آرایه ها و معنی درس یکم فارسی دوازدهم

منت خدای را عزوجل که طاعتش موجب قربت است و به شکر اندرش مزید نعمت. هر نفسی که فرو می‌رود، مُمِدِّ حیات است و چون برمی‌آید، مفرِّح ذات. پس در هر نفسی دو نعمت موجود است و بر هر نعمتی شکری واجب.

معنی: شکر مخصوص خداوند بلندمرتبه است که فرمان‌پذیرفتن از او باعث نزدیکی به او می‌شود و شکر از او نعمت‌ها را افزایش می‌دهد. هر نفسی که می‌کشیم، فرو بردن آن باعث یاری به زندگی می‌شود و وقتی نفس بیرون می‌آید، باعث خوشی ما می‌شود. بنابراین در هر نفسی که می‌کشیم، دو نعمت وجود دارد و لازم است که برای هر نعمتی، شکر کنیم.

از دست و زبان که برآید
کز عهده شکرش به در آید؟

معنی: هیچ کس نمی‌تواند آنگونه که شایسته است شکر نعمت‌های خدا را به جا بیاورد.

«إعملوا آل داوود شکراً و قلیل من عبادی الشّکور.»

معنی: ای خاندان داوود! شکر به جای بیاورید که تعداد کمی از بندگان من، سپاسگزار و شاکر هستند.

بنده همان به که ز تقصیر خویش
عذر به درگاه خدای آورد

معنی: بهتر است که بنده، به خاطر تقصیر خود (کوتاهی و گناه) به درگاه خداوند برود و از او بخشش بخواهد.

ورنه، سزاوار خداوندی‌اش
کس نتواند که به جای آورد

معنی: وگرنه هیچ‌کس نمی‌تواند آنچنان که شایسته خداوند است، شکر او را به جا بیاورد.

باران رحمت بی‌حسابش همه را رسیده و خوان نعمت بی‌دریغش همه جا کشیده. پرده ناموس بندگان به گناه فاحش ندرد و وظیفه روزی به خطای منکر نبُرد.

معنی: رحمت بسیار زیاد خداوند مانند باران بر همه انسان‌ها رسیده و نعمت‌های بی‌شمار او به همه رسیده است. خداوند آبروی بندگان خود را حتی به خاطر گناهان بزرگ و آشکار آن‌ها نمی‌برد و به خاطر زشتی گناهان آن‌ها، روزی آن‌ها را قطع نمی‌کند.

فراش باد صبا را گفته تا فرش زمردین بگسترد و دایه ابر بهاری را فرموده تا بنات نبات در مهد زمین بپرورد. درختان را به خلعت نوروزی قبای سبز ورق در بر گرفته و اطفال شاخ را به قدوم موسم ربیع کلاه شکوفه بر سر نهاده. عصاره تاکی به قدرت او شهد فایق شده و تخم خرمایی به تربیتش نخل باسق گشته.

معنی: خداوند به باد صبا امر کرده است تا گیاهان و گل‌ها را روی زمین پهن کند و به ابر بهاری دستور داده است که گیاهان را در زمین پرورش بدهد. او به عنوان لباس هدیه نوروز، به درختان لباس سبز (برگ‌های سبز) پوشانده است و به خاطر رسیدن بهار، بر سر شاخه‌های درختان، شکوفه‌ها را قرار داده‌ است. شیره انگور از قدرت خداوند به شهدی عالی تبدیل شده و هسته خرما به خاطر توجه خدا تبدیل به درخت نخل بزرگی شده است.

ابر و باد و مه و خورشید و فلک در کارند
تا تو نانی به کف آری و به غفلت نخوری

معنی: همه هستی مشغول هستند تا تو بتوانی روزی خود را به دست بیاوری و از یاد خدا غافل نباشی.

همه از بهر تو سرگشته و فرمانبردار
شرط انصاف نباشد که تو فرمان نبری

معنی: وقتی همه هستی تحت امر تو و مطیع تو هستند، انصاف و درست نیست که تو نیز مطیع خداوند نباشی که کل هستی را تحت فرمان تو قرار داده است.

در خبر است که از سرور کاینات و مفخر موجودات و رحمت عالمیان و صفوت آدمیان و تتمه دور زمان، محمد مصطفی، صلّی الله علیه و آله و سلّم،

معنی: محمد مصطفی، برترین جهانیان و باعث افتخار همه موجودات و رحمت خدا بر همه جهانیان، برگزیده انسان‌ها و نهایت کمال و اوج در روزگار، که سلام و درود خدا بر او باد، چنین روایت شده است (ادامه در بیت‌های بعدی است.):

شفیعٌ مطاعٌ نبیٌ کریم
قسیمٌ جسیمٌ نسیمٌ وسیم

معنی: او شفاعت کننده، فرمانروا، پیام‌آور و بخشده است. او صاحب جمال، خوش‌اندام، خوش‌بو و دارای نشان پیامبری است.

بَلَغ العُلی بکماله، کشف الدجیٰ بجماله
حسنت جمیعُ خصاله صلّوا علیه و آله

معنی: به دلیل کمال خود به جایکاه بلندی رسید و باجمال خود، تاریکی‌ها را از بین برد. همه ویژگی‌های او نیکو است، بر او و خاندانش دورد بفرستید.

