شما در حال مطالعه نسخه آفلاین یکی از مطالب «مجله فرادرس» هستید. لطفاً توجه داشته باشید، ممکن است برخی از قابلیتهای تعاملی مطالب، مانند امکان پاسخ به پرسشهای چهار گزینهای و مشاهده جواب صحیح آنها، نمایش نتیجه آزمونها، پاسخ تشریحی سوالات، پخش فایلهای صوتی و تصویری و غیره، در این نسخه در دسترس نباشند. برای دسترسی به نسخه آنلاین مطلب، استفاده از کلیه امکانات آن و داشتن تجربه کاربری بهتر اینجا کلیک کنید.
در آموزشهای قبلی از مجموعه مباحث ریاضیاتمجله فرادرس، با معادلات دیفرانسیل آشنا شدیم و درباره برخی از روشهای تحلیلی حل انواع مختلف آنها بحث کردیم. علاوه بر روشهای تحلیلی، با استفاده از روشهای عددی نیز میتوان جواب معادلات دیفرانسیل را محاسبه کرد. روش اویلر، روشی عددی برای حل معادلات دیفرانسیل است. در این آموزش، روش اویلر (Euler Method) یا رونگه-کوتای مرتبه اول (First Order Runge–Kutta) را معرفی میکنیم.
مطالب مجله فرادرس را در جستجوی گوگل سریعتر ببینید
روش اویلر
روش اویلر یا رونگه کوتای مرتبه اول، ریاضیات بسیار سادهای دارد و میتوان آن را به سادگی درک کرد. فرض کنید معادله دیفرانسیل مرتبه اول زیر و شرایط اولیه معلوم y(t0)=y0 را داریم:
که شرط اولیه آن، y(0)=3 است. در این حالت، جواب دقیق به صورت y(t)=3e−2t برای t≥0 است. این جواب در شکل زیر رسم شده است. با دانستن جواب دقیق، میتوانیم جواب تقریبی خود را با آن مقایسه کنیم.
راههای مختلفی برای به دست آوردن جواب تقریبی وجود دارد. در اینجا از بسط تیلور y(t) حول t=0 استفاده میکنیم (در حالت کلی، این بسط حول نقطه t=t0 است). بسط تیلور تابع به صورت زیر است:
y(t)=y(0)+y′(0)t+y′′(0)2t2+⋯
اکنون جواب را به گام زمانی کوچک h بعد از t=0 محدود کرده و بسط تیلور را تا مشتق اول در نظر میگیریم. بنابراین، داریم:
$$ \large \eqalign {<br />
& y ( h ) = y ( 0 ) + y^ \prime ( 0 ) h + y ^ {\prime \prime } ( 0 ){ { { h ^ 2 } } \over 2 } + \cdots \cr<br />
& y ( h ) \approx y ( 0 ) + y ^ \prime ( 0 ) h \cr } $$
در ادامه، تقریب جواب را y∗(h) و مشتق آن را y′(0)=k1 مینامیم.
y∗(h)=y(0)+k1h
شکل زیر، نمودار جواب را برای h=0.2 نشان میدهد.
نمودار سمت راست، ناحیه سایه زده شده نمودار سمت چپ را با بزرگنمایی نشان میدهد. تقریب تیلور مرتبه اول، یک خط راست است که از مقدار اولیه شروع شده و شیب آن −6 است (یعنی k1=y′(0)=−2y(0)=−6).
تقریب در t=h=0.2 برابر با حاصل جمع مقدار اولیه و ضرب شیب در گام زمانی h است:
واضح است که هرچه h کوچکتر باشد، تقریب بهتر و دقیقتر خواهد بود.
