |
| کاملا موافقم | موافقم | مخالفم | موافقم |
| موافقم | مخالفم | مخالفم | نظری ندارم |
| مخالفم | موافقم | کاملا موافقم | موافقم |
| مخالفم | نظری ندارم | موافقم | کاملا مخالفم |
| کاملا موافقم | موافقم | مخالفم | موافقم |
| مخالفم | موافقم | نظری ندارم | مخالفم |
| کاملا موافقم | موافقم | مخالفم | موافقم |
| موافقم | مخالفم | مخالفم | نظری ندارم |
| مخالفم | موافقم | نظری ندارم | موافقم |
همانطور که گفته شد، هر کدام از پاسخها را به کدهایی از ۱ تا ۵ به ترتیب، کدگذاری میکنیم. این کار را در نرمافزار SPSS در قسمت بعدی، انجام خواهیم داد.
ورود دادههای پرسشنامه با طیف لیکرت در SPSS

در تصویر بالا، تعیین برچسبها نیز به خوبی نمایش داده شده. به منظور اضافه کردن هر برچسب کافی است با کلیک روی دکمه ... در بخش Values، پس از ورود مقادیر و برچسبها، روی دکمه ADD کلیک کنید. اگر لازم است که مقداری را تغییر داده یا برچسب آن را عوض کنید، پس از ورود مقدار عددی در Value یا متنی در Label، از دکمه Change استفاده کنید. در نهایت نتیجه تعریف متغیرها و ثبت مقادیر آنها باید مطابق با تصویر زیر باشد.

البته توجه دارید که در تصویر ۶، مقادیر متغیرها نمایش داده شده ولی اگر میخواهید به جای مقادیر برچسب مقادیر ظاهر شود، باید از فهرست View گزینه Value Labels را فعال کنید.
ایجاد جدول فراوانی برای طیف لیکرت در SPSS
Analyze — Tables— Custom Tables

نتیجه اجرای دستور بالا، جدول فراوانی است که در تصویر 8 قابل مشاهده است. همانطور که میبینید اسامی یا سطوح متغیرهای با طیف لیکرت در سطر اول جدول دیده شده و در زیر آنها، فراوانی (تعداد) پاسخها، مشخص شده است. این امر به علت تنظیمی است که در بخش شماره ۲ تصویر 7 صورت گرفته است.

رسم نمودار فراوانی برای متغیرها با طیف لیکرت
از آنجایی که نمودارها و مصور سازی دادهها، در انتقال اطلاعات به کاربران نسبت به جدول ارجح است، بهتر است برای جدولی که در تصویر ۸ دیده میشود، یک نمودار نیز ترسیم کنیم. البته همانطور که گفته شد، نمایش آن باید به صورت یک «نمودار میلهای تجمیعی» (Stacked Bar Chart) یا «نمودار ستونی پشتهای» (Stacked Column Chart) باشد. درست به مانند نموداری که در تصویر ۳ دیده شد. مراحل اجرای این کار در SPSS را در ادامه شرح میدهیم.
- روی جدول فراوانی ایجاد شده (مانند تصویر ۸) دوبار کلیک کنید تا به حالت ویرایش درآید. البته این کار را با استفاده از فهرست کلیک راست و اجرای دستور Edit Content و انتخاب گزینه In Viewer نیز میتوان انجام داد.
- روی جدول که برای ویرایش باز شده، فهرست کلیک راست را ظاهر کرده و گزینه Create Graph و Bar را انتخاب کنید.
- یک نمودار ستونی تشکیل شده که البته مطابق با تصویر ۹ خواهد بود. در ادامه سعی میکنیم آن را مطابق با تصویر ۳ درآوریم.

تصویر ۹: نمودار ستونی از اقلام لیکرت - روی نمودار دوبار کلیک کنید تا به حالت ویرایش در پنجره Chart Editor درآید.
- از فهرست Options گزینه Transpose Chart را انتخاب کنید تا جای محور افقی و عمودی تغییر کند.
- از فهرست Edit دستور Properties را انتخاب کرده تا پنجره مربوط به آن ظاهر شود.
- در برگه Variable از پنجره Properties، در بخش ROW، گزینه X Cluster را به Stack تغییر دهید. این گزینه در پایین لیست ظاهر میشود.
- رنگآمیزی هر بخش از ستونها و قلم نوشتههای نمودار را به دلخواه خود تغییر دهید تا نتیجه به مانند تصویر ۱۰ درآید.

همانطور که در این نمودار دیده میشود، در پاسخ سوال «بین مدیر و کارکنان همدلی وجود دارد» اکثرا رای موافق داشتهاند. در مقابل اکثر افراد در پاسخ به سوال «ارتباط بین مدیریت و کارکنان به صورت مکتوب و رسمی است»، گزینه مخالف را انتخاب کردهاند که نشانگر انعطاف و گستردگی روابط کارکنان با کارمندان است.
جمعبندی و امتیازدهی به پرسشنامهها با پاسخهای طیف لیکرت در SPSS
مشخص است که جمع پاسخهای داده شده به خرده مقیاس «سبک رهبری» در هر پرسشنامه، در بازه ۴ تا ۲۰ تغییر میکند. برای اندازهگیری امتیاز پرسشنامهها، از دستور Compute Variable استفاده خواهیم کرد و جمع مقادیر کدگذاری شده را برای هر فرد (پرسشنامه) محاسبه میکنیم. ابتدا از مسیر زیر محاسبه جمع مقادیر را پی میگیریم.
Transform — Compute Variable
کافی است تنظیمهای مربوطه را مطابق با تصویر زیر انجام دهید تا در متغیری به نام total، امتیاز پرسشنامهها محاسبه شود. واضح است که از تابع SUM برای بدست آوردن مجموع مقادیر استفاده شده است.