چه غم دیوار امت را که دارد چون تو پشتیبان
چه باک از موج بحر آن را که باشد نوح کشتیبان؟

معنی: ای پیامبر! مسلمانان وقتی تو را دارند، هیچ غم و مشکلی ندارند، همانطور که وقتی نوح، هدایت کشتی را به عهده داشته باشد، کسی از موج دریا نمی‌ترسد.

هر گه که یکی از بندگان گنهکار پریشان‌روزگار، دست انابت به امید اجابت به درگاه حق جلّ‌وعلا بردارد، ایزد تعالی در او نظر نکند بازش بخواند؛ باز اعراض فرماید. بار دیگرش به تضرع و زاری بخواند. حق، سبحانه و تعالی فرماید: یا ملائکتی قد استحیَیْتُ من عبدی و لیس له غیری فقد غَفَرٌتُ له. دعوتش اجابت کردم و امیدش برآوردم که از بسیاری دعا و زاری بنده همی شرم دارم.

معنی: هر زمان که یکی از بندگان گناهکار ناآرام به امید پذیرش خدا، ز خدواند طلب توبه کند و دستش را به امید به سوی او بلند کند، خداوند بلندمرتبه به او توجه نمی‌کند. آن بنده بار دیگر خداوند را صدا می‌کند و خداوند باز هم از آن بنده روی می‌گرداند. آن بنده بار دیگر با التاس و گریه خداوند را صدا می‌زند و خداوند پاک و بلندمرتبه می‌گوید: «ای فرشتگان من! من از بنده خود شرم دارم. او غیر من از پناهی ندارد پس او را بخشیدم.» خواسته‌اش را پذیرفتم و آرزویش را برآورده کردم زیرا از اینکه بنده‌ام بسیار دعا و زاری کند، شرمگین می‌شوم.

کرم بین و لطف خداوندگار
گنه بنده کرده است و او شرمسار

معنی: بخشش و لطف خداوند را ببین که بنده گناه کرده و خداوند شرمگین است.

عاکفان کعبه جلالش به تقصیر عبادت معترف که: ما عبدناک حق عبادتک و واصفان حیله جمالش به تحیر منسوب که: ما عرفناک حق معرفتک.

معنی: عبادت‌کنندگان خدا به کوتاهی در عبادت اعتراف می‌کنند که: «ما تو را آنگونه که شایسته تو است، نپرستیدیم.» و وصف‌کنندگان زیبایی او، به سرگشتگی و تعجب نسبت داده شده‌اند که: «ما تو را آنطور که شایسته تو است، نشناختیم.»

گر کسی وصف او ز من پرسد
بی‌دل از بی‌نشان چه گوید باز؟

معنی: اگر کسی بخواهد من خداوند را برای او توصیف کنم، نمی‌توانم این کار را انجام دهم زیرا عاشق نمی‌تواند معشوق نادیدنی خود (خدا) را توصیف کند.

عاشقان، کشتگان معشوقند
برنیاید ز کشتگان آواز

معنی: عاشقان واقعی از عشق به معشوق خود مرده‌اند و انسان مرده نیز نمی‌تواند سخن بگوید. (و معشوق خود را توصیف کند.)

یکی از صاحب‌دلان سر به جیب مراقبت فروبرده بود و در بحر مکاشفت مستغرق شده؛ آن گه که از این معاملت بازآمد، یکی از یاران به طریق انبساط گفت: «از این بوستان که بودی، ما را چه تحفه کرامت کردی؟»

معنی: یکی از عارفان که بسیار در حالت مراقبه و کشف و شهود عرفانی بود، وقتی از این حالت خارج شد، یکی از دوستانش به شوخی به او گفت: «از این حالت عرفانی و گشت و گذاری که در آن بودی چه چیزی برای ما به عنوان هدیه آورده‌ای؟»

گفت: «به خاطر داشتم که چون به درخت گل رسم، دامنی پر کنم هدیه اصحاب را چون برسیدم، بوی گل چنان مست کرد که دامنم از دست برفت.»

معنی: گفت: «در نظر داشتم که وقتی به حالت معنوی و عرفانی رسیدم، مقداری از آن معارف الهی و معنوی را به عنوان هدیه برای دوستان بیاورم اما زمانی که به آن حالت دست پیدا کردم، آنچنان از آن معارف الهی مست شده بودم که اختیار خودم را از دست دادم.»

ای مرغ سحر! عشق ز پروانه بیاموز
کان سوخته را جان شد و آواز نیامد

معنی: ای مرغ سحر (بلبل)، عشق را از پروانه یاد بگیر زیرا در راه رسیدن به معشوق سوخت و مرد اما صدایی از او شنیده نشد.

این مدعیان در طلبش بی خبران‌اند
کان را که خبر شد، خبری باز نیامد

معنی: کسانی که درباره عرفان و رسیدن به معرفت الهی، ادعا می‌کنند، هیچ آگاهی و معرفتی ندارند زیرا کسی که به آن معرفت و آن درجه از عرفان برسد، ادعایی نمی‌کند.