برای پیدا کردن تقریب گام بعدی y∗(2h)، به سادگی فرایند را تکرار کرده و از مقدار قبلی y∗(h) برای تخمین مشتق در زمان h استفاده میکنیم (مقدار دقیق y(h) را نمیدانیم؛ بنابراین، فقط میتوانیم مشتق (k1) را محاسبه کنیم). ترتیب انجام مراحل به صورت زیر است:
عبارت دقیق مشتق: y′(t)=−2y(t)
تقریب مشتق: k1=−2y∗(h)
سری تیلور حول t=h: y(2h)=y(h)+y′(h)h+y′′(h)2h2+⋯
بسط تیلور بریده: y(2h)≈y(h)+y′(0)h
جواب تقریبی: y∗(2h)=y∗(h)+k1h
حرکت به سمت جلو از زمان t0 تا t0+h در حالت کلی به صورت زیر خواهد بود:
عبارت دقیق مشتق در t=t0: y′(t0)=−2y(t0)
تقریب مشتق با استفاده از تقریب قبلی y(t): k1=−2y∗(t0)
سری تیلور حول t=t0: y(t0+h)=y(t0)+y′(t0)h+y′′(t0)2h2+⋯
بسط تیلور بریده: y(t0+h)≈y(t0)+y′(t0)h
جواب تقریبی: y∗(t0+h)=y∗(t0)+k1h
پیادهسازی در متلب
محاسباتی را که گفته شد، میتوان با استفاده از نرمافزار متلب پیادهسازی کرد. برنامه مثال عددی بالا در متلب، به صورت زیر است:
میتوانیم به سادگی برای مقایر مختلف h، جواب تقریبی را به دست آورده و با جواب اصلی مقایسه کنیم. شکل زیر، نمودار جواب واقعی و تقریبی را به ازای مقادیر مختلف h نشان میدهد. همانطور که مشاهده میکنیم، با کاهش مقدار h، جواب تقریبی به جواب واقعی نزدیکتر میشود.
خلاصه الگوریتم
برای به دست آوردن جواب تقریبی معادله دیفرانسیلِ
dtdy(t)=f(y(t),t)
به روش رونگه-کوتای مرتبه اول، از نقطه t0 شوع کرده و با گام زمانی h، مراحل زیر را به ترتیب طی میکنیم:
تقریب مشتق: k1=f(y∗(t0),t0)
تقریب جواب در گام زمانی بعدی: y∗(t0+h)=y∗(t0)+k1h
داشتن مقدار اولیه برای شروع الگوریتم، ضروری است.
معادله دیفرانسیل مرتبه اول ناهمگن
اگر معادله مرتبه اول، ورودی داشته باشد، یا اصطلاحاً ناهمگن باشد، مشکلی خاصی برای جواب تقریبی وجود ندارد، اما یافتن جواب دقیق یا واقعی سختتر خواهد شد. مثال زیر را در نظر بگیرید:
برای به دست آوردن جواب تقریبی، مراحل زیر را طی میکنیم:
عبارت دقیق مشتق در t=t0: y′(t0)=−2y(t0)+cos(4t0)
تقریب مشتق: k1=−2y∗(t0)+cos(4t0)
بسط تیلور حول t=t0: y(t0+h)=y(t0)+y′(t0)h+y′′(t0)2h2+⋯
بسط تیلور بریده: y(t0+h)≈y(t0)+y′(t0)h
جواب تقریبی: y∗(t0+h)=y∗(t0)+k1h
جواب دقیق این مثال y(t)=2.9e−2t+0.1cos(4t)+0.2sin(4t) است.
پیادهسازی در متلب
برای پیادهسازی محاسبات بالا، میتوانیم از نرمافزار متلب استفاده کنیم. دقت کنید که در محاسبات، مقدار k1 تغییر میکند.
شکل زیر، نمودار جواب دقیق و جوابهای تقریبی را برای مقادیر متفاوت h نشان میدهد. مانند مثال قبل، میبینیم که با کاهش h، جواب تقریبی به جواب دقیق نزدیک میشود.
