آرایه ها و معنی درس کبوتر طوق دار فارسی یازدهم

آورده‌اند که در ناحیت کشمیر متصیدی خوش و مرغزاری نزه بود که از عکس ریاحین او، پر زاغ چون دم طاووس نمودی و در پیش جمال او دم طاووس به پر زاغ مانستی.

معنی: حکایت کرده‌اند که در ناحیه کشمیر، شکارگاهی خوب و سبزه‌‌زاری خرم وجود داشت که از بازتاب گیاهان خوشبوی آن مکان، پر زشت کلاغ مانند دم طاووس زیبا به نظر می‌رسید و حتی دم طاووس هم در مقابل زیبایی آن سبزه‌زار، مانند پر کلاغ، زشت به نظر می‌رسید.

درافشان لاله در وی چون چراغی
ولیک از دود او بر جانْش داغی

معنی: در آن سبزه‌زار، گل‌های لاله مانند چراغی درخشنده بودند ولی از دود چراغ، وسط گلبرگ‌های لاله، سیاه شده بود.

شقایق بر یکی پای ایستاده
چو بر شاخ زمرد، جام باده

معنی: گل شقایق روی ساقه خود جوری ایستاده بود که مانند جامی از شراب بود که روی پایه‌ای از سنگ سبز زمرد قرار دارد.

و در وی شکاری بسیار و اختلاف صیادان آنجا متواتر. زاغی در حوالی آن بر درختی بزرگ گشن خانه داشت. نشسته بود و چپ و راست می‌نگریست. ناگاه صیادی بدحال خشن‌جامه، جالی بر گردن و عصایی در دست، روی بدان درخت نهاد. بترسید و با خود گفت: «این مرد را کاری افتاد که می‌آید و نتوان دانست که قصد من دارد یا از آن کس دیگر. من باری جای نگه دارم و می‌نگرم تا چه کند.»

معنی: در آن سبزه‌زار، صید و شکار زیاد بود و شکارچیان مدام در آنجا رفت و آمد می‌کردند. در اطراف آن چمنزار، زاغی بر روی درخت بزرگ و انبوهی زندگی می‌کرد. آن زاغ روی آن درخت نشسته بود و به اطراف خود نگاه می‌کرد. ناگهان شکارچی‌ای بدحال و بد لباس که دامی را بر گردن خودش گذاشته بود و عصایی در دست داشت، به سمت همان درخت حرکت کرد. زاغ ترسید و با خود گفت: «این مرد قطعاً برای انجام کاری به این طرف می‌آید و نمی‌توان فهمید که قصد دارد من را شکار کند یا کس دیگری را. به هر حال من در جای خودم می‌مانم و می‌بینم که چه کار می‌کند.»

صیاد پیش آمد و جال بازکشید و حبه بینداخت و در کمین بنشست. ساعتی بود؛ قومی کبوتران برسیدند و سر ایشان کبوتری بود که او را مطوَّقه گفتندی و در طاعت و مطاوعت او روزگار گذاشتندی. چندان که دانه بدیدند، غافل‌وار فرود آمدند و جمله در دام افتادند و صیاد شادمان گشت و گرازان به تگ ایستاد، تا ایشان را ضبط آرد و کبوتران اضطرابی می‌کردند و هریک خود را می‌کوشید.

معنی: شکارچی جلو آمد و دام خود را پهن کرد و دانه‌ها را روی آن ریخت و پنهان شد. مدتی در همانجا بود. گروهی از کبوتران به آنجا رسیدند که رهبر آن‌ها کبوتری بود که به آن، «طوق‌دار» می‌گفتند و در فرمانبری از او روزگار خود را می‌گذراندند. کبوتران وقتی دانه‌ها را دیدند، ناآگاهانه پایین آمدند و در دام اسیر شدند. شکارچی خوشحال شد و با غرور و تکبر شروع به دویدن کرد تا کبوتران را بگیرد. کبوتران بی‌تابی می‌کردند و هرکدام از آ‌ن‌‌ها تلاش می‌کرد تا خودش را نجات دهد.

مطوقه گفت: «جای مجادله نیست؛ چنان باید که همگنان استخلاص یاران را مهم‌تر از تخلص خود شناسد و حالی صواب آن باشد که جمله به طریق تعاون قوتی کنید تا دام از جای برگیریم که رهایش ما در آن است.» کبوتران فرمان وی بکردند و دام برکندند و سر خویش گرفت و صیاد در پی ایشان ایستاد، بر آن امید که آخر درمانند و بیفتند.

