قالب مستزاد چیست؟ – به زبان ساده با مثال و تمرین

آن زنان با طفلکان بیرون شدند
شادمان تا خیمه شه آمدند
هر زن نوزاده بیرون شد ز شهر
سوی میدان غافل از دستان و قهر
چون زنان جمله بدو گرد آمدند
هرچه بود آن نر ز مادر بستدند
...
(مولوی)

شنیده‌ام سخنی خوش که پیر کنعان گفت
«فراق یار نه آن می‌کند که بتوان گفت»
...
گره به باد مزن گرچه بر مراد رود
که این سخن به مثل، باد با سلیمان گفت
به مهلتی که سپهرت دهد ز راه مرو
تو را که گفت که این زال ترک دستان گفت؟
...
(حافظ)

آمد بهار خرم شد عرصه‌های عالم
پر گلستان
از دست هر نگاری، نیکوتر از بهاری
باده ستان
ر عز و ناز و شادی بر تخت ملک بادی
تا جاودان
...
(مسعود سعد سلمان)

دشمن به غلط گفت که من فلسفی‌ام
ایزد داند که آنچه او گفت، نی‌ام
لیکن چو در این غم‌آشیان آمده‌ام
آخر کم از آنکه من بدانم که کی‌ام
(خیام)

رقیب گر هنر هم دزدد از من، من نخواهد شد
به گلخن گرچه گل هم بشکفد گلشن نخواهد شد
مگر با داس سیمین، کِشت زرین بدروی ورنه
به مشتی خوشه در هم کوفتن، خرمن نخواهد شد
حجابی نیست در طور تجلی لیکن اینش هست
که محرم جز شبان وادی ایمن نخواهد شد
(شهریار)

تهمتن بدو گفت یک هفته شاد
همی باش تا پاسخ آریم یاد
بدین خواهش اندیشه باید بسی
همان نیز پرسیدن از هر کسی
چو بشنید گرسیوز پیش‌بین
زمین را ببوسید و کرد آفرین
یکی خانه او را بیاراستند
به دیبا و خوالیگران خواستند
(فردوسی)

یاد داری که ز من خنده‌کنان پرسیدی
چه ره‌آورد سفر دارم از این راه دراز
چهره‌ام را بنگر تا به تو پاسخ گوید
اشک شوقی که فروخفته به چشمان نیاز
چه ره‌آورد سفر دارم ای مایه عمر؟
سینه‌ای سوخته در حسرت یک عشق محال
(فروغ فرخزاد)

گوش کن جاده صدا می‌زند از دور، قدم‌های تو را
چشم تو زینت تاریکی نیست
پلک‌ها را بتکان، کفش به پا کن و بیا
و بیا تا جایی که پر ماه به انگشت تو هشدار دهد
و زمان روی کلوخی بنشیند با تو
و مزامیر شب اندام تو را مثل یک قطعه آواز به خود جذب کنند.
پارسایی است در آنجا که تو را خواهد گفت:
بهترین چیز رسیدن به نگاهی است که از حادثه عشق تر است.
(سهراب سپهری)

چشم او چندان که مست خواب می‌سازد مرا
تاب آن موی میان بی‌تاب می‌سازد مرا
تا شدم محو جمال او اثر از من نماند
چون کتان آمیزش مهتاب می‌سازد مرا
تا نگشتم دور از او کامل نگشتم همچو ماه
دوری خورشید عالم‌تاب می‌سازد مرا
...
(صائب تبریزی)

از تو کبریتی خواستم که شب را روشن کنم
تا پله‌ها و تو را گم نکنم
کبریت را که افروختم آغاز پیری بود
گفتم دستانت را به من بسپار
که زمان کهنه شود
و بایستد
دستانت را به من سپردی
زمان کهنه شد و مرد
(احمدرضا احمدی)

شاه ایران گر عدالت را نخواهد باک نیست
زانکه طینت پاک نیست
دیده خفاش از خورشید در رنج و عناست
کار ایران با خداست
باش تا آگه کند شه را از این نابخردی
انتقام ایزدی
انتقام ایزدی برق است و نابخرد گیاست
کار ایران با خداست
...
(ملک‌الشعرا بهار)

دلا پوشم ز عشقت جامه نیل
نهم داغ غمت چو لاله بر دیل
دم از مهرت زنم همچون دم صبح
وز آن دم تا دم صور سرافیل
(باباطاهر عریان)

قالب مستزاد از قرن پنجم در ادبیات فارسی وجود داشته است اما رواج آن به دوره معاصر و مشروطه برمی‌گردد.