معادله دیفرانسیل مرتبه اول غیرخطی
حل معادلات دیفرانسیل غیرخطی به صورت تحلیلی، کار دشواری است. اما در تقریب زدن آن، مشکلی وجود ندارد. معادله دیفرانسیل زیر را در نظر بگیرید.
dtdy(t)−y(t)(1−2t)=0,y(0)=1
جواب دقیق این معادله به صورت زیر است:
y(t)=et−t2
برای به دست آوردن جواب تقریبی، عبارت y′(t) را نوشته و از آن برای یافتن k1 استفاده میکنیم. محاسبات را به صورت زیر انجام میدهیم:
عبارت دقیق مشتق در t=t0: y′(t0)=y(t0)(1−2t0)
تقریب مشتق: k1=y∗(t0)(1−2t0)
جواب تقریبی: y∗(t0+h)=y∗(t0)+k1h
پیادهسازی در متلب
مانند مثالهای قبلی، محاسبات اخیر را میتوانیم در متلب پیادهسازی کنیم. برنامه مربوط به مثال اخیر به صورت زیر است.
نمودار جواب دقیق و جوابهای تقریبی به ازای مقادیر مختلف h در شکل زیر نشان داده شدهاند.
معادله دیفرانسیل مرتبه بالا
روشهایی که تاکنون معرفی شد، فقط به معادلات دیفرانسیل مرتبه اول قابل اعمال هستند و در صورتی میتوان برای معادلات مرتبه بالاتر از آنها استفاده کرد که این نوع معادلات را به فرم معادلات دیفرانسیل ماتریسی مرتبه اول در بیاوریم. معادله دیفرانسیل مرتبه سوم زیر را با شرایط اولیه آن در نظر بگیرید:
$$ \large \displaylines {<br />
{ { { d ^ 3 } y ( t ) } \over { d t } } + 4 { { { d ^ 2 } y ( t ) } \over { d t } } + 6 { { d y ( t ) } \over { d t } } + 4 y ( t ) = \gamma ( t ) \quad \quad \quad \cr<br />
{ \left . { { {{ d ^ 2 } y ( t ) } \over { d t } } } \right | _ { t = { 0 ^ + } } } = 0 , \quad \quad { \left . { { { d y ( t ) } \over { d t } } } \right | _ { t = { 0 ^ + } } } = - 1 , \quad \quad y ( { 0 ^ + } ) = 0 \quad \cr } $$
که در آن، γ(t) تابع پله واحد است.
جواب دقیق این معادله برای t≥0، y(t)=41+e−t(cos(t)−25sin(t))−45e−2t است.
با تعریف متغیرهای جدید q1، q2 و q3 معادله دیفرانسیل فوق را با سه معادله مرتبه اول توصیف میکنیم:
$$ \large \eqalign {<br />
{ q _ 1 } ( t ) & = y ( t ) \cr<br />
{ q _ 2 } ( t ) & = y ^ \prime ( t ) \cr<br />
{ q _ 3 } ( t ) & = y ^ { \prime \prime } ( t ) \cr<br />
\cr<br />
{ q _ 1 } ^ \prime ( t ) & = y ^ \prime ( t ) & = { q _ 2 } (t ) \cr<br />
{ q _ 2 } ^ \prime ( t ) & = y ^ { \prime \prime } ( t ) & = { q _ 3 } ( t ) \cr<br />
{ q _ 3 } ^ \prime ( t ) & = y ^ {\prime \prime\prime } ( t ) & = \gamma ( t ) - 4 y ^ { \prime \prime } ( t ) - 6 y ^ \prime ( t ) - 4 y ( t ) \cr<br />
& & = \gamma ( t ) - 4 { q _ 3 } ( t ) - 6 { q _ 2 } ( t ) - 4 { q _ 1 } ( t ) \cr } $$
میتوانیم معادلات فوق را به فرم سادهتر ماتریسی زیر بنویسیم:
$$ \large \eqalign {<br />
{ \bf { q } } ^ \prime ( t ) & = \left [ { \matrix {<br />
{ { q _ 1 } ^ \prime ( t ) } \cr<br />
{ { q _ 2 } ^ \prime ( t ) } \cr<br />
{ { q _ 3 } ^ \prime ( t ) } \cr } } \right ] = \left [ { \matrix {<br />
0 & 1 & 0 \cr<br />
0 & 0 & 1 \cr<br />
{ - 4 } & { - 6 } & { - 4 } \cr } } \right ] \left [ { \matrix {<br />
{ { q _ 1 } ( t ) } \cr<br />
{ { q _ 2 } ( t ) } \cr<br />
{ { q _ 3 } ( t ) } \cr } } \right ] + \left [ { \matrix {<br />
0 \cr<br />
0 \cr<br />
1 \cr } } \right ] \gamma ( t ) \cr<br />
{ \bf { q } } ^ \prime ( t ) & = { \bf { A q } } ( t ) + { \bf { B \gamma } } ( t ) \cr<br />
{ \bf { A } } & = \left [ { \matrix {<br />
0 & 1 & 0 \cr<br />
0 & 0 & 1 \cr<br />
{ - 4 } & { - 6 } & { - 4 } \cr } } \right ] , \quad \quad \quad { \bf { B } } = \left [ { \matrix {<br />
0 \cr<br />
0 \cr<br />
1 \cr<br />
} } \right ] \cr } $$
اکنون، مسئله مشابه موارد قبلی است؛ با این تفاوت که متغیرها و مقادیر k1، در این حالت بردار هستند:
عبارت دقیق مشتق در t=t0: q′(t0)=Aq(t0)+Bγ(t0)
تقریب مشتق: k1=Aq∗(t0)+Bγ(t0)
بسط تیلور حول t=t0: q(t0+h)=q(t0)+q′(t0)h+q′′(t0)2h2+⋯
بسط تیلور بریده: q(t0+h)≈q(t0)+q′(t0)h
جواب تقریبی: q∗(t0+h)=q∗(t0)+k1h
پیادهسازی در متلب
مانند مثالهای قبلی، محاسبات اخیر را میتوانیم در متلب پیادهسازی کنیم. برنامه مربوط به این مثال به صورت زیر است:
نمودار جواب دقیق و جوابهای تقریبی به ازای مقادیر مختلف h در شکل زیر نشان داده شدهاند.
سید سراج حمیدی دانشآموخته مهندسی برق است و به ریاضیات و زبان و ادبیات فارسی علاقه دارد. او آموزشهای مهندسی برق، ریاضیات و ادبیات مجله فرادرس را مینویسد.
ببخشید چطوری میشه،. نمودار hهای مختلف و رسم کرد تا جواب های تقریبی با جواب اصلی مقایسه بشه، بعنی تو متلب چه تغیری و کجا انجام بدیم که hهای مختلف بدست بیاد و مقایسه بشه
شما در حال مطالعه نسخه آفلاین یکی از مطالب «مجله فرادرس» هستید. لطفاً توجه داشته باشید، ممکن است برخی از قابلیتهای تعاملی مطالب، مانند امکان پاسخ به پرسشهای چهار گزینهای و مشاهده جواب صحیح آنها، نمایش نتیجه آزمونها، پاسخ تشریحی سوالات، پخش فایلهای صوتی و تصویری و غیره، در این نسخه در دسترس نباشند. برای دسترسی به نسخه آنلاین مطلب، استفاده از کلیه امکانات آن و داشتن تجربه کاربری بهتر اینجا کلیک کنید.
ببخشید چطوری میشه،. نمودار hهای مختلف و رسم کرد تا جواب های تقریبی با جواب اصلی مقایسه بشه، بعنی تو متلب چه تغیری و کجا انجام بدیم که hهای مختلف بدست بیاد و مقایسه بشه