معنی: طوق‌دار گفت: «الان زمان و مکان دعوا نیست. الان همه باید رهایی دوستان را مهم‌تر از رهایی خود بدانیم و الان کار درست این است که همگی با همکاری تلاش کنید تا دام را از زمین بلند کنیم زیرا رهایی و نجات ما در گرو انجام این کار است.» کبوتران به دستور او گوش دادند و دام را از زمین بلند کردند راه خود را پیش گرفتند و شکارچی به امید اینکه کبوتران درنهایت خسته بشوند و روی زمین بیفتند، شروع به تعقیب آن‌ها کرد.

و زاغ با خود اندیشید که بر اثر ایشان بروم و معلوم گردانم فرجام کار ایشان چه باشد که من از مثل این واقعه ایمن نتوانم بود و از تجارب برای دفع حوادث سلاح‌ها توان ساخت.

معنی: و زاغ با خود فکر کرد که به دنبال آن‌ها بروم و بفهمم که پایان کار آن‌ها چه خواهد شد زیرا ممکن است من هم دچار چنین اتفاقی شوم و می‌توان از تجربه، به عنوان سلاحی برای دور نگه داشتن اتفاقات بد استفاده کرد.

و مطوقه چون بدید که صیاد در قفای ایشان است، یاران را گفت: «این ستیزه‌روی در کار ما به جدّ است و تا از چشم او ناپیدا نشویم، دل از ما برنگیرد. طریق آن است که سوی آبادانی‌ها و درختستان‌ها رویم تا نظر او از ما منقطع گردد، نومید و خایب بازگردد که در این نزدیکی موشی است از دوستان من؛ او را بگویم تا این بندها ببرد.» کبوتران اشارت او را امام ساختند و راه بتافتند و صیاد بازگشت.

معنی: وقتی طوق دار دید که صیاد دنبال آن‌ها می‌آید به یارانش گفت: «این گستاخ (شکارچی) در تعقیب و گرفتن ما جدی است و تا زمانی که بتواند ما را ببیند ما را رها نخواهد کرد. راه درست این است که به سمت آبادی‌ها و مکان‌های پردخت برویم تا او ما را نبیند و ناامید و بدن بهره، برگردد زیرا نزدیک اینجا موشی زندگی می‌کند که دوست من است. من به او می‌گویم که این بندها را ببرد.» کبوتران به حرف طوق‌دار گوش دادند و راهشان را عوض کردند و صیاد هم برگشت.

مطوقه به مسکن موش رسید. کبوتران را فرمود که «فرود آیید.» فرمان او نگاه داشتند و جمله بنشستند و آن موش را زبرا نام بود، با دهای تمام و خرد بسیار؛ گرم و سرد روزگار دیده و خیر و شر احوال مشاهدت کرده.

معنی: طوق دار به مکان زندگی موش رسید. به کبوتران دستور داد که «فرود بیایید روی زمین.» کبوتران از دستور طوق دار اطاعت کردند و همگی نشستند. نام آن موش زبرا بود و بسیار زیرک و عاقل بود و تجربه‌های خوب و بد خیلی زیادی داشت.

و در آن مواضع از جهت گریزگاهِ روز حادثه صد سوراخ ساخته و هر یک را در دیگری راه گشاده و تیمار آن فراخور حکمت و بر حسب مصلحت بداشته. مطوقه آواز داد که «بیرون آی.» زبرا پرسید که «کیست؟» نام بگفت؛ بشناخت و به تعجیل بیرون آمد.

معنی: آن موش در آنجا برای آنکه راه فراری برای روز حادثه داشته باشد، صد سوراخ درست کرده بود و همه آن‌ها را به همدیگر راه داده بود و متناسب با دانش و عاقبت‌اندیشی خود از آن‌ راه‌ها مراقبت می‌کرد. طوق‌دار او را صدا زد که بیرون بیا. موش پرسید کیست و طوق دار نام خود را گفت. موش، طوق‌دار را شناخت و سریع بیرون آمد.