همه شعرهای فارسی سروده شده در قالب مستزاد، دارای مضامین اجتماعی، سیاسی و ملی-میهنی هستند زیرا این قالب شعری برای سرودن همین مضامین ابداع شده است.

قالب مستزاد از قالب‌های دیگر مانند غزل و قطعه ساخته می‌شود یعنی شاعران با اضافه کردن واژه‌هایی به انتهای هر مصراع از این قالب‌های شعری، شعر خود را در قالب مستزاد می‌سرایند.

ملک‌الشعرا بهار و ادیب الممالک فراهانی از برجسته‌ترین شاعران مستزادسرا در دوره مشروطه هستند که ضمن پایبندی به سنت‌های ادبی کهن و قالب‌های شعری کهن، نوآفرینی نیز می‌کردند.

کس نیست که گوید ز من آن ترک ختارا
گر رفت خطایی
بازآی که داریم توقع ز تو یارا
با وعده وفایی
منداز به نام من دل‌سوخته، فلفل
بر آتش رخساز
کافتاده دل از دانه مشکین تو ما را
در دام بلایی
(خواجوی کرمانی)

ای ریخته سودای تو خون دل ما را
بی هیچ گناهی
بنواز دمی خسته شمشیر جفا را
یارا به نگاهی
باد سحر از روضه رضوان خبر آورد
امروز به گلزار
ای سرو روان هست مگر پیک صبا را
در کوی تو راهی
(کمال خجندی)

چون شاخ گل آنروز که در خانه زینی
آشوب جهانی
و امروز که چون سرو سهی بزم نشینی
آشوب نشانی
گه با من دل‌سوخته شیرین‌تری از شهد
گه تلخ‌تر از زهر
(اهلی شیرازی)

تنها یک‌بار می‌توانست
در آغوشش کشد
و می‌دانست آنگاه چون بهمنی فرو می‌ریزد
و می‌خواست به آغوشم پناه آورد
نامش برف بود
تنش برفی
قلبش از برف
و تپشش صدای چکیدن برف
بر بام‌های کاهگلی
و من او را
چون شاخه‌ای که زیر بهمن شکسته باشد
دوست می‌داشتم.
(بیژن الهی)

دارای وزن عروضی / دارای محتواهایی چون مضمامین اجتماعی و سیاسی، مدحی و... / قافیه در مصراع اول و مصراع‌های زوج / عدم الزام به رعایت قافیه در بخش‌های اضافه شده به مصراع‌ها

دارای بندهای نامساوی / دارای وزن عروضی خاص / دارای آزادی عمل شاعر در انتخاب مضمون / دارای جایگاه خاص قافیه

دارای وزن عروضی / دارای بخش‌هایی اضافی بعد از هر مصراع / دارای جایگاه خاص قافیه با توجه به قالب اصلی شعر (غزل، قطعه و...) / دارای مضامینی چون مدح و موضوعات اجتماعی

دارای وزن عروضی / دارای بخش‌هایی اضافی بعد از هر مصراع با وزن متفاوت با وزن مصراع / دارای قافیه در هر مصراع و در بخش‌های اضافی هر مصراع

این تفاوت‌ عقل‌ها را نیک دان
در مراتب از زمین تا آسمان
هست عقلی هم‌چو قرص آفتاب
هست عقلی کمتر از زهره و شهاب
هست عقلی چون چراغی سرخوشی
هستی عقلی چون ستاره آتشی
(مولانا)

شمر نگذاشت پس از قتل تو معجر به سرم
ای شه خون جگرم!
کفنی بهر قد و قامت رعنای تو نیست
خیز کاین جای تو نیست
دادی ای شاه به میدان محبت سر خویش
به ره داور خویش
از خدا غیر خدا هیچ تمنای تو نیست
خیز کاین جای تو نیست
...
(صامت بروجردی)

ای سرو بلندقامت دوست
وه وه که شمایلت چه نیکوست
در پای لطافت تو میراد
هر سرو سهی که بر لب جوست
...
بنشینم و صبر پیش گیرم
دنباله کار خویش گیرم
در عهد تو ای نگار دلبند
بس عهد که بشکنند و سوگند
دیگر نرود به هیچ مطلوب
خاطر که گرفت با تو پیوند
...
بنشینم و صبر پیش گیرم
دنباله کار خویش گیرم
...
(سعدی)

از چه روی چون ارغنون ننالم؟
از جفایت ای چرخ دون ننالم
چون نگریم از درد چون ننالم
دزد را چو محرم به خانه کردم
دلا خموشی چرا؟
چو خم نجوشی چرا؟
برون شد از پرده راز (پرده راز، پرده راز)
تو پرده‌پوشی چرا؟
...
(عارف قزوینی)

قالب چهارپاره نیز مانند قالب مستزاد از قرن پنجم هجری در اشعار فارسی وجود داشت اما رواج آن مربوط به دوره مشروطه است.

