شما در حال مطالعه نسخه آفلاین یکی از مطالب «مجله فرادرس» هستید. لطفاً توجه داشته باشید، ممکن است برخی از قابلیتهای تعاملی مطالب، مانند امکان پاسخ به پرسشهای چهار گزینهای و مشاهده جواب صحیح آنها، نمایش نتیجه آزمونها، پاسخ تشریحی سوالات، پخش فایلهای صوتی و تصویری و غیره، در این نسخه در دسترس نباشند. برای دسترسی به نسخه آنلاین مطلب، استفاده از کلیه امکانات آن و داشتن تجربه کاربری بهتر اینجا کلیک کنید.
نازل به لولهای ترمودینامیکی گفته میشود که سطح مقطع آن متغیر است و به منظور افزایش سرعت جریان خروجی و کنترل جهت آن به کار میرود. در نتیجه این تغییر مومنتوم، نیرویی ایجاد میشود. این نیرو را میتوان به راحتی و با قرار دادن دست جلوی مسیر آب خروجی از شلنگ، آزمایش کرد.
مطالب مجله فرادرس را در جستجوی گوگل سریعتر ببینید
به عنوان مثال، نازل موشک را در نظر بگیرید. خروج جرم از محفظه به سمت عقب و نیروی عکسالعمل حاصل از آن در جهت مخالف، باعث ایجاد حرکت نسبی میشود. همان اندازه که ملخ در ایجاد نیروی محرکه یک هواپیمای ملخی اهمیت دارد، نازل هم در موتور جت مهم است. زیرا تبدیل انرژی به انرژی جنبشی اگزوز و مومنتوم خطی ناشی از آن که منجر به نیروی تراست (thrust) میشود، همگی داخل نازل اتفاق میافتد. اولین بار، نازل در سال ۱۸۸۸ میلادی و به طور همزمان در آلمان و سوئد اختراع شد. در برخی کتابها، تمام لولههایی را که مطابق شکل زیر دارای سطح مقطع متغیر هستند، نازل مینامند. ولی در برخی کتابها نیز، آنها را به دو دسته نازل و دیفیوزر تقسیم میکنند. در این مقاله، عملکرد نازل و دیفیوزر را مطالعه کرده و برای هریک از آنها مثالی حل شده ارائه خواهیم کرد.
عملکرد نازل و دیفیوزر
کاربرد نازل و دیفیوزر گستره وسیعی را شامل شده و از موتورهای جت و فضاپیماها تا تجهیزات آبیاری فضای سبز را در بر میگیرد. نازل (nozzle) وسیلهایست که با کاهش فشار سیال، سرعت آن را افزایش میدهد. در سوی مقابل، دیفیوزر (diffuser) به وسیلهای گفته میشود که برعکس نازل عمل میکند.
یعنی با کاهش سرعت سیال، فشار آن را بالا میبرد. سطح مقطع نازل در جهت عبور سیال، برای جریانهای فروصوت کاهش و برای جریانهای فراصوت، افزایش مییابد. خلاف این موضوع هم برای دیفیوزر صادق است.
نرخ انتقال حرارت بین سیال عبوری از داخل نازل و دیفیوزر و محیط اطراف آن معمولاً بسیار کوچک است (Q˙≈0) و در بسیاری از مسائل میتوان از آن صرف نظر کرد. زیرا سرعت سیال، بسیار زیاد است و فرآیند به قدری سریع اتفاق میافتد که فرصتی برای انتقال حرارت باقی نمیماند. همچنین، کار انجام شده و تغییر انرژی پتانسیل در نازل و دیفیوزر نیز برابر صفر است. ولی به دلیل سرعت بالای سیال در عبور از آنها، تغییرات انرژی جنبشی بسیار محسوس است و باید محاسبه شود. شکل زیر را در نظر بگیرید. در ادامه، با ارائه دو مثال، معادلات ترمودینامیکی را در نازل و دیفیوزر به کار خواهیم برد.
مثال 1
سؤال: هوا با دمای
$$\large 10 \: ^\circ C$$ و فشار 80kPa، به طور یکنواخت وارد دیفیوزر متعلق به یک موتور جت میشود. سرعت ورود هوا برابر با 200m/s است و مساحت مقطع ورودی را 0.4m2 فرض کنید. سرعت خروج هوا از دیفیوزر در مقایسه با سرعت ورودی، بسیار کوچکتر است. با توجه به این موارد، الف) نرخ دبی جرمی هوا، ب) دمای هوا در خروجی دیفیوزر را به دست آورید.
پاسخ: برای حل این مثال، شکل زیر را در نظر میگیریم. در اینجا، جرم به حجم کنترل، وارد و از آن خارج میشود. برای پایستگی جرم، رابطه m1˙=m2˙=m˙ مفروض است.
الف) برای تعیین نرخ دبی جرمی، باید ابتدا، حجم مخصوص هوا را پیدا کنیم. با استفاده از رابطه گاز کامل در ورودی دیفیوزر و به طریق زیر، ابتدا حجم مخصوص و سپس دبی جرمی را محاسبه میکنیم. از آنجایی که جریان یکنواخت است، نرخ دبی جرمی در سرتاسر دیفیوزر، ثابت و برابر مقدار به دست آمده زیر خواهد بود.
ب) با توجه به فرضیههای صورت سؤال، پایستگی انرژی را میتوان به شکل زیر بیان کرد.