چون او را در بند بلا بسته دید، زهاب دیدگان بگشاد و بر رخسار جوی‌ها براند و گفت: «ای دوست عزیز و رفیق موافق، تو را در این رنج که افکند؟» جواب داد که: «مرا قضای آسمانی در این ورطه کشید.» موش این بشنود و زود در بریدن بندها ایستاد که مطوقه بدان بسته بود. گفت: «نخست از آنِ یاران گشای.» موش بدین سخن التفات ننمود.

معنی: وقتی موش دید که طوق دار اسیر شده است، شروع به گریه کرد و بسیار اشک ریخت. گفت: «ای دوست عزیز و رفیق همراه من! چه کسی تو را در رنج اسارت انداخت؟» طوق دار جواب داد: «قسمت چنین بود که من اسیر شوم.» موش این را شنید و خیلی زود شروع به بریدن بندهای دامی کرد که به طوق‌دار بسته شده بود. طوق‌دار گفت: «اول بند دام یارانم را باز کن.» موش به این حرف طوق‌دار توجهی نکرد.

گفت: «ابتدا از بریدن بند اصحاب اولی‌تر.» گفت: «این حدیث را مکرر می‌کنی؛ مگر تو را به نقش خویش حاجت نمی‌باشد و آن را بر خود حقی نمی‌شناسی؟» گفت: «مرا بدین ملامت نباید کرد که من ریاست این کبوتران تکلفل کرده‌ام و ایشان را از آن روی بر من حقی واجب شده است و چون ایشان حقوق مرا به طاعت و مناصحت بگزاردند و به معونت و مظاهرت ایشان از دست صیاد بجستم، مرا نیز از عهده لوازم ریاست بیرون باید آمد و مواجب سیادت را به ادا رسانید و می‌ترسم که اگر از گشادن عقده‌های من آغاز کنی، ملول شوی و بعضی از ایشان در بند بمانند و چون من بسته باشم -اگرچه ملالت به کمال رسیده باشد- اهمال جانب من جایز نشمری و از ضمیر، بدان رخصت نیابی و نیز در هنگام بلا شرکت بوده است، در وقت فراغ موافقت اولی‌تر والّا طاعنان مجال وقیعت یابند.»

معنی: طوق‌دار گفت: «بریدن بند دام پیروان و یارانم بر بریدن بندهای دام من اولویت دارد.» موش گفت: «این حرف را مدام تکرار می‌کنی. مگر تو به جان خودت نیاز نداری و جان تو حقی بر گردنت ندارد؟» طوق‌دار گفت: «نباید من را به این خاطر سرزنش کنی زیرا من ریاست این کبوتران را بر عهده گرفته‌ام و به این دلیل، آن‌ها حقی بر گردن من دارند و چون کبوتران با فرمانبری و پذیرفتن نصیحت‌های من، حق من را ادا کردند و با کمک و پشتیبانی آن‌ها از دست شکارچی رهایی پیدا کردم، من هم باید به عنوان بزرگ این گروه، به وظایف رهبری خود عمل کنم و می‌ترسم که اگر اول بندهای دام من را باز کنی، خسته شوی و برخی از کبوتران در دام اسیر بمانند ولی اگر من در دام بسته بمانم، تو هرچقدر هم خسته و ناتوان شده باشی، در حق من سهل‌انگاری نخواهی کرد و قلبت هم به اسیر ماندن من راضی نمی‌شود. علاوه بر این، من و دیگران کبوتران در هنگام بلا و گرفتاری با هم بوده‌ایم پس کار درست آن است که در زمان رهایی نیز همراه هم باشیم وگرنه طعنه‌زنان و عیب‌جویان، فرصت بدگویی پیدا می‌کنند.»

موش گفت: «عادت اهل مکرمت این است و عقیدت ارباب مودت بدین خصلت پسندیده و سیرت ستوده در موالات تو صافی‌تر گردد و ثقت دوستان به کرم عهد تو بیفزاید.» و آنگاه به جدّ و رغبت بندهای ایشان تمام ببرید و مطوقه و یارانش مطلق و ایمن بازگشتند.

معنی: موش گفت: «عادت بزرگان اینگونه است و با این ویژگی پسندیده و ذات پسندیده، باور و اطمینان یاران نسبت به تو خالص‌تر می‌شود و اعتماد دوستان به بخشش پیمان تو بیشتر می‌شود.» و آن زمان با جدیت و علاقه، تمام بندهای کبوتران را برید و طوق‌دار و یاران او، آزاد و در امنیت برگشتند.