در قالب چهارپاره به جای اضافه شدن بخشی به هر مصراع، واژه یا واژه‌هایی به هر بیت اضافه می‌شوند.

قالب چهارپاره شعری است که هر دو بیت آن قافیه‌ای جداگانه با بیت‌های بعد و قبل خود دارند اما بین همه آن‌ دوبیت‌ها، ارتباط معنایی برقرار است. وجه اشتراک مهم قالب چهارپاره با قالب مستزاد در رواج زیاد آن‌ها در دوره مشروطه است.

وجه اشتراک قالب چهارپاره و قالب مستزاد در این است که هر دو آن‌ها در دوره مشروطه ظهور پیدا کردند و علاوه بر آن، شاعران این قالب‌ها را با وزن عروضی «مفتعلن مفتعلن مفتعلن مفتعلن» می‌سرودند.

مادر جگرخون را روز غم به سر آمد
قاسم از سفر آمد
طالع همایون را رسم شکر بنهادم
نوجوان دامادم
بخت من دگرگونه است، ناله جوانان چیست؟
آه جان جانان چیست؟
از چه غرقه خون است قد شاخ شمشادم
نوجوان دامادم
حلقه جوانان را قاسمم نگین گشته
یا ز صدر زین گشته
(غروی اصفهانی)

از خواص است هر آن بد که رود بر اشخاص
داد از دست خواص
کیست آن کس که ز بیداد خواص است خلاص
داد از دست خواص
داد مردم ز عوام است که کالانعامند
به خدا بدنامند
که خرابی همه از دست خواص است خواص
داد از دست خواص
خیل خاصان به هوای دل خود هرزه درا
ایمن از حبس و جزا
ور عوامی سقطی گفت درافتد به قصاص
داد از دست خواص
(ملک‌الشعرا بهار)

خبر از طوس مگر آمده با پیک صبا
از غریب‌الغرباء
که چه گل کرده به‌ تن پیرهن صبر قبا
از غمش آل عبا
طور سینای تجلی شده یکسان با خاک
سینه سینا چاک
گویی از سوز غم و حسرت آن مهرلقا
خر موسی صعقا
یوسف مصر حقیقت چه شد از یثرب دور
شد به پا شور نشور
(غروی اصفهانی)

ای پیک غم برگو چه شد بیمار ما را
دلدار ما را
آن نوجوان ناتوان بی‌نوا را
بی‌آشنا را
جز بانوان بینوا بودش پرستار
یا هیچ غمخوار
یا بود جز اشک روان آن دلربا را
آبی گوارا
...
ای داد و بیداد از جفای مردم شام
بی‌تنگ و بی‌نام
(غروی اصفهانی)

نی نی خطا گفتی چنین نیست راز
نرد تخطی مباز
کز جور دل‌ها سر کشیده است باز
آن زلف دستان طراز
کوته شدش از جور دست دراز
دستان دیگر نبواز
کان سرکشی بگذشت و آن روزگار
سامان پذیرفت کار
وصل آمد و بگذشت ایام هجر
معدوم شد نام هجر
زهری که پنهان بود در جام هجر
شد جمله در کام هجر
(ملک‌الشعرا بهار)

بیایید ای کبوترهای دلخواه
سحرگاهان که این مرغ طلایی
بپرید از فراز بام و ناگاه
ببینمتان به قصد خودنمایی
بدن کافورگون پاها چو شنگرف
فشاند پر ز روی برج خاور
به گرد من فرود آیید چون برف
کشیده سر ز پشت شیشه در
(ملک‌الشعرا بهار)

از باد خزان درخت عریان گردید
چون قامت نی
وان گل که چو لاله بود ریحان گردید
کو ساغر می
از شعله شمع بود دلگرمی جمع
شب‌های سیاه
دل نیز چو برگ بید لرزان گردید
از سردی دی
(بابافغانی)

در دل چون خیره خیره کند عشق خار خار
با رنج دیر دیر کند صبر دار دار
در تن خزد ز بویه وصل تو مور مور
در من جهد ز انده هجر تو مار مار
سر در کشم به جامه در از شرم زیر زیر
گریم ز فرقت تو دل‌آزار زار زار
(مسعود سعد سلمان)