E˙in−E˙out=dtdEsystem=0
در رابطه بالا، E˙in−E˙out نرخ مجموع انرژی انتقالی از طریق گرما، کار و جرم را نشان میدهد. از سوی دیگر، عبارت dtdEsystem نیز نشان دهنده نرخ تغییر انرژیهای درونی، جنبشی و پتانسیل است که در نازل برابر صفر فرض میشود. در نتیجه، رابطه E˙in=E˙out برقرار خواهد بود. این رابطه را با در نظر گرفتن صفر بودن نرخ انتقال حرارت، کار و تغییر انرژی پتانسیل، به شیوه زیر بسط میدهیم.
m˙(h1+2V12)=m˙(h2+2V22)h2=h1−2V22−V12
سرعت خروج از دیفیوزر، در مقایسه با سرعت ورود به آن، بسیار کوچکتر است (V2≪V1). بنابراین، میتوان از انرژی جنبشی در خروجی صرف نظر کرد. آنتالپی هوا در ورودی دیفیوزر با کمک جداول ترمودینامیک برابر با مقدار h1=h@283K=283.14kJ/kg است. در نتیجه با جایگذاری این مقدار در رابطه آخر، مقدار آنتالپی در خروجی به صورت زیر به دست میآید.
حال با مراجعه دوباره به جدول هوا، دمای متناظر با این مقدار آنتالپی را برابر T2=303K مییابیم. نتیجه به دست آمده نشان میدهد که دمای هوا در حدود
$$\large 20 \: ^\circ C$$ افزایش یافته، که این افزایش دما، ناشی از تبدیل انرژی جنبشی به انرژی درونی است.
مثال ۲
سؤال: بخار با فشار و دمایی به ترتیب برابر با 250psia و
$$\large 700 \: ^\circ F$$ وارد نازل میشود. سطح مقطع ورودی نازل 0.2ft2 است. نرخ دبی جرمی بخار از داخل نازل را 10lbm/s در نظر بگیرید. بخار با فشار 200psia و سرعت 900ft/s، نازل را ترک میکند. اتلاف گرما از نازل را در واحد جرم بخار، برابر با 1.2Btu/lbm در نظر بگیرید. با توجه به این مقادیر، الف) سرعت ورودی، ب) دمای بخار در خروجی را به دست آورید.
پاسخ: حجم کنترل شکل زیر را در نظر بگیرید. پایستگی جرم و صفر بودن تغییرات انرژی پتانسیل، مانند مثال قبل برقرار است. تفاوت این مثال در انتقال حرارت است. در نتیجه، نمیتوانیم از سرعت ورودی صرف نظر کنیم.
الف) با داشتن مقادیر زیر، سرعت ورودی به راحتی قابل محاسبه است.
$$\large 38 \: ^\circ F$$ کاهش یافت. این کاهش دما، به طور مستقیم از تبدیل انرژی درونی به انرژی جنبشی ناشی شده است. اتلاف گرما بسیار کم بوده و نمیتواند در این مورد، اثرگذار باشد.
در صورت علاقهمندی به مباحث مرتبط در زمینه مهندسی مکانیک، آموزشهای زیر نیز پیشنهاد میشوند:
شما در این مثال ها سیال را تراکم ناپذیر فرض کردید؟
فهیمه سکاکی
با سلام خدمت شما؛
بله، در بررسی نازل و دیفیوزر بهویژه در کاربردهای آیرودینامیک یا جریانهای گازی با سرعت بالا، اگر جریان آرام و سرعت کم باشد (مثلا در آب با سرعت پایین)، میتوان تراکمناپذیر فرض کرد.
از همراهی شما با مجله فرادرس سپاسگزاریم.
مهدی
عالی بود
baran
سلام. وقت گرامیتون بخیر
راستش هر وقت سوالی داشته باشم و جوابش تو مجله فرادرس موجود باشه خیلی خوشحال میشم، حقیقتا کارتون حرف نداره. الهی همیشه موفق باشید 🙂
سهیل بحر کاظمی
با سلام؛
از بازخورد شما بسیار سپاسگزاریم و خوشحالیم که مطالب مجله فرادرس، پاسخ سوالات شما را تا حد ممکن دادهاند.
شما در حال مطالعه نسخه آفلاین یکی از مطالب «مجله فرادرس» هستید. لطفاً توجه داشته باشید، ممکن است برخی از قابلیتهای تعاملی مطالب، مانند امکان پاسخ به پرسشهای چهار گزینهای و مشاهده جواب صحیح آنها، نمایش نتیجه آزمونها، پاسخ تشریحی سوالات، پخش فایلهای صوتی و تصویری و غیره، در این نسخه در دسترس نباشند. برای دسترسی به نسخه آنلاین مطلب، استفاده از کلیه امکانات آن و داشتن تجربه کاربری بهتر اینجا کلیک کنید.
شما در این مثال ها سیال را تراکم ناپذیر فرض کردید؟
با سلام خدمت شما؛
بله، در بررسی نازل و دیفیوزر بهویژه در کاربردهای آیرودینامیک یا جریانهای گازی با سرعت بالا، اگر جریان آرام و سرعت کم باشد (مثلا در آب با سرعت پایین)، میتوان تراکمناپذیر فرض کرد.
از همراهی شما با مجله فرادرس سپاسگزاریم.
عالی بود
سلام. وقت گرامیتون بخیر
راستش هر وقت سوالی داشته باشم و جوابش تو مجله فرادرس موجود باشه خیلی خوشحال میشم، حقیقتا کارتون حرف نداره. الهی همیشه موفق باشید 🙂
با سلام؛
از بازخورد شما بسیار سپاسگزاریم و خوشحالیم که مطالب مجله فرادرس، پاسخ سوالات شما را تا حد ممکن دادهاند.
با تشکر از همراهی شما با مجله فرادرس