خلاصه و جمعبندی
همانطور که مشخص شد، میتوان از طیف لیکرت در SPSS برای تعیین امتیاز پرسشنامه و همچنین استنباط و اجرای آزمونهای آماری، استفاده کرده و نتایج را تفسیر نمود. روشهای مبتنی بر آمار پارامتری و ناپارامتری روی نتایج و پاسخهای جمعآوری شده با مقیاس لیکرت قابل اجرا است و حتی براساس توزیع دو جملهای یا چند جملهای نیز میتوان نتایج جالبی براساس جدول توافقی مشاهده کرد. به هر حال از آنجایی که پرسشنامه، ابزار مطلوبی و مقرون به صرفهای برای جمعآوری دادهها است، طیف لیکرت نیز در تحلیلهای پرسشنامهای نقش مهمی ایفا میکند. نمایش و توصیف دادههایی با طیف لیکرت نیز از جنبههای مهم در نمایش و انتقال بار اطلاعاتی دادهها محسوب میشود.
مطالب مجله فرادرس را در جستجوی گوگل سریعتر ببینید













ممنون من خیلی گشتم بهترین و کامل ترین توضیح در سایت های زبان فارسی رو داده بودید
مطالب فرادرس در عین سادگی توانایی زیادی در انتقال مفاهیم درسی دارد. بنده دانشجوی دکتری هستم و تمام مطالب مورد نیاز خود را از فرادرس می آموزم. خدا قوت به شما
عالی بسیار زیبا . ممنون و سپاسگزارم
سلام ببخشید برای درصد گیری پرسشنامه مینه سوتا باید چیکار کنیم
سلام وقتتون بخیر مرسی از زحمتی که کشیدید، من به یک جدول برخوردم که مقدار مینیمم را ۱/۲۵ وارد کرده بودند، و ماکسیمم ۷، و لیکرت ۷ نقطه ای بوده شاخصشون، دلیل اینکه ۱/۲۵ بوده چه هست به نظر شما؟
با سلام و وقت بخیر خدمت استاد و مدرس گرامی. قبل از هر چیز، من واقعا از تسلط بالا و آموزش های بسیار خوب استاد محترم بسیار استفاده کردم و امیدوارم علاقمندان هم بتونن از این اطلاعات ارزشمند استفاده کنند. فقط جسارتا پیرو مقاله یک سوال داشتم.
به طور خلاصه گفته شد که “طبق قضیه حد مرکزی امکان استفاده از جمع کردن یا میانگینگیری
از کدهای مربوط به پاسخها طیف لیکرت، امکانپذیراست”. با این حال بنظر میرسد با وجود احراز شرط متناهی بودن واریانس، اما شرط هم توزیع بودن متغیرها برای نرمال فرض کردن توزیع (در صورت استفاده از حد مرکزی) قابل احراز نباشد. مضافا اینکه در بسیاری از پرسش نامه ها، تست نرمالیتی امتیاز نتایج پرسشنامه نیز واقعا نرمال نیست. لذا قصد استعلام بود آیا همچنان استفاده از این شاخص ها (نظیر میانیگن که پارامتریک محسوب میشود) برای محاسبه امتیاز سازه ها بدون استناد به قضه حد مرکزی نیز امکان پذیرست؟ یا کلا باید از میانه و روش های ناپارامتریک بعنوان جایگزین استفاده شود. با سپاس فراوان
سلام دوست و همراه گرامی،
فرض کنید هر سوال با طیف لیکرت چهار سطحی، یک پاسخ تصادفی داشته باشد. از آنجایی که احتمال پاسخ مورد نظر ما، در این حالت، دارای توزیع برنولی با احتمال ۱/۴ است، مجموع نمرات یا امتیازات پاسخها نیز دارای توزیع دو جملهای است که اگر تعداد آنها زیاد باشد، میتوان با تقریب توزیع نرمال، مقدار احتمال را محاسبه کرد. در نتیجه مجموع یا میانگین پاسخهای پرسشنامه را با توزیع نرمال در نظر میگیرند و با استفاده از آزمونهای پارامتری، نتایج را تحلیل میکنند.
توجه داشته باشید که تعداد سوالات و پرسشنامهها باید به حدی باشد که تقریب نرمال برای توزیع دو جملهای مناسب باشد.
باز هم از اینکه به مجله فرادرس توجه دارید، سپاسگزاریم.
پیروز و پایدار باشید.
بسیار مفید و عالی بود.آموزش هایی به این شکل که قدم به قدم تصویری آموزش داده میشه بسیار راهگشا هستن و سریع کار آدم رو راه می اندازند.موفق باشید